Spastiklik — onurğa beyni, baş beyni və periferik toxumalar arasında siqnalların uzlaşdırılmasında pozğunluq nəticəsində yaranan patoloji əzələ hipertonusudur. Bu səhifədə spastikliyin səbəbləri, növləri, diaqnostikası, müalicəsi və mümkün ağırlaşmaları, əlaqəli xəstəliklər, hansı həkimə müraciət etmək lazım olduğu və mütəxəssis rəyi barədə məlumat toplanıb.
İxtisas: Endokrinoloq İnfeksionist Nevroloq Neyrocərrah Revmatoloq Terapevt
Yayımlanma tarixi: Yenilənmə tarixi:
Spastiklik — onurğa beyni, baş beyni və periferik toxumalar arasında siqnalların uzlaşdırılmasında pozğunluq nəticəsində yaranan patoloji əzələ hipertonusudur. Normada onlar tərəfindən göndərilən sinir impulsları əzələ liflərinin gərginliyini və boşalmasını tənzimləyir, nəticədə insan ətraflarını sərbəst şəkildə əyib-düzəldə bilir. Patologiya olduqda bunu etmək daimi spazm səbəbindən mümkün olmur. Bükücü və düzücü əzələlərin hipertonusu (artıq tonus) hərəkətləri məhdudlaşdırır. Xarakterik əlamət əzələnin dartılmasına cəhd zamanı tonusun güclənməsidir. Nə qədər çox səy göstərilirsə, müqavimət bir o qədər aktiv olur. Ətraf əyilərkən qatlanan bıçaq fenomeni yaranır − əvvəlcə əzələlər aktiv müqavimət göstərir, sonra isə hərəkət istiqamətində yığılır, nəticədə ətraf sonradan sərbəst şəkildə əyilir. Əzələ spastikliyi baş və onurğa beyninin müxtəlif zədələnmələrini müşayiət edən nevroloji sindromdur. Nəticədə insan normal hərəkət etmə qabiliyyətini itirir, onun duruşu və oynaqları deformasiyaya uğrayır. Spazma uğramış nahiyədə əzələlər bərkiyir, ağrı hiss olunur. Spastiklik əsasən ətraflarda yaranır, lakin boyuna, dilə, üzə və bədənin digər hissələrinə də təsir edə bilər ki, bu da onların fəaliyyətinə əks olunur. Vaxtında diaqnostika və müalicə ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir. Əksər hallarda əlamətlərin şiddətini azaltmaq mümkün olur.
Növləri
Zədələnmənin sahəsindən və dərəcəsindən asılı olaraq spastikliyin növləri:
- Tetraplegiya — hər iki qol və ayaq spazmalıdır;
- Hemiplegiya — bədənin bir tərəfindəki qol və ayaq zədələnib;
- Paraplegiya — spastiklik yalnız ayaqlara təsir edib;
- Tripleqiya — üç ətraf zədələnib;
- Monoplegiya — bir ətraf, çox vaxt qol zədələnib.
Zədələnmiş əzələ tipindən asılı olaraq sindrom fazik və ya tonik ola bilər. Birincisi ağrılı spazmlarla təzahür edir. İkincisi isə əzələ tonusunun artması, vətər reflekslərinin güclənməsi və hərəkət koordinasiyasının pozulması ilə özünü göstərir.
Əyilmə zamanı əzələ tonusunun artması fleksor tipli spastiklikdə, düzləndiricilərin spazmı isə ekstensor tipdə baş verir. Dizlərin bir-birinə yaxınlaşması və baldırların çarpazlaşması zamanı yaranan hipertonus adduktor adlanır.
Səbəbləri
Spastikliyin səbəbi əzələ hərəkətinə cavabdeh olan mərkəzi sinir sisteminin impuls ötürülməsinin pozulmasıdır. Hərəkət mərkəzləri baş və onurğa beynində yerləşir. Onlar bir-biri ilə əlaqə saxlayır və hərəkətləri koordinasiya edir. Spastikliyin əlamətləri onların hansı hissəsinin zədələndiyindən asılıdır. Zədələyici amil kimi travma, şiş, iltihab, zəif qan axını səbəbindən işemiya, toksinlərlə zədələnmə — sinir yolunun quruluşunda istənilən patoloji dəyişiklik ola bilər. Spastikliyin inkişaf mexanizminin əsasında aşağıdakılar dura bilər:
- Reseptorların həddindən artıq qıcıqlanması;
- Sprautinq — zədələnmiş sinir liflərini əvəz edərək yeni liflərin və əlaqələrin əmələ gəlməsi;
- Onurğa beyni neyronlarının həssaslığının dəyişməsi.
Bu amillərin məcmusu qıcıqlanma və ləngimə prosesləri arasında balanssızlığa gətirib çıxarır.
Spastiklik mərkəzi sinir sistemi ilə birbaşa əlaqəsi olmayan xəstəliklər fonunda da inkişaf edə bilər. Bunlara damarların keçiriciliyinin pozulduğu və baş və ya onurğa beyni nahiyəsində qan axınının keyfiyyətinin pisləşdiyi ateroskleroz daxildir. Şəkərli diabet daxil olmaqla metabolik pozğunluqlar da spastikliyi təhrik edə bilər.
Diaqnostika
Spastiklik zamanı diaqnostikanın məqsədi onu törədən patologiyanı aşkar etməkdir.
Pasiyentin müayinəsinin əsas üsulları bunlardır.
- Hipertonusun dərəcəsini, hərəkət həcmini, həssaslığı qiymətləndirmək üçün fiziki müayinə. Bundan əlavə, həkim xüsusi diaqnostik testlər vasitəsilə nitq və koqnitiv qabiliyyət pozğunluqlarının mövcudluğunu və şiddətini yoxlayır.
- Elektromioqrafiya — impulsun əzələlər və sinir lifləri boyunca keçiriciliyinin pozulma dərəcəsini müəyyən edir.
- Baş beynin və onurğanın MRT-si — mərkəzi sinir sistemi pozğunluqlarının səbəblərini aşkar etmək üçün.
- Baş beynin və onurğanın KT-si.
Zədələnmənin infeksion mənşəli olmasından şübhələnildikdə həkim laborator analizlər təyin edəcək.
Müalicə
Spastikliyin müalicəsi proqressivləşən patoloji prosesi ləngitməyə və dayandırmağa, hərəkət həcmini artırmağa, ixtiyarsız yığılmaları minimuma endirməyə yönəlib. Əzələləri boşaltmaq üçün sistem təsirli oral miorelaksantlar təyin olunur, neyrotoksin və ya anestetik inyeksiyaları vasitəsilə neyromuskulyar blokada aparılır.
Cərrahi müalicə onurğa boyunca formalaşmış sinir toxumalarının kəsilməsindən ibarətdir. Bəzi hallarda periferik sinir kəsilir. Fizioterapiya mühüm hissədir. Zərurət olduqda həkim köməkçi korset, breket və ya şinlərin taxılmasını tövsiyə edəcək.
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
Ağırlaşmalar
Spastiklik əzələlərdə, oynaqlarda və vətərlərdə normal maddələr mübadiləsi proseslərini pozur. Tədbir görülmədikdə əzələ toxuması atrofiyaya uğrayır, öz quruluşunu dəyişir — normal liflər fibroz liflərə çevrilir. Nəticədə əmələ gələn çapıqlar oynaqlar ətrafında dərini və vətərləri dartmağa başlayır — kontraktura yaranır. Nəticədə hərəkət fəallığını bərpa etmək mümkün olmayacaq. İnsan yataqdan qalxmadıqda, qəbizlikdən və ya bağırsaq infeksiyalarından əziyyət çəkdikdə, dar geyim geyindikdə bu patoloji proseslər sürətlənir.
Müalicə olmadıqda nisbətən yüngül spastiklik ağır formaya keçə bilər. İnsan yeriyə bilməyəcək, özünə xidmət edə bilməyəcək, bəzi hallarda isə hətta yemək və su qəbul edə bilməyəcək.
Hansı həkimə müraciət etməli
Spastiklik yarandıqda terapevtə və ya birbaşa nevroloqa müraciət etmək lazımdır. Digər mütəxəssislərin köməyi tələb oluna bilər.
Yadda saxla!
Hətta cüzi spastiklik zədələnmiş sahə ilə, o cümlədən müstəqil şəkildə davamlı iş tələb edir. Nəzərə almaq lazımdır ki, əvvəlcə əhəmiyyətsiz görünən əlamətlər zamanla proqressivləşə bilər. Hər gün nə etmək lazımdır:
- Əzələləri boşaltmaq üçün məşqlər etmək;
- Zəifləmiş əzələləri məşq etdirmək və onları dartmaq;
- Yuxu zamanı və ya oturaq işdə spastiklikdən zədələnmiş sahədə qan dövranı pozulmayacaq şəkildə vəziyyəti düzgün seçmək;
- Daha çox su içmək;
- Rasiona liflər əlavə etmək.
Həkim tövsiyələrinin dəqiq yerinə yetirilməsi, rahatladıcı tibbi masaj seanslarının və digər təyin olunmuş prosedurların qəbulu mühüm rol oynayır. Üzgüçülük, su gimnastikası və digər müalicəvi bədən tərbiyəsi növləri çox faydalıdır.
Suallar və cavablar
Spastiklik əlamətlərini aradan qaldırmağa xüsusi pompalar və neyromodulyasiya kömək edir. Birinci üsulda qarın boşluğuna onurğa beyni mayesinə miorelaksant verən xüsusi nasos yerləşdirilir. İnsan dərman qəbul etməyə ehtiyac duymayacaq, lakin əməliyyat infeksion ağırlaşmalarla nəticələnə bilər.
İkinci üsul dəri altına müəyyən tezlikli impulslar vasitəsilə sinir sisteminin siqnallarını korreksiya edən xüsusi cihazların yerləşdirilməsini nəzərdə tutur.
İnsultdan sonra spastiklik dərhal yaranmır. Orta hesabla 2-3 ay keçir, lakin təcrübəli həkim onun inkişafının ilk əlamətlərini xeyli əvvəl görə bilər. Bəzən zədələnmiş insanın fiziki bərpası prosesində spazmlar özbaşına azalır.
