Alsheymer xəstəliyi intellekt pozğunluğu (demensiya) ilə özünü göstərən yavaş proqressivləşən sinir sistemi xəstəliyidir. Xəstəlik onu ilk dəfə öyrənib təsvir edən alman psixiatrı və neyropatoloqu Alois Alsheymerin adını daşıyır.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Alsheymer tipli demensiya
- Alsheymer demensiyası
- qocalıq (senil) demensiyası – köhnəlmiş ad
- Morbus Alzheimer
Xəstəlik haqqında
Alsheymer xəstəliyi intellekt pozğunluğu (demensiya) ilə özünü göstərən yavaş proqressivləşən sinir sistemi xəstəliyidir. Xəstəlik onu ilk dəfə öyrənib təsvir edən alman psixiatrı və neyropatoloqu Alois Alsheymerin adını daşıyır. Bu, neyrodegenerativ xəstəlikdir: beyində sinir hüceyrələri və onlar arasındakı əlaqələr tədricən məhv olur, ilk növbədə yaddaş, sonra isə nitq, təfəkkür, məkanda oriyentasiya və davranış pozulur.
Alsheymer xəstəliyi demensiyanın ən çox rast gəlinən səbəbidir. Xəstəlik daha çox yaşlı insanlarda yaranır və yaş artdıqca onun ehtimalı yüksəlir, lakin nadir hallarda xəstəliyin erkən başlanğıclı forması – altmış beş yaşdan əvvəl – da rast gəlinir. Xəstəlik illər ərzində inkişaf edir; beyindəki dəyişikliklər ilk əlamətlərdən xeyli əvvəl başlayır.
Unutqanlıq yaşlanmanın normal hissəsi deyil. Erkən diaqnoz yaddaş pozğunluğunun müalicə oluna bilən digər səbəblərini istisna etməyə, müalicəyə vaxtında başlamağa, ailənin qulluğu və hüquqi məsələləri əvvəlcədən planlaşdırmasına imkan verir.
Səbəbləri
Alsheymer xəstəliyinin dəqiq səbəbi sona qədər öyrənilməyib. Beyində iki əsas dəyişiklik aşkarlanır: neyronlar arasında beta-amiloid peptidinin çökməsi ilə yaranan lövhələr və neyronların daxilində tau zülalından ibarət neyrofibrilyar topaqlar. Bu dəyişikliklər sinir hüceyrələri arasındakı əlaqələri pozur və onların məhvinə səbəb olur. Nəticədə sinir impulslarını ötürən asetilxolin maddəsinin miqdarı azalır – bu, yaddaşın zəifləməsinin mühüm mexanizmlərindən biridir. Xəstəlik bir neçə amilin birgə təsiri ilə inkişaf edir:
- Yaş – ən güclü risk amili; yaşlı insanlarda xəstəlik daha tez-tez rast gəlinir.
- Genetik meyllilik – yaxın qohumlarda xəstəliyin olması riski bir qədər artırır; APOE geninin müəyyən variantı (ε4) da riski yüksəldir, lakin xəstəliyin mütləq inkişaf edəcəyini bildirmir.
- İrsi erkən formalar – nadir hallarda konkret gen mutasiyaları ailədə nəsildən-nəslə ötürülür və xəstəlik nisbətən gənc yaşda başlayır.
- Daun sindromu – bu insanlarda xəstəlik daha erkən yaşda inkişaf edə bilər.
- Ürək-damar risk amilləri – orta yaşda arterial hipertenziya, şəkərli diabet, piylənmə, yüksək xolesterin beyin damarlarına zərər verir və riski artırır.
- Həyat tərzi – siqaret çəkmə, alkoqoldan sui-istifadə, fiziki passivlik.
- Eşitmə itkisi və sosial təcrid – müalicə olunmamış eşitmə zəifliyi və ünsiyyətin azlığı beynə daxil olan stimulları azaldır.
- Depressiya, baş-beyin travmaları, aşağı təhsil səviyyəsi və zəif intellektual fəallıq.
Mərhələlər
Alsheymer xəstəliyi illər ərzində tədricən irəliləyir. Həkimlər mərhələləri, ilk növbədə, insanın müstəqilliyini nə qədər saxladığına görə qiymətləndirir. Bunun üçün xüsusi testlər və şkalalar (məsələn, GDS və ya FAST) istifadə olunur.
- Predemensiya (yüngül koqnitiv pozğunluq) – yaddaş problemləri insanın özünə və yaxınlarına nəzərə çarpır, testlərdə aşkarlanır, lakin gündəlik həyatda müstəqillik saxlanılır.
- Erkən (yüngül) demensiya – mürəkkəb işlər – pul hesablamaq, dərman qəbulunu planlaşdırmaq, yeni yerlərdə yol tapmaq – çətinləşir. İnsan əsasən özünə qulluq edir, lakin bəzi məsələlərdə yaxınların köməyinə ehtiyac duyur.
- Orta dərəcəli demensiya – gündəlik işlərdə, geyinmə və gigiyenada köməyə ehtiyac yaranır. Davranış dəyişiklikləri güclənir, təhlükəsizliyə daimi nəzarət tələb olunur.
- Ağır demensiya – insan tamamilə başqalarının qulluğundan asılı olur; qidalanma, hərəkət və udqunma pozulur. Qayğı əsasən rahatlığın təmin edilməsinə və ağırlaşmaların qarşısının alınmasına yönəlir.
Mərhələlər arasında kəskin sərhəd yoxdur və xəstəliyin sürəti fərdidir. Mərhələni həkim müayinənin nəticələrinə əsasən müəyyən edir və o, müalicənin və qulluğun seçiminə təsir göstərir.
Klinik mənzərə
Xəstəlik tədricən, çox vaxt hiss olunmadan başlayır və əlamətlər aylar, illər ərzində güclənir. Erkən mərhələdə əsasən aşağıdakılar müşahidə olunur:
- yaxın keçmişə aid yaddaş pozğunluqları – yeni söhbətləri, görüşləri unutmaq, eyni sualı təkrar vermək; köhnə hadisələr isə uzun müddət yaxşı yadda qalır;
- yeni məlumatın mənimsənilməsində çətinlik, əşyaları itirmək və onları qeyri-adi yerlərdə tapmaq;
- planlaşdırma və mücərrəd təfəkkürün zəifləməsi – hesablar, ödənişlər, yemək hazırlamaq kimi işlərin çətinləşməsi;
- diqqətin cəmlənməsində problemlər, söz tapmaqda çətinlik;
- vaxt və məkanda oriyentasiyanın pozulması – tanış yerdə azmaq, tarixi qarışdırmaq;
- əhvalın dəyişməsi – laqeydlik (apatiya), depressiya, narahatlıq, maraqların itməsi.
Xəstəlik irəlilədikcə nitq pozğunluqları (afaziya), oxu və yazı bacarıqlarının itməsi, tanış insanları tanımamaq, gün-gecə ritminin pozulması, şübhəlilik, aqressiya, evdən çıxıb getmək meyli, hallüsinasiyalar yarana bilər. Ağır mərhələdə nitq demək olar ki, itir, insan yeriyə bilmir, udqunma pozulur, arıqlama baş verir və sidik saxlaya bilməmə yaranır.
Təcili həkimə müraciət etmək və ya 103-ə zəng etmək lazımdır, əgər:
- vəziyyət saatlar və ya günlər ərzində qəfil pisləşibsə, kəskin çaşqınlıq, həyəcan və ya yuxululuq yaranıbsa – bu, infeksiya, susuzlaşma və ya dərman təsiri ilə bağlı ola bilər;
- üzün asimmetriyası, qol və ya ayaqda zəiflik, nitqin qəfil pozulması müşahidə olunursa;
- yıxılma və başın zədələnməsi baş veribsə;
- udqunma pozulub, qida ilə boğulma, təngnəfəslik varsa;
- insan evdən çıxıb itibsə;
- ağır depressiya, özünə zərər vermə fikirləri və ya başqalarına təhlükəli aqressiya yaranıbsa.
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Diaqnozu nevroloq və ya psixiatr qoyur. Həkim pasiyentlə və mütləq yaxınları ilə söhbət edir: əlamətlər nə vaxt başlayıb, necə dəyişib, gündəlik həyata necə təsir edir, hansı dərmanlar qəbul olunur. Ümumi və nevroloji baxış aparılır.
- Neyropsixoloji testlər – yaddaş, diqqət, nitq və təfəkkürü qiymətləndirən qısa və ətraflı testlər; pozğunluğun dərəcəsini və dinamikasını göstərir.
- Qan analizləri – ümumi qan analizi, qlükoza, böyrək və qaraciyər göstəriciləri, elektrolitlər, qalxanabənzər vəzin hormonları, B12 vitamini və fol turşusu; göstəriş olduqda infeksiyalara testlər. Bu analizlər yaddaşı zəiflədən müalicə oluna bilən səbəbləri istisna edir.
- Beynin maqnit-rezonans tomoqrafiyası (MRT) – beyin toxumasının, xüsusən yaddaşla bağlı nahiyələrin kiçilməsini göstərir, insult, şiş, hidrosefaliya, subdural hematoma kimi digər səbəbləri istisna edir. MRT mümkün olmadıqda kompüter tomoqrafiyası aparılır.
- Elektroensefaloqrafiya – epileptik tutmalar və ya sürətli gediş şübhəsində.
- Xüsusi müayinələr – ixtisaslaşmış mərkəzlərdə onurğa beyni mayesində amiloid və tau zülallarının təyini, PET müayinəsi; diaqnozun dəqiqləşdirilməsinə kömək edir.
Differensial diaqnostika damar demensiyası, Levi cisimcikli demensiya, frontotemporal demensiya, depressiya, delirium, hipotireoz və B12 vitamini çatışmazlığı ilə aparılır.
Ağırlaşmalar
- yıxılmalar, sümük sınıqları və baş travmaları;
- udqunmanın pozulması ilə əlaqəli aspirasion pnevmoniya;
- qidalanmanın pozulması, arıqlama, susuzlaşma;
- sidik yolları infeksiyaları, yataq yaraları;
- delirium – infeksiya və ya dərmanlar fonunda kəskin çaşqınlıq;
- evdən çıxıb itmə, məişət qəzaları (qaz, od, su);
- qulluq edən yaxınlarda yorğunluq və depressiya.
Müalicə
Alsheymer xəstəliyini tam sağaltmaq hələlik mümkün deyil, lakin müalicə əlamətləri yüngülləşdirə, gündəlik fəaliyyəti daha uzun müddət qoruya və həyat keyfiyyətini yaxşılaşdıra bilər. Müalicə və qulluq hər pasiyent üçün fərdi seçilir.
Dərman müalicəsi (yalnız həkim təyinatı ilə):
- xolinesteraza inhibitorları – beyində asetilxolinin parçalanmasını ləngidir, yüngül və orta mərhələlərdə yaddaş və diqqətə müsbət təsir göstərə bilər;
- NMDA-reseptor antaqonistləri – orta və ağır mərhələlərdə istifadə olunur, bəzən birinci qrupla birlikdə;
- amiloid əleyhinə monoklonal anticisimlər – yeni dərman qrupudur, bəzi ölkələrdə yalnız erkən mərhələ üçün qeydiyyatdan keçib; ciddi seçim və mütəmadi MRT nəzarəti tələb edir, hər pasiyentə uyğun deyil;
- antidepressantlar – müşayiət edən depressiyada;
- neyroleptiklər (antipsixotiklər) – yalnız ağır aqressiya, hallüsinasiya və ya sayıqlama olduqda, qeyri-dərman üsulları kömək etmədikdə, ehtiyatla və mümkün qədər qısa müddətə, çünki yaşlılarda ciddi yan təsirləri ola bilər.
Qeyri-dərman yanaşmalar eyni dərəcədə vacibdir: sabit gündəlik rejim, koqnitiv məşğələlər, fiziki fəallıq, ünsiyyət, eşitmə və görmə problemlərinin korreksiyası, evin təhlükəsiz təşkili (yaxşı işıqlandırma, sürüşkən xalçaların yığılması, qazın və dərmanların nəzarətdə saxlanılması). Ürək-damar xəstəlikləri, diabet, depressiya və digər müşayiət edən xəstəliklər də müalicə olunur.
Nə etməmək lazımdır: yuxu və sakitləşdirici dərmanları özbaşına verməmək – onlar çaşqınlığı və yıxılma riskini artırır; reklam olunan “yaddaş üçün” vasitələrə və bioloji aktiv əlavələrə ümid edib həkim müayinəsini təxirə salmamaq. Xəstəlik irəlilədikcə hüquqi və maliyyə məsələlərini əvvəlcədən həll etmək, qulluq edənlərin də istirahətini və psixoloji dəstəyini təmin etmək tövsiyə olunur.
Profilaktika
Alsheymer xəstəliyinin qarşısını tam almağa zəmanət verən üsul yoxdur, lakin risk amillərinin azaldılması demensiya riskini aşağı salır:
- arterial təzyiqə, qan şəkərinə və xolesterinə nəzarət;
- müntəzəm fiziki fəallıq – gəzinti, üzgüçülük, gimnastika;
- siqaretdən imtina və alkoqolun məhdudlaşdırılması;
- tərəvəz, meyvə, balıq, zeytun yağı ilə zəngin balanslı qidalanma, normal bədən çəkisi;
- beyin fəallığı – kitab oxumaq, dil öyrənmək, intellektual oyunlar, yeni bacarıqlar;
- ünsiyyət və sosial fəallığın qorunması;
- eşitmə zəifliyinin vaxtında yoxlanılması və korreksiyası;
- başı travmalardan qorumaq, keyfiyyətli yuxu, depressiyanın vaxtında müalicəsi.
Hansı həkimə müraciət etməli
Yaddaş və davranış dəyişiklikləri olduqda nevroloqa müraciət etmək lazımdır. Davranış pozğunluqları və depressiyada psixiatr, ümumi vəziyyətin qiymətləndirilməsində isə terapevt və ya geriatr da müalicəyə qoşulur.
Yadda saxla!
- Unutqanlığı yaşlılığın adi əlaməti saymaq Alsheymer xəstəliyinin gec aşkarlanmasının əsas səbəblərindən biridir.
- Erkən diaqnoz yaddaşı zəiflədən müalicə oluna bilən səbəbləri istisna etməyə və müalicəyə vaxtında başlamağa imkan verir.
- Yaddaş və davranış dəyişiklikləri aylar ərzində artırsa, planlı qaydada nevroloqa müraciət edin.
- Vəziyyətin qəfil pisləşməsi Alsheymer üçün tipik deyil – bu halda təcili tibbi yardım lazımdır.
Suallar və cavablar
Əksər hallarda xəstəlik sadə, birbaşa irsi qaydada ötürülmür; yaxın qohumda Alsheymer olması riski bir qədər artırsa da, xəstəliyin mütləq inkişaf edəcəyi demək deyil. Nadir rast gəlinən erkən başlanğıclı formalarda genetik amil daha güclü rol oynayır. Belə hallarda genetik məsləhətləşmə nevroloqla birgə nəzərdən keçirilə bilər.
Xeyr. Yorğunluq, stress, yuxusuzluq, depressiya, qalxanabənzər vəzin funksiyasının azalması, B12 vitamini çatışmazlığı və bəzi dərmanlar da yaddaşı zəiflədə bilər. Ara-sıra adları unutmaq normaldır, lakin gündəlik işlərə mane olan və tədricən artan unutqanlıq həkim müayinəsi tələb edir.
Hazırda xəstəliyi tam sağaldan müalicə yoxdur. Lakin dərmanlar və düzgün qulluq əlamətləri yüngülləşdirə, insanın müstəqilliyini daha uzun müddət qoruya bilər. Vaxtında başlanan müalicə və qulluq adətən daha çox fayda verir.
Xəstəlik irəlilədikcə özünəqulluqda çətinliklər, oriyentasiyanın pozulması ilə əlaqədar yıxılma və travma riskinin artması, qidalanma və udma problemləri, həmçinin pnevmoniya kimi infeksiyalara qarşı həssaslığın yüksəlməsi müşahidə oluna bilər. Davranış dəyişiklikləri qulluq yükünü də artıra bilər. Bu risklərin idarə olunması adətən həkim və ailə ilə birgə planlaşdırılır.
Müstəqillik xəstəliyin mərhələləri irəlilədikcə tədricən azalır, lakin sürət hər pasiyentdə əhəmiyyətli dərəcədə fərqlənir. Erkən mərhələlərdə bir çox insan gündəlik işlərin əksəriyyətini qismən yardım və xatırlatmalarla öz üzərinə götürə bilir, sonrakı mərhələlərdə isə daha davamlı qulluq zəruri olur. Həkim hər mərhələdə ailəyə uyğun dəstək planı qurmağa kömək edə bilər.
Sakit və sabit gündəlik rejim, qısa və aydın cümlələrlə ünsiyyət, mübahisədən qaçmaq, qeydlərdən və təqvimdən istifadə xəstənin vəziyyətini yüngülləşdirir. Evi təhlükəsiz təşkil etmək, dərman qəbuluna nəzarət etmək vacibdir. Qulluq edən şəxs də öz sağlamlığına diqqət yetirməli və lazım olduqda kömək istəməlidir.
Mövzu üzrə məqalələr
Epilepsiya ilə hamiləlik: dərmanı dayandırmadan təhlükəsiz plan qurmaq
Epilepsiyası olan bir çox qadında hamiləlik uğurla davam edə bilər. Bunun üçün tutmaların nəzarəti və dərmanların hamiləliyə uyğunluğu…
İstiqamət: Nevrologiya / Ginekologiya
Dağınıq skleroz nədir: xəstəlik, onun səbəbləri və təzahürləri barədə sadə dillə
Dağınıq skleroz (DS) – autoimmun mənşəli xroniki xəstəlikdir; bu zaman immun sistemi sinir sistemini yad kimi qəbul edir…
İstiqamət: Nevrologiya
Başgicəllənmə
Başgicəllənmə. İnsana ətrafındakı əşyaların və (ya) öz bədəninin müəyyən istiqamətə hərəkət etdiyi və ya fırlandığı təsəvvürünü yaradan vəziyyət…
İstiqamət: Nevrologiya
İnsult öncəsi vəziyyət (mini-insult)
İnsult öncəsi vəziyyət — beyin qan dövranının müvəqqəti pozğunluqları kompleksidir və o, əsl insultun inkişafı riskinin yüksək olduğunu…
İstiqamət: Nevrologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
