Uşaq serebral iflici inkişaf edən beynin bətndaxili dövrdə, doğuş zamanı və ya erkən körpəlikdə zədələnməsi nəticəsində yaranan hərəkət və duruş pozuntularıdır. Xəstəlik irəliləmir, erkən və davamlı reabilitasiya uşağın imkanlarını genişləndirir.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Serebral iflic
- infantil serebral iflic
Xəstəlik haqqında
Uşaq serebral iflici (USİ) beynin hərəkəti idarə edən hissələrinin erkən zədələnməsi ilə bağlı daimi hərəkət və duruş pozuntularının ümumi adıdır. Bu, tək bir xəstəlik deyil, səbəbləri müxtəlif olan, lakin oxşar şəkildə özünü göstərən vəziyyətlər qrupudur. Beyindəki zədə sonradan artmır, lakin uşaq böyüdükcə əzələ gərginliyi, oynaq kontrakturaları və onurğa deformasiyaları kimi ikincili problemlər yarana bilər.
USİ uşaqlıq dövründə fiziki əlilliyin ən tez-tez rast gəlinən səbəblərindən biridir. Vaxtından əvvəl doğulmuş və çox aşağı çəki ilə doğulmuş körpələrdə daha çox müşahidə olunur. Əlamətlər adətən həyatın ilk iki ilində, uşaq başını tutmağa, oturmağa və gəzməyə başlamalı olduğu dövrdə nəzərə çarpır.
USİ olan uşaqların imkanları çox müxtəlifdir: bəziləri müstəqil gəzir, məktəbdə oxuyur, digərləri köməkçi vasitələrə ehtiyac duyur. Bir çox uşaqda intellekt qorunur. Hərəkət pozuntuları ilə yanaşı nitq, görmə, eşitmə pozuntuları, epilepsiya, qidalanma çətinlikləri ola bilər. Erkən başlanan və ardıcıl aparılan reabilitasiya uşağın müstəqilliyini və həyat keyfiyyətini xeyli yaxşılaşdırır.
Səbəbləri
USİ inkişaf edən beynin hamiləlik dövründə, doğuş zamanı və ya həyatın ilk illərində zədələnməsi nəticəsində yaranır. Əksər hallarda zədə doğuşdan əvvəl baş verir; çox vaxt bir neçə amil birlikdə təsir göstərir.
- Vaxtından əvvəl doğuş və aşağı doğuş çəkisi – vaxtından əvvəl doğulmuş körpənin beyin damarları və ağ maddəsi xüsusilə həssasdır, qansızmalara və oksigen çatışmazlığına asan məruz qalır;
- Bətndaxili infeksiyalar – ananın hamiləlikdə keçirdiyi məxmərək, sitomeqalovirus, toksoplazmoz kimi infeksiyalar dölün beyninə təsir edə bilər;
- Ananın xəstəlikləri – qalxanabənzər vəzinin pozuntuları, ağır preeklampsiya, ciftin çatışmazlığı dölün qidalanmasını və oksigenlə təchizatını pozur;
- Beyin damarlarının zədələnməsi – bətndaxili və ya yenidoğulma dövründə beyində qansızma və ya insult;
- Doğuş zamanı və ondan sonra ağır oksigen çatışmazlığı – çətin doğuş, göbək ciyəsinin sıxılması; bu, səbəblər arasında düşünüldüyündən daha az rast gəlinir;
- Yenidoğulmuşun ağır sarılığı – yüksək bilirubin vaxtında müalicə olunmadıqda beynin dərin strukturlarını zədələyir;
- Erkən yaşda beyin infeksiyaları – menenqit, ensefalit;
- Başın ağır travması erkən körpəlik dövründə;
- Çoxdöllü hamiləlik və bəzi genetik amillər – əkizlərdə vaxtından əvvəl doğuş və aşağı çəki riski daha yüksəkdir.
Bir çox halda səbəbi dəqiq müəyyən etmək mümkün olmur. Valideynlərin bunda özlərini günahlandırması əsassızdır.
Təsnifat
USİ hərəkət pozuntusunun xarakterinə və hansı ətrafların zədələndiyinə görə təsnif olunur.
- Spastik forma – ən çox rast gəlinir; əzələ tonusu yüksəlir, hərəkətlər məhdudlaşır. Diplegiya (əsasən ayaqlar), hemiplegiya (bədənin bir tərəfi) və kvadriplegiya (dörd ətraf) fərqləndirilir;
- Diskinetik forma – iradədən asılı olmayan burulma və yavaş hərəkətlər, tonusun dəyişkənliyi;
- Ataktik forma – tarazlığın və koordinasiyanın pozulması, yerişin qeyri-sabitliyi;
- Qarışıq forma – bir neçə formanın əlamətləri birlikdə müşahidə olunur.
Hərəkət imkanları beş səviyyəli GMFCS şkalası (kobud motor funksiyaların təsnifat sistemi) ilə qiymətləndirilir: birinci səviyyədə uşaq məhdudiyyətsiz gəzir, beşinci səviyyədə isə müstəqil hərəkət çox məhduddur. Bu şkala reabilitasiyanın planlaşdırılmasına və real məqsədlərin qoyulmasına kömək edir.
Klinik mənzərə
Əlamətlər zədənin yerindən və genişliyindən asılıdır və uşaq böyüdükcə daha aydın görünür. Körpəlik dövründə valideynlərin diqqət etməli olduğu əlamətlər:
- hərəkət inkişafının ləngiməsi – başı tutmaq, çevrilmək, oturmaq, sürünmək, gəzmək yaşıdlarına nisbətən gec başlayır;
- əzələ tonusunun pozulması – körpə həddən artıq gərgin, «taxta kimi» və ya əksinə, çox süst olur;
- asimmetriya – bir əlin üstünlüyünün çox erkən yaşda yaranması, bədənin bir tərəfindən az istifadə edilməsi;
- yeriş pozuntuları – ayaq ucunda yerimə, ayaqların çarpazlaşması, dizlərin bir-birinə sürtülməsi;
- tarazlığın pozulması, qeyri-iradi burulma və silkələnmə hərəkətləri;
- udma və nitq çətinlikləri – yemək zamanı boğulma, ağızdan su axması, nitqin gec və aydın olmayan inkişafı;
- müşayiət edən pozuntular – qıcolmalar, çəpgözlük və görmənin zəifliyi, eşitmənin azalması, yuxu pozuntuları, qəbizlik.
Böyük uşaqlarda və yeniyetmələrdə sürətli boy artımı dövründə əzələlər sümüklərə nisbətən gec uzandığından kontrakturalar və ağrı arta bilər.
Təcili həkimə müraciət etmək və ya 103-ə zəng etmək lazımdır, əgər: qıcolma tutması bir neçə dəqiqədən uzun sürür və ya tutmalar ardıcıl təkrarlanır, uşaq huşunu itirir, yemək zamanı boğulduqdan sonra nəfəs darlığı və hərarət yaranır (aspirasiya pnevmoniyası şübhəsi), uşaq susuzluq əlamətləri ilə maye qəbul edə bilmir.
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Diaqnozu uşaq nevroloqu uşağın inkişafının dinamik izlənməsi əsasında qoyur. Hamiləlik və doğuşun gedişi, yenidoğulma dövrü, hərəkət bacarıqlarının hansı yaşda yarandığı ətraflı soruşulur. Yüksək risk qrupunda olan körpələr (vaxtından əvvəl doğulanlar, ağır doğuş keçirənlər) ilk aylardan xüsusi nəzarətdə saxlanılır – bu, diaqnozu və reabilitasiyanı daha erkən başlamağa imkan verir.
- nevroloji müayinə – əzələ tonusu, reflekslər, duruş və standart motor inkişaf şkalaları ilə qiymətləndirmə;
- baş beynin MRT-si – zədənin yerini və xarakterini göstərir, səbəbi aydınlaşdırmağa kömək edir;
- neyrosonoqrafiya – açıq əmgəklə körpələrdə beynin ultrasəs müayinəsi, xüsusən vaxtından əvvəl doğulanlarda;
- EEQ – qıcolmalar olduqda epileptik aktivliyin aşkarlanması üçün;
- görmə və eşitmənin yoxlanılması – oftalmoloq və surdoloq müayinəsi;
- bud-çanaq oynaqlarının rentgen nəzarəti – çıxıq riskinin erkən aşkarlanması;
- genetik və metabolik müayinələr – göstəriş olduqda, oxşar əlamətli irsi xəstəlikləri istisna etmək üçün.
Differensial diaqnostika irəliləyən irsi nevroloji və əzələ xəstəlikləri, mübadilə pozuntuları və onurğa beyni patologiyaları ilə aparılır; uşağın əvvəl qazandığı bacarıqları itirməsi USİ üçün xarakterik deyil və əlavə müayinə tələb edir.
Ağırlaşmalar
- oynaq kontrakturaları, bud-çanaq oynağının yarımçıxığı və çıxığı;
- skolioz və digər onurğa deformasiyaları;
- xroniki ağrı, yuxu pozuntuları;
- qidalanma çatışmazlığı, boy və çəki artımının ləngiməsi, aspirasiya və təkrarlanan pnevmoniyalar;
- osteoporoz və cüzi travmadan baş verən sınıqlar;
- epilepsiya, öyrənmə çətinlikləri;
- diş problemləri, qəbizlik, sidik saxlamanın pozulması;
- emosional çətinliklər, ünsiyyət məhdudiyyətləri.
Müalicə
USİ-ni tam sağaltmaq mümkün deyil, lakin müalicə və reabilitasiya uşağın imkanlarını genişləndirir, ağırlaşmaların qarşısını alır. Müalicə multidissiplinar komandanın – uşaq nevroloqu, reabilitoloq, ortoped, fizioterapevt, ergoterapevt, loqoped, psixoloq – birgə işidir. Məqsəd uşağın maksimum müstəqilliyinə və cəmiyyətə qoşulmasına nail olmaqdır.
- Fizioterapiya və müalicəvi bədən tərbiyəsi – əsas üsul; hərəkət bacarıqlarını, əzələ gücünü və tarazlığı inkişaf etdirir, kontrakturaların qarşısını alır;
- Ergoterapiya – yemək, geyinmək, yazmaq kimi gündəlik bacarıqların öyrədilməsi;
- Loqopedik məşğələlər – nitq və udma funksiyasının inkişafı, lazım olduqda alternativ ünsiyyət vasitələri;
- Ortezlər, xüsusi ayaqqabı, köməkçi vasitələr – ayaq və əl ortezləri, yeriş üçün dayaq çərçivələri (volkerlər), əlil arabası, oturma sistemləri;
- Spastikliyin azaldılması – ağızdan qəbul edilən, əzələ tonusunu azaldan preparatlar (miorelaksantlar), əzələdaxili botulinum toksini inyeksiyaları; preparatı və müalicə sxemini həkim seçir;
- Müşayiət edən pozuntuların müalicəsi – qıcolmalar olduqda epilepsiyaəleyhinə preparatlar, qidalanma problemlərinin həlli, görmə və eşitmə korreksiyası.
Evdə valideynlər mütəxəssisin öyrətdiyi məşqləri və düzgün duruş vəziyyətlərini gündəlik həyatın bir hissəsinə çevirməlidir. Effektivliyi sübut olunmamış «möcüzəli» üsullara, bahalı, lakin əsassız prosedurlara vaxt və vəsait sərf etmək əvəzinə həkimin tövsiyə etdiyi sistemli proqrama üstünlük vermək lazımdır. Dərmanları özbaşına başlamaq, dayandırmaq və ya dəyişmək olmaz.
Cərrahi müalicə
Kontrakturalar, bud-çanaq oynağının çıxığı, ayaq deformasiyaları və ağır spastiklik zamanı ortopedik əməliyyatlar – vətərlərin uzadılması, əzələlərin köçürülməsi, sümüklərin korreksiyası – aparıla bilər. Seçilmiş hallarda spastikliyi azaltmaq üçün neyrocərrahi müdaxilələr nəzərdən keçirilir. Əməliyyatın vaxtı və həcmi ortoped və reabilitoloq tərəfindən birlikdə müəyyən edilir; əməliyyatdan sonra intensiv reabilitasiya mütləqdir, əks halda nəticə qısamüddətli olur.
Reabilitasiya
Reabilitasiya uşaqlıq boyu davam edir və evdə gündəlik məşqlərlə tamamlanır. Valideynlərin düzgün qulluq, daşıma, yedizdirmə və məşq üsullarına öyrədilməsi vacibdir. Məktəbəqədər və məktəb dövründə inklüziv təhsil, psixoloji dəstək və həmyaşıdlarla ünsiyyət uşağın sosial inkişafına kömək edir. Yeniyetməlik dövründə müstəqil həyat, peşə seçimi və böyüklər tibbi xidmətinə keçid planlaşdırılmalıdır. Ailənin də psixoloji dəstəyə ehtiyacı ola bilər – bunu gizlətməyə ehtiyac yoxdur.
Profilaktika
- hamiləliyin planlaşdırılması və hamiləlik boyu müntəzəm həkim nəzarəti;
- hamiləlikdən əvvəl məxmərəyə qarşı immunitetin yoxlanılması və peyvəndlərin vaxtında edilməsi;
- hamiləlikdə infeksiyalardan qorunma, çiy ət və pasterizə olunmamış süd məhsullarından çəkinmə;
- siqaret, spirtli içkilər və həkim təyin etmədiyi dərmanlardan imtina;
- vaxtından əvvəl doğuş riskini artıran vəziyyətlərin – yüksək təzyiq, diabet, infeksiyaların – vaxtında müalicəsi;
- doğuşun müvafiq şəraitə malik tibb müəssisəsində aparılması;
- yenidoğulmuşda sarılığın və infeksiyaların vaxtında aşkarlanması və müalicəsi;
- uşağın başının travmalardan qorunması, avtomobildə yaşa uyğun uşaq oturacağı.
Hansı həkimə müraciət etməli
Körpənin hərəkət inkişafında geriləmə görsəniz, əvvəlcə pediatra və ya uşaq nevroloquna müraciət edin. Sonrakı müşahidəyə reabilitoloq, ortoped, loqoped və digər mütəxəssislər qoşulur.
Yadda saxla!
- Körpənin hərəkət inkişafında geriləmə görsəniz, «böyüyəndə düzələr» deyə gözləməyin – erkən başlanan reabilitasiya ən yaxşı nəticə verir.
- Beyindəki zədə irəliləmir, lakin oynaq və onurğa problemlərinin qarşısını almaq üçün müntəzəm ortopedik nəzarət lazımdır.
- Qıcolma tutması uzun sürərsə və ya uşaq huşunu itirərsə, dərhal 103-ə zəng edin.
- Effektivliyi sübut olunmamış «möcüzəli» üsullara deyil, həkimin tövsiyə etdiyi sistemli reabilitasiyaya üstünlük verin.
Suallar və cavablar
Beyindəki zədə irəliləmir. Lakin uşaq böyüdükcə əzələ gərginliyi səbəbindən oynaq və onurğa problemləri arta bilər. Müntəzəm reabilitasiya və ortopedik nəzarət bunların qarşısını almağa kömək edir.
Bu, formadan və zədənin dərəcəsindən asılıdır. Bir çox uşaq müstəqil və ya köməkçi vasitələrlə gəzir. Həkim GMFCS səviyyəsinə əsasən uşağın hərəkət proqnozunu təxmini qiymətləndirə və real məqsədlər qoya bilər.
Mütləq deyil. USİ olan uşaqların əhəmiyyətli hissəsində intellekt normaldır. Bəzi uşaqlarda isə öyrənmə çətinlikləri və ya zehni inkişafdan qalma ola bilər, ona görə psixoloji qiymətləndirmə aparılır.
Botulinum toksini spastik əzələni müvəqqəti boşaldır, hərəkət imkanlarını artırır və fizioterapiyanın effektini gücləndirir. İnyeksiyalar uşaq nevroloqu və ya reabilitoloq tərəfindən göstərişə əsasən aparılır. Təsiri müvəqqəti olduğundan inyeksiyalardan sonra məşqlərin davam etdirilməsi vacibdir.
Əksər hallarda USİ irsi xəstəlik deyil, beynin erkən zədələnməsinin nəticəsidir. Ona görə ailədə növbəti uşaqda eyni vəziyyətin yaranma riski adətən yüksək deyil. Ailədə bir neçə oxşar hal varsa, həkim genetik müayinə tövsiyə edə bilər.
Bəli, bir çox uşaq adi və ya inklüziv siniflərdə oxuyur. Bu, uşağın hərəkət imkanlarından, nitqindən və öyrənmə qabiliyyətindən asılıdır. Psixoloq, loqoped və müəllimlərin birgə işi uşağın təhsilə uğurla uyğunlaşmasına kömək edir.
Mövzu üzrə məqalələr
Apqar balı: doğuşdan sonrakı ilk qiymətləndirmə nəyi göstərir?
Doğuşdan sonra valideynlər tez-tez “Apqar neçə oldu?” sualını verirlər. Apqar balı yenidoğulmuşun ilk dəqiqələrdəki vəziyyətini təsvir etmək üçün…
İstiqamət: Pediatriya / Ginekologiya
Epilepsiya ilə hamiləlik: dərmanı dayandırmadan təhlükəsiz plan qurmaq
Epilepsiyası olan bir çox qadında hamiləlik uğurla davam edə bilər. Bunun üçün tutmaların nəzarəti və dərmanların hamiləliyə uyğunluğu…
İstiqamət: Nevrologiya / Ginekologiya
Uşaqda appendisit
Appendisitlə qarşılaşan istənilən cərrah təsdiq edər ki, hər bir konkret halda onun diaqnozunu qoymaq heç də asan vəzifə…
İstiqamət: Ümumi cərrahiyyə / Pediatriya
Dağınıq skleroz nədir: xəstəlik, onun səbəbləri və təzahürləri barədə sadə dillə
Dağınıq skleroz (DS) – autoimmun mənşəli xroniki xəstəlikdir; bu zaman immun sistemi sinir sistemini yad kimi qəbul edir…
İstiqamət: Nevrologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
