Ksantoma dəridə və ya vətərlərdə lipidlərin yığılması nəticəsində yaranan sarımtıl törəmədir. Bəzi ksantoma növləri lipid mübadiləsi pozuntularının mühüm klinik göstəricisi ola bilər.
Yayımlanma tarixi:
Xəstəlik haqqında
Ksantoma — toxumalarda lipidlərin sarımtıl lövhəciklər, düyüncüklər və ya ləkələr şəklində yerli toplanmasıdır. Sadə dillə desək, ksantomalar pozulmuş yağ mübadiləsinin dərində, selikli qişalarda və hətta daxili orqanlarda (məsələn, mədə ksantoması) nəzərə çarpan «izləridir».
Belə törəmələr bədxassəli deyil, lakin zərərsiz də sayılmır. Onlar qanda xolesterinin və digər lipid fraksiyalarının artıqlığı ilə səciyyələnən sistem proseslərini əks etdirir. Klinik müşahidələrin nəticələrinə görə, dəri təzahürləri nəzərəçarpan dislipidemiyası, xüsusən irsi formaları olan pasiyentlərin xeyli hissəsində rast gəlinir. Bir sıra hallarda dərideki ksantomalar aterosklerozun yüksək riskinə işarə edən ilk siqnal olur.
Bunu anlamaq vacibdir: ksantoma sadəcə kosmetik qüsur deyil. Bu, orqanizmdəki dərin dəyişikliklərdən xəbər verən və lipid mübadiləsinin qiymətləndirilməsini tələb edən markerdir. Yalnız ksantomaların çıxarılması kifayət deyil, çünki bu, yalnız aysberqin görünən hissəsi ilə mübarizədir.
Tarixi məlumatlar
Ksantomalar haqqında təsəvvürlər dermatologiyanın inkişafı və lipid mübadiləsinin öyrənilməsi ilə tədricən formalaşmışdır. Belə dəri törəmələrinin ilk təsvirlərinə hələ XIX əsrdə rast gəlinir. Həkimlər daha çox göz qapaqları nahiyəsində yerləşən səciyyəvi sarımtıl lövhəciklərə diqqət yetirirdilər — bu gün onlar ksantelazma adlanır.
Sonralar aydın oldu ki, bu törəmələrin əsasında birləşdirici toxuma hüceyrələrində lipidlərin toplanması dayanır. Xəstəliyin təbiətinin anlaşılmasına dəri təzahürləri ilə xolesterin mübadiləsinin pozulması arasında əlaqəni göstərən tədqiqatlar mühüm töhfə vermişdir. XX əsrdə, xüsusən aterosklerozun fəal öyrənilməsindən sonra aydın oldu ki, ksantoma və ksantelazmalar təcrid olunmuş dəri hadisələri deyil, sistemli lipid disbalansının əksidir.
Biokimya və genetikanın inkişafı ilə vətər ksantomalarının və digər variantların gənc yaşda yarandığı irsi hiperlipidemiya formalarını aşkarlamaq mümkün olmuşdur. Müasir klinik tövsiyələr belə təzahürlərə ciddi sistem pozğunluqlarından damar fəlakətlərinin başlamasından xeyli əvvəl şübhələnməyə imkan verən vacib diaqnostik əlamət kimi baxır.
Beləliklə, «kosmetik qüsurdan» diaqnostik markerə gedən yol yüz ildən çox çəkmişdir və bu gün ksantomalara lipid mübadiləsinin sistem xəstəlikləri kontekstində baxılır.
Səbəbləri
Ksantomaların meydana çıxmasını təsadüfi proses kimi qəbul etmək olmaz. Bu, həmişə daxili disbalansın əksidir. Klinik təcrübədə ksantoma orqanizmdə lipid mübadiləsinin pozulduğunun, deməli, damar ağırlaşmaları risklərinin yüksəldiyinin xarici göstəricisi kimi qəbul edilir.
Əsas səbəblərə aşağıdakılar aiddir:
- irsi (ailəvi) hiperlipidemiyalar;
- şəkərli diabet, xüsusən pis kompensasiya olunmuş;
- hipotireoz;
- qaraciyərin xolestatik xəstəlikləri (məsələn, birincili biliar xolangit);
- nefrotik sindrom;
- piylənmə və yağlarla zəngin qidalanma.
Ksantomaların inkişafı lipidlərin daxil olması, daşınması və utilizasiyası arasındakı balansın pozulması ilə əlaqədardır. Qanda lipoproteidlərin, xüsusən xolesterin daşıyanların konsentrasiyası yüksəlir. Bu hissəciklər toxumalara nüfuz etməyə başlayır, orada makrofaqlar tərəfindən tutulur.
Hüceyrələrin daxilində lipidlərin yığılması baş verir, “köpüklü hüceyrələr” adlanan strukturlar formalaşır. Zaman keçdikcə onlar dəridə və ya digər strukturlarda ksantomalar kimi özünü göstərən yığıntılar əmələ gətirir.
Bu proses aterosklerozun inkişaf mexanizmləri ilə sıx bağlıdır. Əslində, ksantomatoz damarlarda ateroskleroz ləkələrinin əmələ gəlməsinə səbəb olan eyni patoloji zəncirin görünən hissəsidir. Ksantomanın sadəcə çıxarılması səbəbi aradan qaldırmır, deməli, proqressivləşmə riski qalır. Buna görə də lipid mübadiləsinə patogenetik təsir vacibdir.
İnkişaf mexanizmi
Ksantomaların yaranmasına səbəb olan amillər aradan qaldırılmadıqda proses tədricən irəliləyir. Əvvəlcə tək-tək elementlər meydana çıxır və uzun müddət dəyişməyə bilər. Lakin qanda lipidlərin səviyyəsi yüksək qaldıqda törəmələrin sayı və ölçüsü artır. Məsələn, kiçik ləkələr sıx düyünlərə çevrilə bilər, tuberoz ksantomalar formalaşır, vətərlər nahiyəsindəki təzahürlər güclənir (vətər ksantomaları). Ağır pozğunluqlarda eruptiv ksantoma tipli çoxsaylı səpgilər mümkündür.
Paralel olaraq damarlarda dəyişikliklər inkişaf edir. Dərideki ksantomalar narahatlıq yaratmasa belə, orqanizmdə aterosklerotik dəyişikliklər irəliləyə bilər. Zaman keçdikcə bu, ürəyin, beynin və digər orqanların zədələnməsinə gətirib çıxarır. Beləliklə, dəri təzahürləri yalnız «aysberqin görünən hissəsidir», onun arxasında daha ciddi proseslər gizlənir.
Təsnifat
Ksantomalar xarici görünüşünə, lokalizasiyasına və formalaşma mexanizminə görə fərqlənir. Klinik təcrübədə bir neçə təsnifat istifadə olunur.
Morfoloji xüsusiyyətlərinə və xarici görünüşünə görə:
- düz ksantoma — yumşaq saramtıl ləkə kimi görünür, daha çox göz qapaqlarında meydana çıxır (göz qapaqlarında ksantomalar, yaxud ksantelazmalar);
- düyünvari formalar — dərinin səthindən çıxıntı verən sıx törəmələr;
- tuberoz ksantomalar — böyümə meylli olan iri qabarıq elementlər;
- eruptiv ksantomalar — qəflətən yaranan çoxsaylı xırda səpgilər.
Lokalizasiyasına görə:
- üzdə, xüsusən göz qapaqları nahiyəsində ksantomalar;
- vətər ksantomaları (daha çox aşil vətəri, əl darağı ekstensorları zədələnir);
- gövdə və ətraflarda dəri formaları;
- selikli qişaların zədələnməsi;
- mədənin antral hissəsinin ksantoması da daxil olmaqla, mədə ksantoması.
Mənşəyinə görə:
- ilkin (dislipidemiyanın irsi formaları);
- ikincili — endokrin sistem və qaraciyər xəstəliklərində, o cümlədən xolestaz zamanı ksantomalar meydana çıxır.
Klinik mənzərə
Ksantomaların təzahürləri müxtəlifdir və onların növündən, yerləşmə dərinliyindən və qandakı lipid səviyyəsindən asılıdır. Bir sıra hallarda xəstələr xarici görünüşdəki dəyişikliklərə diqqət yetirirlər (fotoda dəridəki ksantomaların necə göründüyü aydın görünür).
Tipik təzahürlərə aşağıdakılar aiddir:
- dəridə saramtıl çalarlı lokal sahələr — bunlar həm çətin seçilən ləkələr, həm də səthdən bir qədər qabarıq daha ifadəli ləkələr ola bilər;
- müxtəlif sıxlıqda düyünvari elementlərin tədricən formalaşması: bəziləri toxunuşda yumşaq qalır, digərləri daha elastik və kontur cəhətdən aydın olur;
- gözlərin nahiyəsinin prosesə tez-tez cəlb olunması — göz qapaqlarındakı ksantomalar açıq-sarı yığıntılar kimi görünür və çox vaxt yalnız estetik xüsusiyyət kimi qəbul edilir;
- çoxsaylı nöqtəvari səpgilər — dəridə qaşınma və ya qıcıqlanma hissi ilə müşayiət oluna bilən eruptiv ksantomalar;
- irsi formalarda vətərlərin tez-tez prosesə cəlb olunması: vətər ksantomaları palpasiya zamanı seçilən sıx sahələr kimi özünü göstərir;
- ayrı-ayrı hallarda daha iri, qabarıq törəmələrin — tuberoz ksantomaların formalaşması (tez-tez artmış yükə məruz qalan sahələrdə, məsələn, ətrafların ekstensor səthlərində yerləşir);
- mədə də daxil olmaqla, selikli qişaların zədələnməsi;
- ağrının olmaması, lakin bəzən travmatizasiya zamanı diskomfort mümkündür.
Vacibdir ki, bu cür yeni törəmələr özlüyündə nadir hallarda ifadəli xoşagəlməz hisslərə səbəb olur. Lakin onların meydana çıxması sistemli dəyişikliklərlə əlaqədardır. Tez-tez eyni zamanda lipid mübadiləsinin pozulmasının digər əlamətləri də aşkar edilir: xolesterin səviyyəsinin yüksəlməsi, lipoproteidlərin dəyişməsi, aterosklerozun əlamətləri.
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Ksantomaların aşkarlanması yalnız birinci mərhələdir. Əsas vəzifə onların meydana çıxmasının arxasında hansı pozğunluqların durduğunu və onların nə dərəcədə ifadə olunduğunu anlamaqdır. Diaqnostik axtarış mübadilənin gizli pozğunluqlarının və mümkün sistemli risklərin aşkarlanmasına yönəlib.
Müayinə proqramına adətən aşağıdakılar daxildir:
- lipid spektrinin ətraflı qiymətləndirilməsi — nəinki xolesterinin ümumi səviyyəsi, həm də onun fraksiyalarının nisbəti, eləcə də triqliseridlərin miqdarı təyin edilir;
- qaraciyərin vəziyyətini əks etdirən analizlər — bu orqan yağların emalında əsas rol oynayır;
- müşayiət edən metabolik pozğunluqları aşkar etmək üçün qlükoza səviyyəsinin təyini;
- damarların ultrasəs vizualizasiyası — klinik simptomlar hələ olmasa belə, aterosklerozun erkən əlamətlərini aşkar etməyə kömək edir;
- ürəyin işinin elektrokardioqrafik və exoqrafik qiymətləndirilməsi — zərurət olduqda miokardın funksional vəziyyətini dəqiqləşdirməyə imkan verən digər üsullar da əlavə olunur;
- daxili ksantomalardan şübhələnildikdə həzm orqanlarının endoskopik müayinəsi;
- morfoloji tədqiqat (biopsiya) — törəmənin xarakterini obyektiv təsdiqləmək üçün mübahisəli hallarda istifadə olunur.
Diferensial diaqnostikaya ayrıca diqqət yetirilir. Ksantomaları və ksantelazmaları digər dəri dəyişikliklərindən fərqləndirmək, həmçinin şiş proseslərini istisna etmək vacibdir.
Vurğulamaq vacibdir ki, ksantomaları olan xəstəyə təkcə dermatoloqun deyil, həm də sistemli riskləri qiymətləndirən və müalicə taktikasını müəyyən edən lipidoloqun köməyi lazımdır.
Ağırlaşmalar
Ksantomalar özlüyündə nadir hallarda ağır nəticələrə səbəb olur. Lakin onların mövcudluğu sistemli ağırlaşmaların yüksək riski ilə əlaqədardır. Onlar lipid mübadiləsinin pozulması ilə şərtlənir.
Ksantomalarla assosiasiya olunan əlverişsiz nəticələrə aşağıdakılar aiddir:
- aterosklerotik dəyişikliklərin tədricən formalaşması — arteriyaların divarlarında lipidlər yığılır, buna görə də onların boşluğu daralır və qanın keçirmə qabiliyyəti pisləşir;
- ürək əzələsinin oksigen və qida maddələri çatışmazlığı hiss etməyə başladığı işemik ürək xəstəliyi;
- koronar arteriyalarda qan axınının kəskin dayanması zamanı yaranan miokard infarktı;
- baş beynin damarlarının zədələnməsi ilə əlaqədar olan insult da daxil olmaqla, beyin qan dövranının pozulmaları;
- periferik toxumaların qanla təchizatının azalması — daha çox aşağı ətraflar əziyyət çəkir ki, bu da gəzinti zamanı ağrı və digər işemiya əlamətləri ilə özünü göstərə bilər;
- xolestaz fonunda qaraciyər xəstəliklərinin ağırlaşması — öd durğunluğu zamanı metabolik pozğunluqlar güclənir və bu fonda ksantomalar meydana çıxa və ya proqressivləşə bilər;
- dəri elementlərinin sahəsinin və sayının artması: bu cür törəmələr asanlıqla travmalaşa, iltihablana və əlavə diskomfort yarada bilər.
Xüsusilə vacibdir ki, dislipidemiyanın irsi formalarında ağırlaşmalar daha gənc yaşda inkişaf edə bilər. Belə vəziyyətlərdə ksantomalar və ksantelazmalar ciddi pozğunluqların erkən xəbərçisinə çevrilir.
Müalicə
Ksantomanın sadəcə çıxarılması estetik məsələni həll edir, lakin onun yaranmasına səbəb olan amillərə təsir etmir. Terapiyanın əsas prinsipləri iki istiqaməti əhatə edir: sistemli təsir və dəri təzahürlərinin lokal aradan qaldırılması.
Medikamentoz müalicənin məqsədi aterogen lipidlərin səviyyəsini azaltmaq, lipoproteidlərin balansını normallaşdırmaq və damar ağırlaşmalarının qarşısını almaqdır.
Mübadilənin müxtəlif həlqələrinə təsir edən preparat qrupları istifadə olunur:
- qaraciyərdə xolesterin sintezini azaldan vasitələr — aşağı sıxlıqlı lipoproteidlərin əmələ gəlməsini azaldır;
- qandan lipidlərin xaric edilməsini gücləndirən preparatlar — plazmanın artıq yağlardan sürətli təmizlənməsinə kömək edir;
- bağırsaqda xolesterinin sorulmasını azaldan birləşmələr;
- triqliseridlərin mübadiləsinə təsir edən preparatlar — eruptiv ksantomaların yarandığı ifadəli formalarda xüsusilə aktualdır;
- “qoruyucu” yüksək sıxlıqlı lipoproteidlərin səviyyəsini yüksəldən vasitələr.
Belə terapiya nəinki yeni elementlərin meydana çıxma ehtimalını azaldır, həm də xüsusilə erkən mərhələlərdə mövcud olanların qismən regressinə gətirib çıxara bilər.
Vacibdir: sxemin seçilməsini lipid mübadiləsi üzrə mütəxəssis aparır. Lipidoloq pozğunluğun nə dərəcədə ifadə olunduğunu və ürək-damar sistemi üçün hansı risklərin mövcud olduğunu qiymətləndirir.
Gündəlik vərdişlər dəyişdirilmədən medikamentoz müalicə davamlı nəticə vermir.
Həyat tərzinin korreksiyasının əsas istiqamətləri:
- doymuş yağların və transyağların məhdudlaşdırıldığı qidalanma;
- bitki mənşəli məhsulların, liflərin payının artırılması;
- bədən çəkisinə nəzarət;
- xəstənin vəziyyətinə uyğunlaşdırılmış müntəzəm fiziki aktivlik;
- siqaretdən imtina;
- alkoqolun məhdud istehlakı (və ya tam imtina).
Belə strategiya lipid profilini sabitləşdirməyə və dəridə yeni ksantomaların meydana çıxma ehtimalını azaltmağa kömək edir.
Dəyişikliklər nəzərə çarpan olduqda və ifadəli estetik diskomfort yaratdıqda (məsələn, üzdə ksantomalar meydana çıxdıqda, göz qapaqları (ksantomalar) və ya digər açıq sahələr toxunulduqda), bu cür elementlərin lokal aradan qaldırılması imkanı nəzərdən keçirilir. Bunun üçün nöqtəvi təsir göstərməyə və ətraf toxumaların minimal travmatizasiyasına imkan verən qənaətbəxş üsullar tətbiq olunur:
- dəyişmiş sahələrin qat-qat dağıdılması ilə lazer enerjisindən istifadə edərək işlənməsi;
- yüksəktezlikli təsir hesabına diqqətli çıxarılmanı təmin edən radiodalğa texnikası;
- daha sıx və ya iri törəmələrdə istifadə olunan klassik cərrahi kəsilmə.
Belə yanaşma xarici təzahürləri aradan qaldırmağa imkan verir. Lakin unutmaq olmaz ki, lipid mübadiləsi pozğunluqlarının korreksiyası olmadan təkrar böyümə mümkündür. Kompleks terapiya təkcə lokal deyil, həm də sistemli olmalıdır.
Reabilitasiya
Lipid mübadiləsinə nəzarətə nail olunduqdan sonra nəticəni möhkəmləndirmək və residiv ehtimalını azaltmaq vacibdir. Reabilitasiya kəskin təzahürlərin müalicəsinə deyil, orqanizmin sabit vəziyyətinin saxlanmasına yönəlib.
Əsas tədbirlərə aşağıdakılar aiddir:
- qanın lipid profilinin müntəzəm monitorinqi;
- göstəricilərin dinamikasının qiymətləndirilməsi ilə mütəxəssis müşahidəsi;
- dözümlülük nəzərə alınmaqla fiziki aktivliyin tədricən genişləndirilməsi;
- kəskin məhdudiyyətlər olmadan davamlı qidalanma vərdişlərinin formalaşdırılması;
- maddələr mübadiləsinə təsir edən müşayiət edən xəstəliklərə nəzarət;
- əvvəllər elementlərin çıxarıldığı yerlərdə dəri qulluğu.
Reabilitasiya xüsusilə irsi formalarda vacibdir, belə ki, təkrar formalaşma riski bütün ömür boyu saxlanılır.
Profilaktika
Profilaktika lipid mübadiləsinin pozulmasının və nəticədə ksantomaların əmələ gəlməsinin qarşısını almağa yönəlmişdir. Bu, xüsusilə irsi meyilliliyi və metabolik pozğunluqları olan insanlar üçün aktualdır.
Əsas tədbirlərə aşağıdakılar aiddir:
- şikayət olmadıqda belə xolesterin və lipoproteidlərin səviyyəsinə mütəmadi nəzarət;
- heyvani yağların və sənaye üsulu ilə emal edilmiş məhsulların payının azaldılması ilə rasional qidalanma;
- bədən çəkisinin kəskin dəyişikliklər olmadan normal səviyyədə saxlanılması;
- gündəlik həyatda kifayət qədər fiziki aktivlik;
- endokrin pozğunluqların erkən aşkarlanması və korreksiyası;
- xüsusilə xolestaz riski olduqda qaraciyər və öd yollarının vəziyyətinə nəzarət;
- zərərli vərdişlərdən imtina;
- dəri dəyişikliklərinə diqqətli münasibət — sarımtıl ləkələr (bövlər) əmələ gəldikdə həkimə müraciət etmək vacibdir;
- dislipidemiyanın ailəvi hallarının olması zamanı mütəxəssisin profilaktik məsləhətləri.
Yadda saxla!
Ksantomalar orqanizmdə lipid mübadiləsinin pozulması ilə əlaqədar proseslərin başladığından xəbər verən siqnaldır. Müasir təbabət bu dəyişiklikləri nəzarətdə saxlamağa və ağır ağırlaşmaların riskini azaltmağa imkan verir. Həkimə müraciəti təxirə salmaq lazım deyil: dislipidemiya zamanı, hətta xarici təzahürlər əhəmiyyətsiz görünsə belə, infarkt və insult ehtimalı əhəmiyyətli dərəcədə yüksəlir.
Suallar və cavablar
Bəli, mümkündür. Törəmənin cərrahi və ya digər üsulla çıxarılması yalnız yerli, kosmetik nəticəni aradan qaldırır, lipid mübadiləsindəki əsas pozğunluq korreksiya olunmasa, dəridə başqa nahiyələrdə yeni ksantomalar yarana bilər. Buna görə çıxarılmadan sonra da qan lipid göstəricilərinin nəzarətdə saxlanılması vacibdir. Təkrarlanma ehtimalını və müşahidə tezliyini həkim fərdi qiymətləndirir.
Bəli, ksantomaların çoxu qanda xolesterin və digər lipid fraksiyalarının artıqlığından xəbər verir, bu isə damar divarında aterosklerotik dəyişikliklərin inkişaf riskini artıran amildir. Dəridə ksantoma aşkarlanması, hətta başqa şikayət olmasa belə, lipid profilinin və ümumi ürək-damar riskinin yoxlanılması üçün əsas ola bilər. Konkret riski həkim laborator nəticələrə görə qiymətləndirir.
Dislipidemiyanın bəzi irsi formaları məlumdur və belə hallarda yaxın qohumlarda xolesterin mübadiləsinin pozulması riski statistik olaraq yüksəlir. Bu, ksantomanın hökmən inkişaf edəcəyi demək deyil, lakin ailəsində belə hal olan insanlara hətta görünən dəri dəyişikliyi olmasa belə lipid profilini vaxtaşırı yoxlatdırmaq məsləhət görülür.
Mövzu üzrə məqalələr
Kəmərəbənzər dəmrov: səbəbləri, necə görünür və necə ötürülür
Kəmərəbənzər dəmrov, həmçinin kəmərəbənzər herpes kimi tanınır, – su çiçəyi virusunun (Varicella Zoster Virus) törətdiyi virus xəstəliyidir. Bu…
İstiqamət: Dermatologiya
İnsan niyə çox tərləyir: səbəblər və bununla mübarizə üsulları
Tərləmə – insan orqanizmində bədən hərarətinin normal tənzimlənməsini təmin edən, həmçinin orqanizmdən artıq maye və duzları xaric edən…
İstiqamət: Dermatologiya
“RW” cavabını necə anlamalı: sifilis testləri niyə fərqlənir?
“RW” adı bəzən ümumi işlədilsə də, sifilis testlərinin üsulları fərqlidir. Diaqnoz və nəzarət üçün testin adı, əvvəlki müalicə…
İstiqamət: Venerologiya / İnfeksion xəstəliklər
Cinsi infeksiyalar üçün analiz: hansı nümunə nəyi yoxlayır?
Cinsi yolla keçən bütün infeksiyaları tək bir analiz yoxlamır. Testlər təmasın növünə, vaxtına, əlamətlərə və fərdi riskə uyğun…
İstiqamət: Ginekologiya / Venerologiya / İnfeksion xəstəliklər
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
