Seboreya piy vəzilərinin fəaliyyətinin və dəri piyinin xüsusiyyətlərinin dəyişməsi ilə əlaqəli vəziyyəti təsvir edən termindir. Yağlılıq və baş dərisində qabıqlanma ilə müşayiət oluna bilər.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Seboreyalı dermatit
- seboreik dermatit
- seboreik ekzema
- baş dərisində yüngül forması — kəpək
- südəmər uşaqlarda — «süd qabığı»
Xəstəlik haqqında
Seboreya piy vəzilərinin fəaliyyətinin və dəri piyinin tərkibinin dəyişməsi ilə əlaqəli, dalğavari gedişli xroniki dəri vəziyyətidir. Piy vəziləri ən sıx yerləşən nahiyələr — baş dərisi, qaşlar, burun-yanaq büküşləri, qulaq seyvanı və qulaq arxası, döş qəfəsinin ön səthi və kürəyin yuxarı hissəsi — daha çox zədələnir; daha az hallarda qoltuqaltı, qasıq və digər dəri qırışları tutulur. Bu sahələrdə dəri yağlanır, qızarır, üzəri sarımtıl və ya ağımtıl pulcuqlarla örtülür, qaşınma yaranır.
Seboreya iki yaş qrupunda daha tez-tez rast gəlinir: həyatın ilk aylarında olan körpələrdə (baş dərisində «süd qabığı» şəklində, adətən öz-özünə keçir) və cinsi yetkinlik dövründən sonra — xüsusilə gənc və orta yaşlı yetkinlərdə. Kişilərdə qadınlara nisbətən bir qədər çox müşahidə olunur.
Xəstəlik yoluxucu deyil və həyat üçün təhlükə yaratmır, lakin qaşınma, kəpək və görünüşdəki dəyişikliklər həyat keyfiyyətini və özünə inamı xeyli azalda bilər. Ağır, geniş yayılmış və ya müalicəyə tabe olmayan seboreya bəzən immun sistemin zəifləməsinin və ya nevroloji xəstəliklərin müşayiətçisi olduğundan həkim diqqəti tələb edir.
Səbəbləri
Seboreyanın inkişafında əsas rolu dəridə daim yaşayan Malassezia cinsli maya bənzər göbələklər (köhnə adı — Pityrosporum) oynayır. Bu göbələklər sağlam insanların əksəriyyətinin dərisində təbii sakindir və dəri piyi ilə qidalanır. Seboreyaya meylli insanlarda dəri göbələyin fəaliyyəti nəticəsində yaranan yağ turşularına iltihabla cavab verir, dərinin qoruyucu baryeri pozulur, epidermis hüceyrələri sürətlə yenilənir və pulcuqlar əmələ gəlir. Yəni həlledici amil göbələyin özü deyil, orqanizmin ona həssaslığı və dəri piyinin xüsusiyyətləridir.
Xəstəliyin yaranmasına və kəskinləşməsinə meyl yaradan amillər:
- Hormonal amillər — androgenlər piy vəzilərinin fəaliyyətini gücləndirir, buna görə seboreya cinsi yetkinlik dövründə və hormonal dəyişikliklər zamanı daha çox özünü göstərir.
- İrsi meyillik — dərinin tipi və piy ifrazının xüsusiyyətləri qismən ailədən keçir.
- İmmun sistemin zəifləməsi — İİV infeksiyası, orqan köçürülməsindən sonrakı vəziyyət, immuniteti zəiflədən müalicə zamanı seboreya daha ağır və geniş yayılmış olur.
- Nevroloji xəstəliklər — Parkinson xəstəliyi olan, insult keçirmiş və hərəkəti məhdud pasiyentlərdə seboreya tez-tez rast gəlinir.
- Stress, yuxusuzluq və yorğunluq — kəskinləşmələrin ən tipik təhrikedicilərindəndir.
- Mövsüm və iqlim — soyuq, quru havada və isitmə mövsümündə vəziyyət adətən pisləşir, yayda isə yaxşılaşır.
- Dəriyə qulluq səhvləri — baş dərisinin nadir yuyulması, spirtli losyonlar, sərt və dərini qurudan vasitələr dəri baryerini zəiflədir.
- Bəzi dərmanlar və həyat tərzi — bəzi psixotrop preparatlar, spirtli içkilərdən sui-istifadə, depressiya və metabolik pozğunluqlar seboreyanın gedişini ağırlaşdıra bilər.
Qidalanmanın rolu birmənalı sübut olunmayıb, lakin bir çox pasiyent şirin, yağlı qidanı və alkoqolu azaltdıqdan sonra yaxşılaşma qeyd edir.
Təsnifat
Praktikada ənənəvi olaraq seboreyanın aşağıdakı formaları ayırd edilir:
- Yağlı seboreya — dəri və saçlar parlaq olur, tez yağlanır, məsamələr genişlənir, iri, sarımtıl, bir-birinə yapışmış pulcuqlar əmələ gəlir; tez-tez sızanaqlarla (akne) müşayiət olunur.
- Quru seboreya — piy ifrazı azalmış və ya keyfiyyətcə dəyişmiş olur, baş dərisində xırda, quru, asanlıqla tökülən ağ kəpək, dartılma hissi və qaşınma yaranır.
- Qarışıq seboreya — eyni insanda müxtəlif nahiyələrdə həm yağlı, həm də quru formanın əlamətləri olur (məsələn, üzdə yağlılıq, baş dərisində quru kəpək).
Yerləşməsinə görə baş dərisinin, üzün, gövdənin və dəri qırışlarının seboreyası, yaşa görə isə körpələrin və yetkinlərin seboreyası fərqləndirilir. Körpə seboreyası adətən ilk yaş ərzində özbaşına keçir, yetkinlərdə isə xəstəlik çox vaxt illərlə dalğavari davam edir.
Klinik mənzərə
Seboreyanın əlamətləri formasından və yerləşməsindən asılıdır. Ən çox rast gəlinən təzahürlər bunlardır:
- Kəpək — baş dərisində ağ və ya sarımtıl pulcuqlar; quru formada xırda və tökülən, yağlı formada iri və yapışqan olur.
- Qızartı — sərhədləri nisbətən aydın olan çəhrayı-qırmızı ləkələr, üzərində yağlı pulcuqlar; tipik yerləri saç xətti boyu, qaşlar, burun-yanaq büküşləri, qulaq arxası və döş sümüyü nahiyəsidir.
- Qaşınma — çox vaxt mülayimdir, stress və isti otaqda güclənə bilər.
- Dəri və saçların yağlılığı — saçlar yuyulandan qısa müddət sonra yağlanır, üzdə parıltı, genişlənmiş məsamələr, komedonlar olur.
- Dartılma, quruluq və soyulma — xüsusilə quru formada və soyuq mövsümdə.
- Göz qapaqlarının kənarlarında qızartı və pulcuqlar — seboreyalı blefarit, gözdə qum hissi ilə müşayiət oluna bilər.
- Saçların seyrəlməsi — uzunmüddətli iltihab və qaşınma fonunda saç tökülməsi arta bilər, lakin seboreya özü adətən daimi keçəlliyə səbəb olmur.
Körpələrdə seboreya baş dərisində qalın, sarımtıl, yağlı qabıqlar («süd qabığı») şəklində olur, bəzən üzə, qulaq arxasına və uşaq bezi nahiyəsinə yayılır; uşaq adətən narahat olmur, qaşınma zəifdir. Yeniyetmə və yetkinlərdə əlamətlər daha çox üzdə və baş dərisində cəmlənir, kəskinləşmə və sakitləşmə dövrləri növbələşir.
Təcili həkimə müraciət etmək lazımdır, əgər zədələnmiş sahələr ağrılı, şişkin, isti olubsa, irinli ifrazat, sarı qabıqlar və ya xoşagəlməz qoxu yaranıbsa; körpədə səpgi bütün bədənə yayılıb, uşaq qızdırır, pis əmir və ya çəki toplamırsa; səpgilər qısa müddətdə geniş sahəni tutubsa.
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Seboreyanın diaqnozu əsasən klinik qoyulur. Dermatoloq şikayətləri, xəstəliyin nə vaxt başladığını, kəskinləşmələrin nə ilə bağlı olduğunu, istifadə olunan kosmetik və dərman vasitələrini, müşayiətedici xəstəlikləri və ailədə dəri xəstəliklərinin olub-olmadığını soruşur. Sonra dəri, baş dərisi, saçlar və dırnaqlar diqqətlə müayinə olunur.
Lazım olduqda əlavə müayinələr təyin edilir:
- Dermatoskopiya və trixoskopiya — dərinin və baş dərisinin böyüdülmüş şəkildə müayinəsi; pulcuqların, damarların və saç köklərinin vəziyyətini qiymətləndirməyə, psoriazı və saç xəstəliklərini fərqləndirməyə kömək edir.
- Pulcuqların mikroskopik və kultural müayinəsi — dəri göbələyi infeksiyasını (dermatofitiya) istisna etmək üçün, xüsusilə uşaqlarda baş dərisi zədələndikdə.
- Ümumi qan analizi və qanın biokimyəvi analizi — iltihabi və metabolik pozğunluqları aşkar etmək üçün.
- Hormon müayinələri — hormonal pozğunluq əlamətləri olduqda (məsələn, qadınlarda aybaşı pozuntusu və artıq tüklənmə ilə birlikdə).
- İİV testi — seboreya qəfil, ağır və geniş formada başlayıbsa.
- Dəri biopsiyası — nadir hallarda, diaqnoz şübhəli olduqda.
Differensial diaqnostika psoriaz, atopik və kontakt dermatit, rozasea, dəri göbələk infeksiyaları və nadir hallarda qırmızı qurdeşənəyi ilə aparılır.
Xidmətlər
Ağırlaşmalar
- İkincili bakterial infeksiya — qaşınma nəticəsində dəri cızılır, irinli səpgilər, follikulit, impetiqo yaranır.
- Göbələk infeksiyasının qoşulması — xüsusilə dəri qırışlarında, rütubət və sürtünmə olan yerlərdə.
- Seboreyalı blefarit və konyunktivit — göz qapaqlarının kənarlarının xroniki iltihabı, gözdə qıcıqlanma.
- Saçların seyrəlməsi — uzun müddət nəzarətsiz qalan iltihab fonunda.
- Psixoloji narahatlıq — kosmetik qüsur səbəbindən özünə inamın azalması, sosial narahatlıq.
- Hormonlu məlhəmlərin yan təsirləri — həkimsiz uzunmüddətli istifadə zamanı dərinin nazilməsi, damar «ulduzcuqları», ağız ətrafı dermatiti və dayandırdıqdan sonra kəskin pisləşmə.
Müalicə
Seboreyanı birdəfəlik aradan qaldırmaq adətən mümkün olmur; müalicənin məqsədi göbələyin aktivliyini və iltihabı azaltmaq, simptomları aradan qaldırmaq və remissiyanı uzun müddət saxlamaqdır. Müalicə planını dermatoloq xəstəliyin formasına, yerləşməsinə və ağırlığına görə seçir.
- Müalicəvi şampunlar — baş dərisi üçün əsas vasitədir. Göbələkəleyhinə komponentli, sink və ya selen birləşmələri olan, həmçinin pulcuqları yumşaldan (keratolitik) şampunlar istifadə olunur. Şampunu dəriyə çəkib bir neçə dəqiqə saxlamaq, sonra yaxşıca yumaq lazımdır; istifadə tezliyini və müddətini həkim müəyyən edir.
- Yerli göbələkəleyhinə vasitələr — üz və bədən dərisi üçün krem, gel və ya losyon şəklində; müalicənin əsasını təşkil edir.
- Yerli iltihabəleyhinə vasitələr — kəskinləşmə zamanı qısa kurslarla zəif təsirli hormonlu (kortikosteroid) preparatlar, üz və göz qapaqları üçün isə hormonsuz iltihabəleyhinə vasitələr (kalsinevrin inhibitorları) təyin edilə bilər.
- Keratolitik vasitələr — qalın pulcuqları və qabıqları yumşaldıb təmizləməyə kömək edir.
- Daxilə qəbul edilən göbələkəleyhinə preparatlar — yalnız geniş yayılmış, ağır və yerli müalicəyə tabe olmayan hallarda, həkim nəzarəti altında.
- Səbəb olan vəziyyətlərin müalicəsi — hormonal, endokrin və nevroloji xəstəliklər aşkar edildikdə müvafiq mütəxəssislə birgə.
Körpələrdə «süd qabığı» üçün adətən yumşaq uşaq şampunu ilə müntəzəm yumaq, qabıqları yumadan əvvəl bitki yağı ilə yumşaldıb yumşaq daraqla ehtiyatla təmizləmək kifayətdir; dərman vasitələri yalnız pediatr və ya dermatoloqun tövsiyəsi ilə istifadə edilir.
Evdə nə etmək olar: başı müntəzəm yumaq, yumşaq yuyucu vasitələrdən istifadə etmək, saç fenini isti rejimdə az işlətmək, kəskinləşmə zamanı saç boyası və digər aqressiv prosedurlardan çəkinmək, stressi və yuxu rejimini nizamlamaq. Mülayim günəş bir çox pasiyentdə vəziyyəti yüngülləşdirir, lakin günəş yanığına yol vermək olmaz.
Nə etmək olmaz: pulcuqları qoparmaq, dərini qaşımaq, spirtli tinkturalar və «möcüzəli» vasitələr sürtmək, hormonlu kremləri özbaşına uzun müddət istifadə etmək. Kriomassaj, darsonvalizasiya, mezoterapiya kimi prosedurlar yalnız köməkçi xarakter daşıyır, əsas müalicəni əvəz etmir və effektivlikləri az sübut olunub.
Profilaktika
Seboreyanın xüsusi profilaktikası yoxdur, çünki meylliliyi irsiyyət, hormonal fon və dəridə yaşayan göbələklərə reaksiya müəyyən edir. Lakin kəskinləşmələrin tezliyini və ağırlığını azaltmaq mümkündür.
- Baş dərisini və saçları müntəzəm yuyun ki, piy və pulcuqlar toplanmasın. Remissiya dövründə həkim göbələkəleyhinə şampunun dövri istifadəsini tövsiyə edə bilər — bu, residivlərin qarşısını almağın sübut olunmuş üsuludur.
- Spirt tərkibli losyonlardan, sərt skrablardan və dərini qurudan vasitələrdən qaçın, yumşaq yuyucu vasitələr seçin.
- Pulcuqları qoparmayın və dərini qaşımayın — bu, iltihabı gücləndirir və infeksiya riskini artırır.
- Stress və yuxusuzluq tez-tez kəskinləşməni təhrik edir, ona görə rejimə və istirahətə diqqət yetirin.
- Soyuq və quru mövsümdə dəriyə daha diqqətlə qulluq edin: bu dövrdə seboreya adətən güclənir.
- Endokrin və digər müşayiətedici xəstəlikləri həkim nəzarətində saxlayın.
Hansı həkimə müraciət etməli
Seboreyanı dermatoloq müalicə edir. Saç tökülməsi əsas şikayət olduqda trixoloqun, hormonal pozğunluq şübhəsində endokrinoloqun, körpələrdə isə pediatrın məsləhəti lazım ola bilər.
Yadda saxla!
- Seboreya yoluxucu və təhlükəli xəstəlik deyil, lakin xroniki gedişə meyllidir — məqsəd uzunmüddətli remissiyadır.
- Əsas müalicə düzgün və müntəzəm qulluq, göbələkəleyhinə şampun və kremlərdir; kəskinləşmədə həkim qısa iltihabəleyhinə kurs əlavə edə bilər.
- Hormonlu məlhəmləri həkimsiz uzun müddət istifadə etməyin — vəziyyət pisləşə bilər.
- Qəfil başlayan, ağır və ya müalicəyə tabe olmayan seboreya dermatoloq müayinəsi tələb edir.
Suallar və cavablar
Seboreyaya səbəb olan göbələk əslində sağlam insanların əksəriyyətinin dərisində təbii sakin kimi mövcuddur, ona görə xəstəlik adi mənada yoluxucu sayılmır. Onun aktivləşməsi hormonal dəyişikliklər, stress, immunitetin zəifləməsi kimi daxili amillərlə bağlıdır, sadəcə göbələyin olması kifayət deyil. Buna görə seboreyası olan insanla ünsiyyətdən çəkinməyə ehtiyac yoxdur, daraq və papaq kimi şəxsi əşyaları isə adi gigiyena qaydası olaraq ayrıca saxlamaq kifayətdir.
Seboreyaya meyillik ailədə bir qədər üst-üstə düşə bilər, çünki piy vəzilərinin fəaliyyəti və dərinin xüsusiyyətləri qismən genetik amillərlə bağlıdır. Bu o demək deyil ki, valideyndə olan seboreya uşağa mütləq keçəcək — hormonal fon, stress və immun sistemin vəziyyəti kimi amillər də mühüm rol oynayır. Ailəsində seboreya olan şəxslərdə dəri və saç baxımına diqqət yetirmək simptomların qarşısını almağa kömək edə bilər.
Seboreya çox vaxt xroniki xarakter daşıyır, yəni simptomlar mövsümi və ya stress fonunda gücləndikdən sonra zəifləyə, tam yox olmaya bilər. Düzgün seçilmiş baxım və müalicə ilə əksər insanlarda simptomları uzun müddət nəzarətdə saxlamaq mümkündür. Müalicəni dayandırdıqdan sonra əlamətlər bəzən yenidən meydana çıxa bilər, ona görə dermatoloqun tövsiyə etdiyi baxım rejiminə davamlı əməl etmək faydalıdır.
Kəpək seboreyanın ən yüngül, yalnız baş dərisi ilə məhdudlaşan formasıdır: dəri soyulur, lakin nəzərəçarpan qızartı və iltihab olmur. Seboreyalı dermatitdə isə pulcuqlarla yanaşı qızartı, qaşınma olur və səpgilər üzə, qulaq arxasına, döşə yayıla bilər. Hər iki halda eyni göbələk rol oynayır və müalicə prinsipləri oxşardır.
Xeyr, körpələrdə baş dərisindəki sarımtıl qabıqlar çox geniş yayılmış və zərərsiz vəziyyətdir, adətən ilk yaş ərzində özbaşına keçir. Qabıqları yumadan əvvəl yağla yumşaldıb yumşaq daraqla ehtiyatla təmizləmək olar, onları qoparmaq lazım deyil. Səpgilər bədənə yayılırsa, yaşarırsa və ya uşaq narahatdırsa, pediatra müraciət edin.
Uzun müddət davam edən iltihab və qaşınma saçların müvəqqəti seyrəlməsinə səbəb ola bilər, lakin seboreya özü adətən daimi keçəllik yaratmır. İltihab nəzarətə alındıqdan sonra saç tökülməsi çox vaxt azalır. Saç tökülməsi güclüdürsə, onun başqa səbəblərini istisna etmək üçün dermatoloq və ya trixoloqa müraciət etmək lazımdır.
Mövzu üzrə məqalələr
Kəmərəbənzər dəmrov: səbəbləri, necə görünür və necə ötürülür
Kəmərəbənzər dəmrov, həmçinin kəmərəbənzər herpes kimi tanınır, – su çiçəyi virusunun (Varicella Zoster Virus) törətdiyi virus xəstəliyidir. Bu…
İstiqamət: Dermatologiya
İnsan niyə çox tərləyir: səbəblər və bununla mübarizə üsulları
Tərləmə – insan orqanizmində bədən hərarətinin normal tənzimlənməsini təmin edən, həmçinin orqanizmdən artıq maye və duzları xaric edən…
İstiqamət: Dermatologiya
“RW” cavabını necə anlamalı: sifilis testləri niyə fərqlənir?
“RW” adı bəzən ümumi işlədilsə də, sifilis testlərinin üsulları fərqlidir. Diaqnoz və nəzarət üçün testin adı, əvvəlki müalicə…
İstiqamət: Venerologiya / İnfeksion xəstəliklər
Cinsi infeksiyalar üçün analiz: hansı nümunə nəyi yoxlayır?
Cinsi yolla keçən bütün infeksiyaları tək bir analiz yoxlamır. Testlər təmasın növünə, vaxtına, əlamətlərə və fərdi riskə uyğun…
İstiqamət: Ginekologiya / Venerologiya / İnfeksion xəstəliklər
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
