Streptokok infeksiyası Streptococcus cinsinə aid bakteriyaların törətdiyi müxtəlif xəstəliklər qrupudur. Faringit və dəri infeksiyalarından invaziv infeksiyalara qədər dəyişə bilər.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Streptokokkoz
Xəstəlik haqqında
Streptokok infeksiyası Streptococcus cinsinə aid bakteriyaların törətdiyi xəstəliklər qrupudur. Bu bakteriyaların bir çox növü ağız, udlaq, bağırsaq və cinsiyyət yollarının selikli qişalarında zərərsiz yaşayır, lakin müəyyən şəraitdə xəstəlik yarada bilir.
İnsan üçün ən əhəmiyyətlisi A qrupu streptokokdur. O, streptokok tonzillofaringitinə (anginaya), skarlatinaya, dərinin səthi infeksiyalarına və qızılyelə səbəb olur. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının məlumatına görə, bu infeksiyadan sonra inkişaf edən revmatik ürək xəstəliyi hələ də dünyada milyonlarla insanı əhatə edir. Nadir hallarda A qrupu streptokok ağır invaziv infeksiyalara — nekrotikləşən fassiitə və toksik şok sindromuna gətirib çıxarır.
B qrupu streptokok bir çox sağlam qadının bağırsağında və cinsiyyət yollarında yaşayır və doğuş zamanı körpəyə ötürüldükdə yenidoğulmuşlarda sepsis və meningitə səbəb ola bilər. Pnevmokok isə pnevmoniya, otit və meningitin əsas törədicilərindəndir və ona qarşı peyvənd mövcuddur. Tonzillofaringit və skarlatina daha çox məktəb yaşlı uşaqlarda rast gəlinir.
Səbəbləri
Streptokoklar ətraf mühitdə orta dərəcədə davamlıdır: qurudulmuş bəlğəmdə, tozda və əşyaların səthində bir müddət canlı qala bilir. Lakin onlar qızdırılmaya həssasdır – qaynadıldıqda tez məhv olur, adi dezinfeksiyaedicilərin təsiri altında da qısa müddətdə məhv olur. Ona görə yoluxmada əsas rolu əşyalar deyil, xəstə insanla yaxın təmas oynayır.
Streptokokların patogenlik amilləri aşağıdakılardır (bəziləri sadalanıb):
- streptolizinlər O və S – leykositlərin və eritrositlərin hüceyrə membranını zədələyən toksinlər;
- M zülalı – bakteriyaların faqositoza qarşı davamlılığını müəyyən edir (immun hüceyrələr xəstəlik törədicilərini «həzm etmək» iqtidarında olmur);
- sistein proteaza – mikroorqanizmlərin insan toxumalarında yayılmasına imkan verən və əlavə olaraq immun aqressiyadan qoruyan ferment;
- hialuronidaza – hüceyrələrarası əlaqələri dağıdan və törədicinin interstisial fəzada yayılmasına kömək edən ferment;
- DNKaza B – iltihabi ifrazatın özlülüyünü azaldaraq bakteriyaların hərəkətliliyini asanlaşdırır;
- streptokinaza – qan laxtalarını dağıdan ferment, nəticədə streptokoklar laxtalanmış qandan çıxır və növbəti təhlükə yaradır.
Streptokokk infeksiyasının səbəbləri aşağıdakılar ola bilər:
- selikli qişalarda yaşayan bakteriyalar (yoluxma endogen yolla baş verir);
- insan orqanizminə kənardan daxil olan obliqat patogenlər (ekzogen yoluxma).
Streptokoklarla endogen yoluxma immunitetin azalması fonunda onların sayının artması zamanı baş verir. Bu bakteriyalar həmçinin qan axını ilə normada steril olan müxtəlif orqanlara düşə bilər.
Ekzogen yoluxmanın mənbəyi xəstə insanlar və ya bakteriyadaşıyıcılardır. Ötürülmə hava-damcı, kontakt-məişət və ya alimentar yolla həyata keçirilə bilər. Yoluxma çirkli əllər, ətraf əşyalar, mikroblarla çirklənmiş qida vasitəsilə baş verir. Kontakt-məişət yolu ən çox dəri formalarında rast gəlinir.
A qrupu beta-hemolitik streptokoklar adətən tənəffüs yollarının infeksiyalarının inkişafına səbəb olur, skarlatina və revmatik xəstəliklərin səbəbinə çevrilir. Yoluxma hava-damcı yolu ilə baş verə bilər. Boğaz ağrısı, hərarət, badamcıqlarda ərp və boyun limfa düyünlərinin böyüməsi olduqda, xüsusən öskürək və zökəm olmadıqda, A qrupu streptokoka görə müayinə göstərişdir. Adi soyuqdəymə simptomları (zökəm, öskürək, səsin batması) isə daha çox virus infeksiyasına xasdır.
Təsnifat
Qidalı qan mühitlərində streptokoklar hemoliz — eritrositlərin qişasının «əriməsi»nə səbəb olur. Hemoliz tam ola bilər. Buna səbəb olan streptokoklar β-hemolitik kateqoriyasına aiddir. Əgər hemoliz natamamdırsa, streptokoklar α-hemolitik kimi təsnif edilir. β-hemoliz törədən streptokoklar daha təhlükəlidir.
Digər təsnifat yanaşmasına görə (hüceyrə divarının antigenlərinə əsasən), streptokoklar bir sıra qruplara bölünür; onlardan klinik baxımdan ən əhəmiyyətliləri A, B, C, D və G qruplarıdır.
Klinik təcrübədə ən çox A qrupu beta-hemolitik streptokokun səbəb olduğu infeksiyalara rast gəlinir. Onlar 3 növ ola bilər:
- ilkin – udlağın, badamcıqların, qulağın, dərinin zədələnməsi və ya skarlatina, qızılyelin (erizipel) inkişafı;
- ikincili – streptokokun törətdiyi autoimmun xəstəliklər (revmatik xəstəlik, qlomerulonefrit, vaskulit) və toksiko-septik fəsadlar (badamcıq abssesləri);
- nadir – əzələ və fasiyaların nekrozu, nazik bağırsağın iltihabı, daxili orqanların lokal zədələnmələri, qarın pərdəsinin iltihabı, toksik şok.
Klinik mənzərə
Streptokokların əksəriyyəti, stafilokoklar kimi, normada selikli qişalarda yaşayır, buna görə onların törətdiyi şərti-patogen infeksiyalar vaxtında başlanmış müalicə zamanı əlverişli gedir. Bu törədicilər ilkin ocağın yerləşməsindən asılı olaraq müxtəlif simptomların yaranmasına səbəb ola bilər. Gecikmiş terapiya zamanı fəsadların inkişaf ehtimalı arta bilər.
Bəzi hallarda infeksiyanın səbəbi kənardan obliqat-patogen streptokokların daxil olması ola bilər. Belə xəstəliklər adətən (endogen infeksiyalarla müqayisədə) daha ağır keçir.
Simptomatikanın xüsusiyyətləri əsasən streptokokun növündən asılıdır. Bir çox törədicilər müəyyən orqanlara qarşı tropluq göstərir. Streptokokun nəyə səbəb olduğuna dair bir neçə nümunə:
- Streptococcus anginosus – normada ağız boşluğunda yaşayır. Bu streptokokların koloniyası əhəmiyyətli dərəcədə artdıqda, irinli infeksiyaların (odontogen abseslər, yumşaq toxuma absesləri, ağciyər və plevranın iltihabı) inkişafına səbəb ola bilər.
- S. Agalactiae – yenidoğulmuşların infeksiyalarının ən geniş yayılmış səbəbidir. Bu törədici beyin qişalarının, ağciyər toxumasının iltihabına, ağır hallarda isə sepsisin inkişafına səbəb ola bilər. Hamilə qadınlarda agalaktik streptokok sidik yollarında və bağırsaqda yaşaya bilər.
- S. Pyogenes müxtəlif lokalizasiyalı irinli infeksiyaların inkişafına səbəb ola bilir.
Streptokokk infeksiyasından sonra autoimmun reaksiyalar inkişaf edə bilər. Bu halda immun sisteminin hüceyrələri orqanizmin öz toxumalarına hücum etməyə başlayır. Nəticədə oynaqlar, ürək, böyrəklər zərər çəkə bilər.
Streptokoklar həmçinin toksiko-septik fəsadların inkişafına səbəb ola bilər. T-limfositlərin kütləvi aktivləşməsi böyük miqdarda sitokinlərin ayrılması ilə müşayiət olunur. Sonuncular sistemli toksik təsir göstərir ki, bu da temperaturun yüksək qalxmasına, qusmaya, ishala, əzələ ağrılarına, dəri səpgisinə, arterial təzyiqin düşməsinə səbəb olur.
Beta-hemolitik ştamm tərəfindən törədilən respirator streptokok infeksiyası ən çox aşağıdakı simptomlarla təzahür edir:
- bədən temperaturunun yüksəlməsi;
- boğazda ağrı;
- damaq badamcıqlarının şişməsi;
- boyun limfa düyünlərinin böyüməsi və ağrılı olması;
- öskürək adətən ifadə olunmur və ya yoxdur.
Respirator traktın selikli qişalarına daxil olan streptokokların simptomları əsasən virus soyuqdəyməsinə oxşayır. Lakin bu xəstəlikləri bir-birindən fərqləndirmək vacibdir, çünki onlar müxtəlif terapevtik yanaşmalar tələb edir. Streptokokk infeksiyasının müalicəsi antibiotiklərin məcburi təyin edilməsini nəzərdə tutur, xəstəliyin virus təbiətində isə onlar faydasızdır.
Streptokokk infeksiyasının ağırlaşması klinik simptomatikanı dəyişdirir. İkincili ocağın yerləşməsindən asılı olaraq aşağıdakı təzahürlər mümkündür:
- bədən temperaturunun yüksək qalxması;
- ifadəli intoksikasiya;
- üzərində epidermisin qopduğu qırmızı ləkələrin dəridə yaranması;
- sistolik təzyiqin 90 mm c.süt.-dan aşağı düşməsi;
- kreatininin artması (böyrəklərin patoloji prosesə cəlb olunmasında);
- trombositlərin miqdarının azalması və toxumaların qanaxmaya meyilliliyi;
- qaraciyər fermentlərinin və bilirubinin aktivliyinin artması (qaraciyərin patoloji prosesə cəlb olunmasında);
- kəskin tənəffüs çatışmazlığı;
- yumşaq toxumaların nekrozu.
İnvaziv streptokokk infeksiyası ardıcıl olaraq 4 mərhələdən keçir:
- bakteriyaların sistemli qan dövranına daxil olduğu ilkin ocaq;
- toksinlərin qan dövranına ayrılması;
- sitokinlərin konsentrasiyasının artması ilə ifadəli immun cavab;
- daxili orqanların cəlb olunması, toksik şokun inkişafı.
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Streptokokk infeksiyasının diaqnostikasının əsas üsulu bakterioloji tədqiqatdır. Diaqnostikanın nəticəsi əsasən biomaterialın düzgün götürülməsindən asılıdır. Xəstə üçün bilmək vacibdir ki, sürtmə götürülməzdən əvvəl dişləri və ağız boşluğunu təmizləmək, həmçinin ağız yaxalayıcılardan istifadə etmək lazım deyil. Sürtmə badamcıqların səthindən və udlağın arxa divarından götürülür, bu zaman ağız boşluğunun digər hissələrinə toxunmamaq vacibdir. Tədqiqat üçün biomaterial burun keçidlərindən də əldə edilə bilər (pambıq tampon burun dəliklərinin 1-2 sm dərinliyinə salınır).
Bakterioloji analiz üçün göstərişlər aşağıdakı klinik vəziyyətlər ola bilər:
- skarlatina;
- beyin qişalarının iltihabı;
- xarici qulağın infeksion zədələnməsi;
- burun əlavə ciblərinin kəskin iltihabı;
- ağciyər toxumasının iltihabı;
- dəri və dəri altı toxumanın iltihabi zədələnmələri;
- əzələ və fasiyaların infeksion iltihabı;
- toksik şok sindromu.
İnsan üçün ən böyük təhlükəni A qrupu streptokoklar təşkil edir. Keçirilmiş infeksiyanı təsdiqləmək üçün (məsələn, revmatizm və ya qlomerulonefritdən şübhələnildikdə) qanda hüceyrədənkənar streptokokk antigenlərindən birinə qarşı antikor titri müəyyən edilir. Ən çox bu antistreptolizin-O (ASL-O)-dur. Bu analiz kəskin infeksiyanın erkən diaqnostikası üçün yararlı deyil. Kəskin infeksion iltihabda immunoqlobulinlərin səviyyəsi xəstəliyin ikinci həftəsinin sonunda yüksəlməyə başlayır və 1 ay sonra maksimuma çatır, bu zaman ilkin simptomatika artıq geriləyə bilər.
A qrupu beta-hemolitik streptokokun erkən aşkarlanması üçün ekspress-testlərin tətbiqi tövsiyə olunur: onlar badamcıqlardan və udlağın arxa divarından götürülmüş sürtmədə streptokokun antigenini bir neçə dəqiqə ərzində aşkarlayır. Onlar virus infeksiyasını streptokokdan fərqləndirməyə imkan verir (klinik simptomlarına görə onlar oxşardır). Dəqiq diaqnozun qoyulması əsassız antibiotik qəbulundan qaçmağa imkan verir.
Streptokokların DNT-sini aşkar etmək üçün PCR-tədqiqatı tətbiq edilə bilər. Bu halda analiz üçün tüpürcək, bəlğəm, qan, sidik, yara ifrazatı və s. götürülür.
Müalicə
Streptokokk infeksiyası antibiotiklərin təyin edilməsi üçün mütləq göstərişdir. Streptokokların müalicəsində ən çox penisillinlər qrupu, o cümlədən qorunmuş penisillinlər, və sefalosporinlər istifadə olunur. Streptokok daha nə ilə müalicə olunur? Kompleks terapiyada hərarətsalıcı vasitələrin, boğaz yaxalamasının, yaraların işlənməsinin və s. tətbiqi göstərişdir. İntoksikasiya təzahürlərini azaldan bol maye qəbulu tövsiyə olunur. Streptokokk tonzillofaringitində antibiotik kursu adətən 10 gün davam edir və simptomlar keçsə də, həkimin təyin etdiyi müddətdə sona qədər davam etdirilməlidir – bu, revmatik qızdırmanın qarşısını alır.
Streptokokk infeksiyasının necə müalicə olunacağını həkim məsləhət görəcək. Özbaşına müalicə ilə məşğul olmaq lazım deyil, çünki bu xəstəlikdə böyrəklərin, oynaqların və qan damarlarının zədələnmə ehtimalı yüksəkdir.
Reabilitasiya
Streptokokk infeksiyasından sonra xəstələr müəyyən müddət dinamik həkim müşahidəsi altında olurlar.
Müşahidənin vəzifəsi immunitetin disfunksiyası ilə bağlı mümkün uzaqmüddətli fəsadların – revmatik qızdırmanın və qlomerulonefritin – vaxtında diaqnostikasından ibarətdir. Bu fəsadlar adətən infeksiyadan 1–3 həftə sonra yaranır.
Fəsad əlamətləri olduqda antistreptokokk antikorlarının titrinin müəyyən edilməsi, sidik analizi, böyrəklərin və ürəyin funksiyasının qiymətləndirilməsi aparılır. Simptomlar olmadıqda antikor titrinin təkrar yoxlanılması tələb olunmur. Fəsadlar olmadıqda sonrakı müşahidə göstəriş deyil.
Sağalma dövründə aşağıdakılara diqqət yetirin:
- antibiotik kursunu sona qədər başa çatdırın;
- hərarət normallaşana qədər evdə qalın, bol maye için;
- sağaldıqdan sonra 2–3 həftə ərzində sidiyin rəngini, ödemləri, oynaq ağrılarını və ürək döyüntülərini izləyin;
- revmatik qızdırma keçirmisinizsə, həkimin təyin etdiyi uzunmüddətli antibiotik profilaktikasını buraxmayın.
Profilaktika
A qrupu streptokoka qarşı peyvənd hələ mövcud deyil, ona görə profilaktika əsasən yoluxmanın qarşısının alınmasına və fəsadların önlənməsinə yönəlib. Pnevmokoka qarşı isə effektiv peyvənd var və o, uşaqlar, yaşlılar və xroniki xəstəliyi olan insanlar üçün tövsiyə olunur.
Streptokokk infeksiyasının inkişaf riskini azaldan profilaktik tədbirlər bunlardır:
- çoxdəfəlik tibbi alətlərin diqqətli işlənməsi;
- əl yumaq;
- gigiyena tədbirlərinə ciddi riayət;
- antibakterial preparatların nəzarətsiz qəbulundan imtina;
- xəstənin antibiotik qəbuluna başladıqdan sonra ən azı 12–24 saat evdə qalması, ayrıca qab-qacaq və dəsmaldan istifadə;
- streptokokk anginasının vaxtında və tam kursla müalicəsi – bu, revmatik qızdırmanın ən effektiv profilaktikasıdır;
- agalaktik streptokok daşıyıcılığı təsdiqləndikdə doğuş zamanı antibiotiklərin tətbiqi.
Yadda saxla!
Streptokokk anginası və digər streptokok infeksiyalarını adi soyuqdəymə kimi özbaşına müalicə etməyin: antibiotiksiz və ya natamam kursla müalicə revmatik qızdırma, ürək qapaqlarının zədələnməsi və böyrək iltihabı riskini artırır. Hamiləlikdə 35–37-ci həftələrdə B qrupu streptokoka görə müayinədən keçin: daşıyıcılıq aşkar edilərsə, doğuş zamanı yeridilən antibiotik körpənin yoluxmasının qarşısını alır.
Nəfəs almağın və ya udmağın çətinləşməsi, ağzı aça bilməmə, sürətlə genişlənən ağrılı qızartı, qan təzyiqinin düşməsi və çaşqınlıq, yenidoğulmuşda süstlük, əmməkdən imtina və ya hərarət yaranarsa, dərhal təcili yardım çağırın.
Həkimə vaxt itirmədən müraciət edin, əgər:
- boğaz ağrısı yüksək hərarətlə birlikdədir və öskürək yoxdur;
- angina keçirdikdən 1–3 həftə sonra oynaq ağrıları, təngnəfəslik yaranıb;
- sidik qaralıb, üzdə şiş əmələ gəlib;
- bədəndə xırda qırmızı səpgi və «moruq» dil var.
Suallar və cavablar
Boğazda kəskin ağrı, udqunmada çətinlik və yüksək temperatur streptokok mənşəli anginadan şübhələnməyə əsas verir. Bu zaman terapevtə və ya infeksionistə müraciət etmək məqsədəuyğundur, uşaqlarda isə pediatra. Həkim boğazdan sürtmə götürüb törədicini müəyyən edəcək və müalicəni ona uyğun təyin edəcək. Öz-özünə antibakterial müalicəyə başlamaq tövsiyə olunmur, çünki bu, fəsadların gizlənməsinə və diaqnostikanın çətinləşməsinə səbəb ola bilər.
Bəli, bəzi streptokok növləri, xüsusən B qrupu streptokok, hamiləlik zamanı və doğuş prosesində körpəyə keçərək infeksiyaya səbəb ola bilər. Buna görə hamilələrdə mütəxəssis zərurət yarandıqda müvafiq müayinə təyin edir və lazım gəldikdə doğuşdan əvvəl profilaktik tədbir görür. Vaxtında aşkarlanma və izləmə ilə risklər əhəmiyyətli dərəcədə azaldıla bilər, lakin konkret taktikanı həkim fərdi qaydada müəyyən edir.
Streptokok anginası vaxtında və tam müalicə olunmadıqda infeksiya orqanizmdə yayıla və revmatik qızdırma, ürək qapaqlarının zədələnməsi, böyrəklərin iltihabı kimi ağır fəsadlara səbəb ola bilər. Bu fəsadlar adətən müalicə tam kursla aparılmadıqda və ya çox gec başlandıqda inkişaf edir. Ona görə həkimin təyin etdiyi müalicə kursunu simptomlar keçdikdən sonra da sona qədər davam etdirmək vacibdir.
Mövzu üzrə məqalələr
HPV testi müsbətdir: bu nəticə nə deməkdir?
HPV-müsbət nəticə xərçəng diaqnozu deyil və yoluxmanın vaxtını göstərmir. Əsas məsələ testin tipini və sizə uyğun nəzarət planını…
İstiqamət: Ginekologiya / İnfeksion xəstəliklər / Onkoginekologiya
Vaginal qaşınma və ifrazat: hər dəfə kandidozdurmu?
Qaşınma və ifrazat həmişə kandidoz demək deyil. İlk, təkrarlanan və ya müalicəyə cavab verməyən şikayətlərdə səbəbin dəqiqləşdirilməsi vacibdir.
İstiqamət: Ginekologiya / İnfeksion xəstəliklər
“RW” cavabını necə anlamalı: sifilis testləri niyə fərqlənir?
“RW” adı bəzən ümumi işlədilsə də, sifilis testlərinin üsulları fərqlidir. Diaqnoz və nəzarət üçün testin adı, əvvəlki müalicə…
İstiqamət: Venerologiya / İnfeksion xəstəliklər
Cinsi infeksiyalar üçün analiz: hansı nümunə nəyi yoxlayır?
Cinsi yolla keçən bütün infeksiyaları tək bir analiz yoxlamır. Testlər təmasın növünə, vaxtına, əlamətlərə və fərdi riskə uyğun…
İstiqamət: Ginekologiya / Venerologiya / İnfeksion xəstəliklər
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
