Anizakidoz – Anisakidae fəsiləsinə aid nematodların törətdiyi helmintozdur. Xəstəlik mədə-bağırsaq traktının zədələnməsi ilə xarakterizə olunur, buna görə də simptomatikada qastrointestinal şikayətlər üstünlük təşkil edir (qarında spazmodik ağrılar, ürəkbulanma, qusma).
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Siyənək qurdları xəstəliyi
- Anisakis invaziyası
Xəstəlik haqqında
İnsanların anizakidoz törədicisi ilə yoluxması potensial olaraq helmintlərlə invaziyalaşmış ola bilən dəniz balığı və dəniz məhsullarını qida kimi qəbul etdikdə mümkündür. Anizokodozun ilk təsviri hollandiyalı həkimə (1955-ci il) aiddir. Məqalədə qeyd olunur ki, helmintoz zəif duzlanmış siyənək balığının yeyilməsindən sonra inkişaf etmişdir, buna görə də invaziya siyənək qurdları xəstəliyi də adlandırılır. Bu nematodozun endemik ocaqları Avropa, Amerika və Asiya ölkələrinin sahilyanı regionlarıdır.
Anisakidae fəsiləsi müxtəlif növləri əhatə edir, onların arasında insan üçün patogen yalnız 4 növdür – Anisakis, Contracecum, Pseudoterranova və Hysterothylacium. Bu törədicilərin sürfələri dəniz balıqlarında, krevetlərdə, molyusklarda və digər dəniz məhsullarında olur. İnsan orqanizminə düşdükdə onlar heç vaxt cinsi yetkin formaya çatmır, yəni nəsil vermirlər.
Nematod sürfələri mədədə məskunlaşdıqda xəstəliyin kəskin mərhələsində (helmintlərlə invaziyalaşmış qidanın qəbulundan 1 ilə 12 saat sonra) aşağıdakı simptomlar müşahidə olunur:
- Epiqastriumda qəfil intensiv ağrılar;
- Ürəkbulanma və qusma;
- Dəridə allergik səpgilər.
Xəstəlik vaxtında diaqnoz qoyulmadıqda, sonrakı xroniki gediş və simptomların periodik olaraq yenidən ortaya çıxması (abdominal ağrılar, ürəkbulanma və qusma) mümkündür. Xəstəliyin bu təzahürləri bir neçə ay ərzində davam edə bilər. Qarında aralıqlı ağrı, ürəkbulanma və qusma bir neçə həftə, hətta illər boyu davam edir.
Əgər sürfələr mədədə deyil, bağırsaqda məskunlaşırsa, inkubasiya dövrü daha uzundur. Yoluxma anından klinik simptomların yaranmasına qədər 2 gündən 2 həftəyədək vaxt keçə bilər. Xəstələri kəskin, keçməyən qarın ağrıları – əsasən sağ aşağı şöbələrdə, diareya, selikli və qanlı ifrazatlar qarışığı olan nəcis narahat edir. Bağırsaq forması bəzi hallarda kəskin appendisit və ya bağırsaq keçməzliyinin inkişafına gətirib çıxara bilər.
Xəstəliyin diaqnostikası həzm traktının xarakterik endoskopik mənzərəsinə və parazitoloji müayinənin nəticələrinə əsaslanır.
Xəstəliyin müalicəsi cərrahi üsullarla aparılır. Anizokidozun effektiv konservativ terapiyası işlənib hazırlanmamışdır. Bununla belə, bir sıra dərman vasitələrinin yaxşı nəticə verdiyi barədə ayrı-ayrı məlumatlar mövcuddur. Buna görə də müalicə proqramının seçilməsi məsələsi klinik statusun xüsusiyyətləri və insanın ümumi sağlamlıq səviyyəsi nəzərə alınmaqla fərdi qaydada həll edilir.
Səbəbləri
Anizakidlər sürfə formasında insan orqanizminə yaxşı termiki işlənməmiş və ya az duzlanmış balıq yeməklərinin qəbulu ilə daxil olur. Onurğasız dəniz məhsulları da təhlükə yaradır. Xüsusilə təhlükəli sayılanlar tutulduqdan dərhal sonra içalatı təmizlənməmiş balıqlardır. Bu, sürfələrin öldükdən sonra balığın qastrointestinal traktından yeyilə bilən hissələrinə sürətlə miqrasiya etməyə başlaması ilə bağlıdır.
Qida ilə insan orqanizminə düşdükdən sonra sürfələr bütün uzunluğu boyunca həzm borusunun selikli qişasını zədələməyə başlayır. Parazitin baş ucunda xüsusi sorma orqanı olur, onun köməyi ilə o, selikli qişaya birləşir. Sürfənin ən çox yapışdığı yer mədənin və ya nazik bağırsağın mukozal qişasıdır. Nəticədə ödem, xoralanma və qansızma sahələri yaranır. Xəstəliyin xroniki gedişi zamanı bu yerdə qranuloma formalaşa, həmçinin toxumaların nekrozu və orqan divarının perforasiyası baş verə bilər. Çox nadir hallarda sürfələr öd kisəsinə, qaraciyər axarlarına və mədəaltı vəziyə də çata bilər.
Təsnifat
Klinik təzahürlərə görə anizakidozun 2 forması ayırd edilir:
- Qeyri-invaziv (və ya mənfəzi);
- Anizakidozun invaziv forması.
Qeyri-invaziv formada simptomatika zəifdir, çünki anizakid sürfələri tərəfindən həzm traktının selikli qatında zədələnmə baş vermir. Bu formada öskürək, sancıcı ağrı hissləri və ağız-udlağın qıcıqlanması hissi müşahidə oluna bilər ki, bunlar anizakid sürfələrinin qida borusundan yuxarıda yerləşən şöbələrə miqrasiyası ilə şərtləndirilir. Anizakidozun invaziv formasında sürfələr mədə-bağırsaq traktının bütün uzunluğu boyunca onun selikli və selikaltı qatlarına daxil olur ki, bu da xəstəliyin klinik təzahürlərini şərtləndirir. Parazitlərin xüsusilə sevimli lokalizasiyası mədə və nazik bağırsaqdır.
Parazitlərin üstünlük təşkil edən lokalizasiyasına görə xəstəliyin 2 forması ayırd edilir:
- Bağırsaq – sürfələr bağırsaqda olur;
- Qastritik – sürfələr mədədə parazitlik edir.
Xəstəliyin klinik gedişindən asılı olaraq 3 variant ayırd edilir:
- Kəskin;
- Yarımkəskin;
- Xroniki.
Klinik mənzərə
Anizakidozun simptomları yoluxmadan dərhal sonra meydana çıxmır. İnkubasiya dövrünün müddəti xəstəliyin formasından asılıdır. Belə ki, qastritik forma zamanı adətən yoluxmuş məhsulların qəbulundan klinik simptomatikanın inkişafına qədər təxminən 12 saat keçir. Bağırsaq formasında inkubasiya dövrü 2 həftəyədək uzana bilər.
Mədə forması ən çox rast gəlinir. Onun üçün aşağıdakı təzahürlər xarakterikdir:
- Epiqastral nahiyədə çox vaxt olduqca intensiv olan ağrılı hisslər;
- Ürəkbulanma;
- Qan qarışığı ola bilən qusma.
Həmişə olmasa da, xəstə şəxsdə bədən temperaturunun yüksəldiyi və allergik ürtikerə bənzəyən dəri səpgilərinin yarandığı hallar müşahidə oluna bilər (çəhrayı rəngli, qaşınan, xırda sızanaqlar).
Bağırsaq forması adətən aşağıdakı simptomlarla assosiasiya olunur:
- Qarın ön divarının sağ aşağı hissəsində ağrılı hisslər;
- Qarın köpü.
Selikli qişa güclü xoralana və qanaya bilər ki, bu da kəskin qarın klinik mənzərəsinin inkişafı ilə müşayiət olunur. Sürfələrin əks istiqamətdə miqrasiyası zamanı, yəni onların mədədən qida borusuna qalxdığı halda, öskürəyin və ağız-udlaq qıcıqlanması simptomlarının meydana çıxması mümkündür.
Şəkillərdə əlamətlər
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Xəstəliyin mədə və duodenal formasında anizakidozun diaqnostikası üçün fibroqastroduodenoskopiyadan istifadə olunur: sürfə mərhələsində olan helmintlər biopsiya kəlbətinləri ilə çıxarılır, daha sonra onların morfologiyası öyrənilir və anizakidlərin növü müəyyən edilir. Sürfələrin yapışdığı zonalarda, bir qayda olaraq, epitelin çoxsaylı defektləri ilə müşayiət olunan mukozal qişanın ödemi qeyd olunur. Qastritik və intestinal anizakidoz formalarının müəyyən edilməsində perspektivli metod videokapsul endoskopiyasıdır. Bəzi hallarda diaqnostik məqsədlə kontrast rentgenoqrafiya da aparıla bilər.
Koprooskopiyada anizakidlərin sürfələri və ya yumurtaları aşkarlanmır.
Müalicədən sonra klinik simptomatika saxlanıldığı halda, Kron xəstəliyini və anizakidozun xroniki gedişini istisna etmək məqsədilə qalça bağırsağının selikli qişasının biopsiyası ilə ileokoloskopiya, zərurət olduqda – nazik bağırsağın rentgenoloji müayinəsi aparılır.
Müalicə
Anizakidozun müalicəsi cərrahi yolla aparılır. Larvaların endoskop vasitəsilə çıxarılması mümkündür.
Anizakidozun sübut olunmuş effektiv konservativ müalicəsi işlənib hazırlanmamışdır. Bununla yanaşı, bir neçə gün ərzində bəzi antihelmintik preparatların istifadəsi ilə bağlı tövsiyələr mövcuddur.
Cərrahi müalicə, adətən, endoskopik üsulla aparılır. O, larvanın tam çıxarılmasına yönəldilir. Lakin buna həmişə nail olmaq mümkün olmur, çünki larvanın baş hissəsi selikli qişaya sıx şəkildə daxil olmuş olur və ya parazitin qabığının bir hissəsi qalır. Qalan fraqmentlər sonradan qranulomanın inkişafına səbəb ola bilər. Buna görə də cərrahları zədələnmiş sahələrin reviziyasını xüsusilə diqqətlə aparırlar.
Bağırsaq keçməzliyi inkişaf etdikdə və ya bağırsaq divarının perforasiyası olduqda anatomiyanın bərpasına yönəlmiş təcili cərrahi müdaxilə göstərilir.
Reabilitasiya
Cərrahi müdaxilədən sonra pəhriz qidalanma prinsiplərinə riayət etmək tövsiyə olunur. İlk bir neçə həftə ərzində qidalardan püreləşdirilmiş şəkildə, buxarda hazırlanmış və ya qaynadılma yolu ilə hazırlanmış yeməklər istifadə etmək lazımdır. Rasiondan kəskin, hisə verilmiş və həzm traktının selikli qişasını qıcıqlandıran digər məhsullar çıxarılır. Müvəqqəti olaraq güc məşqləri istisna edilməklə, fiziki aktivliyin mülayim tempdə saxlanması tövsiyə olunur.
Profilaktika
Anizokidozun profilaktikası larvaların qida ilə insan orqanizminə daxil ola bilməyəcəyi şəraitin yaradılmasını nəzərdə tutur. Qida sənayesində dəniz balığı və dəniz məhsullarından olan məhsulların sanitar nəzarəti aparılır.
Lakin hətta dəniz balığı yoluxmuş olsa belə, sürfələrdən dondurma və ya qızdırma yolu ilə xilas olmaq olar. Nəzərə almaq lazımdır ki, parazitlər yalnız yüksək konsentrasiyalı duz məhlullarında məhv olur. Hisləmə anizakidlərin məhvinə gətirib çıxarmır, çünki onlar 45-dən 60°S-yə qədər temperaturda yaşaya bilirlər. Balıq və dəniz məhsullarında ola bilən nematodların məhv edilməsi üçün ən azı 5 sutka ərzində -20°-dən aşağı temperaturda dondurma tövsiyə olunur. Bu mümkün deyilsə, balıq məhsulları yalnız istilik emalından sonra və ya konserv tərkibində istehlak edilməlidir.
Yadda saxla!
Anizakidoz abortiv formada keçə bilər. Meydana çıxmış halsızlıq simptomları tezliklə öz-özünə keçə bilər. Lakin bu, helmintlərin öldüyü demək deyil. Çox güman ki, prosesin xroniki gedişini əks etdirən qranuloma formalaşıb. Vaxtaşırı iltihab kəskinləşir ki, bu da ağrı sindromunun yaranmasına gətirib çıxarır. Buna görə də belə vəziyyətdən qaçmaq üçün, xüsusilə xam və yarımxam balıq qəbulundan sonra, qarın nahiyəsində hər hansı diskomfort yarandıqda mümkün qədər tez həkimə müraciət etmək tövsiyə olunur.
Suallar və cavablar
İnvaziyanın diaqnostikası və müalicəsi ilə infeksionist həkim məşğul olur.
Xam və yarımbişmiş balıqdan, həmçinin zəif emal olunmuş dəniz məhsullarından başqa, suşi, he, telya, həmçinin seviche də təhlükə yarada bilər. Şərq və Latın Amerikası mətbəxinə aid bu yeməklərin hamısı potensial olaraq anizakidoz sürfələrini ehtiva edə bilər.
Bağırsaq anizakidozunun ciddi ağırlaşmalarına bağırsaq divarının deşilməsi və bağırsaq möhtəviyyatının qarın boşluğuna düşərək peritonitin inkişafı aiddir.
Hazırda nə dəniz akvatoriyası ilə, nə də çay mənsəblərinin şorlaşma zonası ilə ekoloji əlaqəsi olmayan şirin su balıqlarında tapılmış, insanlar üçün patogen olan anizakis sürfələrinin mövcudluğu barədə məlumat yoxdur.
Mövzu üzrə məqalələr
HPV testi müsbətdir: bu nəticə nə deməkdir?
HPV-müsbət nəticə xərçəng diaqnozu deyil və yoluxmanın vaxtını göstərmir. Əsas məsələ testin tipini və sizə uyğun nəzarət planını…
İstiqamət: Ginekologiya / İnfeksion xəstəliklər / Onkoginekologiya
Vaginal qaşınma və ifrazat: hər dəfə kandidozdurmu?
Qaşınma və ifrazat həmişə kandidoz demək deyil. İlk, təkrarlanan və ya müalicəyə cavab verməyən şikayətlərdə səbəbin dəqiqləşdirilməsi vacibdir.
İstiqamət: Ginekologiya / İnfeksion xəstəliklər
“RW” cavabını necə anlamalı: sifilis testləri niyə fərqlənir?
“RW” adı bəzən ümumi işlədilsə də, sifilis testlərinin üsulları fərqlidir. Diaqnoz və nəzarət üçün testin adı, əvvəlki müalicə…
İstiqamət: Venerologiya / İnfeksion xəstəliklər
Cinsi infeksiyalar üçün analiz: hansı nümunə nəyi yoxlayır?
Cinsi yolla keçən bütün infeksiyaları tək bir analiz yoxlamır. Testlər təmasın növünə, vaxtına, əlamətlərə və fərdi riskə uyğun…
İstiqamət: Ginekologiya / Venerologiya / İnfeksion xəstəliklər
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
