Blastomikoz Blastomyces cinsli göbələklərin törətdiyi infeksiyadır. Əsasən ağciyərləri zədələyir, lakin dəriyə, sümüklərə, sidik-cinsiyyət orqanlarına və mərkəzi sinir sisteminə yayıla bilər. Xəstəlik Şimali Amerikanın müəyyən regionları üçün xarakterikdir.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Gilkrist xəstəliyi
- Şimali Amerika blastomikozu
Xəstəlik haqqında
Blastomikoz Blastomyces cinsinə aid dimorf göbələklərin törətdiyi sistem mikozdur. Göbələk təbiətdə nəm, üzvi maddələrlə zəngin torpaqda, çürüyən ağac və yarpaqlarda yaşayır. İnsan onun sporlarını nəfəslə qəbul etdikdə yoluxur, buna görə ilkin ocaq əksər hallarda ağciyərlərdə yaranır. Sonradan infeksiya qan yolu ilə dəriyə, sümüklərə, prostat vəzisinə və digər orqanlara yayıla bilər.
Xəstəliyi ilk dəfə 1894-cü ildə amerikalı həkim Gilkrist təsvir edib. Əvvəlcə onu yalnız dəri xəstəliyi hesab edirdilər, sonradan prosesin sistem xarakterli ola biləcəyi müəyyən olundu.
Blastomikoz əsasən ABŞ və Kanadanın böyük çay hövzələri və Böyük Göllər ətrafındakı ərazilər üçün endemikdir; Afrikada və digər regionlarda da ayrı-ayrı hallar qeydə alınır. Azərbaycanda xəstəlik yerli olaraq yayılmayıb və adətən endemik ölkələrə səfər etmiş insanlarda rast gəlinir. Yoluxmuşların bir hissəsində infeksiya simptomsuz və ya yüngül keçir, digərlərində isə ağır pnevmoniya və yayılmış formalar inkişaf edir. Xəstəlik pnevmoniyanı, vərəmi və şişləri təqlid etdiyi üçün diaqnoz çox vaxt gecikir. Vaxtında başlanan göbələkəleyhinə müalicə əksər hallarda yaxşı nəticə verir.
Səbəbləri
Xəstəliyin törədicisi Blastomyces dermatitidis və ona yaxın növlərdir. Bu göbələklər ətraf mühitdə kif (miselial) formada, insan və heyvan orqanizmində isə maya formasında mövcud olur. Yoluxma əsasən torpaq qazıldıqda, çürük ağac və yarpaq qarışdırıldıqda havaya qalxan sporların nəfəslə qəbulu zamanı baş verir. Ağciyərlərdə immun hüceyrələri sporların çoxunu məhv edir, lakin müdafiə kifayət etmədikdə göbələk maya formasına keçir və çoxalır.
Risk amilləri:
- Endemik ərazilərdə olmaq. Çay sahilləri, meşəlik və nəm torpaqlı ərazilərdə yaşamaq, səyahət etmək;
- Torpaqla iş və açıq havada fəaliyyət. Fermerlər, meşə işçiləri, ovçular, balıqçılar, düşərgə turizmi ilə məşğul olanlar daha çox yoluxur;
- Hüceyrə immunitetinin zəifləməsi. HİV-infeksiyası, orqan transplantasiyası, kimyaterapiya, uzunmüddətli kortikosteroid və immunosupressiv müalicə — bu hallarda xəstəlik daha ağır keçir;
- Şəkərli diabet və xroniki ağciyər xəstəlikləri — ağır gediş riskini artırır;
- Dəri travması. Çox nadir hallarda göbələk zədələnmiş dəriyə birbaşa düşür (laboratoriya işçilərində, yoluxmuş heyvanın dişləməsindən sonra).
Blastomikoz insandan insana praktiki olaraq ötürülmür; cinsi yolla və ana bətnində yoluxma yalnız tək-tək hallarda təsvir edilib. İtlər də bu xəstəliyə yoluxa bilər, lakin adətən insanla eyni mənbədən — torpaqdan.
Təsnifat
Prosesin yayılmasına görə blastomikozun aşağıdakı formaları fərqləndirilir:
- ağciyər forması — ən çox rast gəlinən forma; kəskin (pnevmoniyaya bənzər) və ya xroniki (vərəmə və şişə bənzər) gedişlə keçə bilər;
- dəri forması — ağciyərdənkənar formaların ən çox rast gəlinəni; ziyilvari (qabıqlı) və ya xoralı ocaqlar şəklində olur;
- sümük forması — göbələk osteomieliti, daha çox fəqərələr, qabırğalar və kəllə zədələnir;
- sidik-cinsiyyət forması — kişilərdə prostat vəzisinin və xayaartımının iltihabı;
- mərkəzi sinir sisteminin zədələnməsi — meningit və ya beyində abses, daha çox immuniteti zəif insanlarda;
- yayılmış (dissemin) forma — eyni vaxtda bir neçə orqanın zədələnməsi.
Blastomikozu bəzən Cənubi Amerika blastomikozu adlandırılan parakoksidioidomikozdan ayırmaq lazımdır — bu, başqa göbələyin törətdiyi müstəqil xəstəlikdir.
Klinik mənzərə
Yoluxmuş insanların xeyli hissəsində infeksiya heç bir simptom vermir və ya yüngül soyuqdəymə kimi keçir. İnkubasiya dövrü bir neçə həftədən bir neçə aya qədər davam edir, buna görə xəstə çox vaxt yoluxmanı səfərlə əlaqələndirmir.
Kəskin ağciyər formasının əlamətləri:
- qızdırma, üşütmə, gecə tərləməsi;
- əvvəlcə quru, sonra bəlğəmli öskürək;
- döş qəfəsində ağrı, nəfəs darlığı;
- əzələ və oynaq ağrıları, zəiflik.
Xroniki ağciyər formasında aylarla davam edən öskürək, irinli bəlğəm, bəzən qanhayxırma, dövri subfebril hərarət, arıqlama və yorğunluq olur — bu mənzərə vərəmə və ağciyər şişinə çox bənzəyir. Çox vaxt pasiyent adi pnevmoniya kimi müalicə alır və antibiotiklər kömək etmədikdən sonra əlavə müayinə aparılır.
Dəri formasında üzdə, ətraflarda və bədənin açıq hissələrində ağrısız, kənarları qalxmış, səthi qabıqlı və ya ziyilvari ocaqlar, bəzən xoralar yaranır; onlar yavaş böyüyür. Sümük zədələnməsində müvafiq nahiyədə ağrı və şişkinlik, kişilərdə prostat zədələnməsində sidik ifrazının pozulması və aralıq nahiyəsində narahatlıq ola bilər. Uşaqlarda xəstəlik nadirdir, klinik mənzərəsi böyüklərdəki kimidir. Hamiləlik dövründə infeksiya daha ağır keçə bilər və müalicə xüsusi seçilir.
Təcili həkimə müraciət etmək lazımdır, əgər:
- nəfəs darlığı sürətlə artır, dodaqlar göyərir, nəfəs almaq çətinləşir — bu hallarda dərhal 103-ə zəng etmək lazımdır;
- güclü baş ağrısı, ənsə əzələlərinin gərginliyi, qıcolmalar, huşun pozulması yaranıb;
- qanhayxırma başlayıb;
- yüksək hərarət antibiotik müalicəsinə baxmayaraq bir neçə gün davam edir.
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Diaqnostikanı infeksionist aparır, lazım olduqda pulmonoloq və dermatoloqla birlikdə. Həkim üçün anamnez həlledicidir: son illərdə endemik ölkələrə səfərlər, açıq havada fəaliyyət, torpaqla iş barədə mütləq məlumat vermək lazımdır.
- Bəlğəmin, irinin, dəri ocağından götürülmüş materialın mikroskopiyası — xarakterik qalın divarlı, geniş əsasla tumurcuqlanan maya hüceyrələrini aşkar etməyə imkan verir və tez nəticə verir;
- Mikrobioloji əkin — törədicinin kulturasının alınması diaqnozu təsdiqləyir; göbələk yavaş böyüyür, kulturalarla iş laboratoriyada xüsusi təhlükəsizlik şəraitində aparılır;
- Biopsiya və histoloji müayinə — dəri, ağciyər və ya sümük ocağından götürülmüş toxumada göbələk aşkar edilir;
- Antigen testləri — sidikdə və qanda göbələk antigeninin təyini əlavə məlumat verir;
- Molekulyar-genetik üsullar (PZR) — bəzi laboratoriyalarda mövcuddur;
- Döş qəfəsinin rentgenoqrafiyası və kompüter tomoqrafiyası — infiltratları, ocaqları, boşluqları göstərir;
- Ümumi qan analizi, biokimyəvi analizlər — iltihabın dərəcəsini və orqanların funksiyasını qiymətləndirir;
- sinir sistemi zədələnməsindən şübhə olduqda — beynin MRT-si və onurğa beyni mayesinin müayinəsi.
Differensial diaqnostika bakterial pnevmoniya, vərəm, digər endemik mikozlar, ağciyər xərçəngi və dərinin şiş xəstəlikləri ilə aparılır.
Ağırlaşmalar
- kəskin tənəffüs çatışmazlığı;
- infeksiyanın yayılması — sümüklərin, oynaqların, prostatın, beynin zədələnməsi;
- dəri və sümük ocaqlarının yerində çapıqlar və deformasiyalar;
- müalicədən sonra xəstəliyin residivi;
- immuniteti zəif insanlarda ağır, həyat üçün təhlükəli gediş;
- gecikmiş diaqnoz zamanı ağciyər toxumasında qalıq dəyişikliklər və tənəffüs funksiyasının azalması;
- uzunmüddətli göbələkəleyhinə müalicənin yan təsirləri — buna görə müalicə həkim nəzarətində aparılır.
Müalicə
Blastomikozun müalicəsini infeksionist aparır. Diaqnoz təsdiqləndikdən sonra simptomlu pasiyentlərə adətən göbələkəleyhinə müalicə təyin edilir, çünki infeksiya yayıla bilər. Yüngül ağciyər formasında simptomlar bəzən özbaşına keçir, lakin belə pasiyentlər də həkim nəzarətində olmalıdır.
- Yüngül və orta ağır formalar. Daxilə qəbul edilən azol qrupu göbələkəleyhinə preparatlar istifadə olunur. Müalicə uzunmüddətlidir — adətən aylarla davam edir, sümük zədələnməsində daha uzun.
- Ağır, yayılmış formalar, mərkəzi sinir sisteminin zədələnməsi. Müalicə xəstəxanada, venadaxili yeridilən polien qrupu göbələkəleyhinə preparatlarla başlanır, vəziyyət sabitləşdikdən sonra azol qrupu preparatlarla davam etdirilir.
- Dəstəkləyici müalicə. Tənəffüs çatışmazlığında oksigen terapiyası, maye balansının bərpası, qidalanma dəstəyi.
- Cərrahi müalicə. Böyük abseslərin drenajı, ölü sümük toxumasının çıxarılması lazım ola bilər.
Müalicə zamanı həkim qaraciyərin funksiyasına və preparatın qanda səviyyəsinə nəzarət edə bilər, çünki göbələkəleyhinə preparatlar bir çox dərmanla qarşılıqlı təsirə girir. Hamiləlikdə azol qrupu preparatlar adətən istifadə olunmur, müalicə taktikası fərdi seçilir. İmmuniteti zəif pasiyentlərə əsas kursdan sonra uzunmüddətli profilaktik qəbul təyin edilə bilər.
Pasiyentin öz rolu — müalicəni yarımçıq dayandırmamaq, qəbul etdiyi bütün dərmanlar barədə həkimə məlumat vermək, spirtli içkilərdən imtina etmək və nəzarət müayinələrinə vaxtında gəlməkdir. Əlamətlər keçsə də, kursu özbaşına kəsmək residivə səbəb ola bilər. Göbələkəleyhinə preparatları özbaşına seçmək və xalq üsulları ilə müalicə etmək yolverilməzdir. Müalicədən sonra həkim nəzarəti davam etdirilir, çünki xəstəlik illər sonra yenidən aktivləşə bilər.
Profilaktika
Blastomikoza qarşı peyvənd yoxdur və yoluxmanı tam istisna etmək mümkün deyil. Endemik regionlara səfər edənlər üçün aşağıdakı tədbirlər riski azaltmağa kömək edə bilər:
- çay sahillərində, meşəlikdə nəm torpağı qazmaqdan, çürük ağac və yarpaq topasını qarışdırmaqdan çəkinmək — xüsusən immuniteti zəif olanlar üçün;
- torpaqla iş zamanı əlcəkdən və tozdan qoruyan maskadan istifadə etmək;
- dəri zədələnmələrini təmiz saxlamaq və vaxtında işləmək;
- səfərdən sonrakı aylarda uzun sürən öskürək, qızdırma, sağalmayan dəri ocaqları yaranarsa həkimə müraciət etmək və səfər barədə məlumat vermək;
- immuniteti zəif insanlara endemik ərazilərə səfərdən əvvəl həkimlə məsləhətləşmək;
- xroniki xəstəlikləri, xüsusən şəkərli diabeti nəzarətdə saxlamaq.
Hansı həkimə müraciət etməli
Blastomikozun diaqnostikası və müalicəsi ilə infeksionist məşğul olur. Prosesin lokalizasiyasından asılı olaraq pulmonoloq, dermatoloq, uroloq və ya nevroloq da müalicəyə cəlb oluna bilər.
Yadda saxla!
- Blastomikoz Azərbaycanda yerli xəstəlik deyil — endemik ölkələrə səfər barədə həkimə mütləq danışın.
- Antibiotiklərə cavab verməyən uzunsürən pnevmoniya göbələk infeksiyası barədə düşünməyə əsasdır.
- Xəstəlik insandan insana praktiki olaraq keçmir.
- Müalicə uzunmüddətlidir və yarımçıq kəsilməməlidir.
- Sağaldıqdan sonra da həkim nəzarəti vacibdir, çünki residiv mümkündür.
Suallar və cavablar
Xəstəliyin müxtəlif formalarının diaqnostikası və müalicəsi ilə infeksionist həkim məşğul olur. Lazım olduqda pulmonoloq, dermatoloq və digər mütəxəssislər də cəlb olunur.
Blastomikoz ABŞ-ın və Kanadanın bəzi regionları üçün, xüsusən Missisipi və Ohayo çaylarının hövzələri və Böyük Göllər ətrafındakı ərazilər üçün endemikdir. Afrikanın bəzi ölkələrində də hallar qeydə alınır. Belə ərazilərə səfərdən sonra uzun sürən öskürək və ya qızdırma olarsa, həkimə səfər barədə məlumat vermək lazımdır.
Xəstəlik insandan insana praktiki olaraq ötürülmür. İnsan göbələyin sporlarını ətraf mühitdən, əsasən torpaqdan nəfəslə qəbul edərək yoluxur. Ailə üzvləri üçün xüsusi karantin tədbirləri tələb olunmur.
Hüceyrə immuniteti zəif olan insanlar: HİV-infeksiyası olanlar, orqan transplantasiyası keçirənlər, kimyaterapiya, uzunmüddətli kortikosteroid və immunosupressiv müalicə alanlar. Şəkərli diabet də ağır gediş riskini artırır. Belə pasiyentlərdə müalicəyə mümkün qədər erkən başlamaq vacibdir.
Vaxtında və tam kursla aparılan göbələkəleyhinə müalicə əksər hallarda yaxşı nəticə verir. Lakin xəstəlik illər sonra yenidən aktivləşə bildiyi üçün müalicədən sonra da həkim nəzarəti tövsiyə olunur.
Mövzu üzrə məqalələr
HPV testi müsbətdir: bu nəticə nə deməkdir?
HPV-müsbət nəticə xərçəng diaqnozu deyil və yoluxmanın vaxtını göstərmir. Əsas məsələ testin tipini və sizə uyğun nəzarət planını…
İstiqamət: Ginekologiya / İnfeksion xəstəliklər / Onkoginekologiya
Vaginal qaşınma və ifrazat: hər dəfə kandidozdurmu?
Qaşınma və ifrazat həmişə kandidoz demək deyil. İlk, təkrarlanan və ya müalicəyə cavab verməyən şikayətlərdə səbəbin dəqiqləşdirilməsi vacibdir.
İstiqamət: Ginekologiya / İnfeksion xəstəliklər
“RW” cavabını necə anlamalı: sifilis testləri niyə fərqlənir?
“RW” adı bəzən ümumi işlədilsə də, sifilis testlərinin üsulları fərqlidir. Diaqnoz və nəzarət üçün testin adı, əvvəlki müalicə…
İstiqamət: Venerologiya / İnfeksion xəstəliklər
Cinsi infeksiyalar üçün analiz: hansı nümunə nəyi yoxlayır?
Cinsi yolla keçən bütün infeksiyaları tək bir analiz yoxlamır. Testlər təmasın növünə, vaxtına, əlamətlərə və fərdi riskə uyğun…
İstiqamət: Ginekologiya / Venerologiya / İnfeksion xəstəliklər
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
