Vestibulyar miqren miqren anamnezi ilə əlaqəli təkrarlanan başgicəllənmə və vestibulyar simptom epizodları ilə xarakterizə olunan nevroloji vəziyyətdir.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Migrenozan vertiqo
Tarixi məlumatlar
Həkimlər miqren ağrısı ilə tarazlıq pozuntuları arasındakı əlaqəni hələ XX əsrin əvvəllərində müzakirə etməyə başlamışlar. Nevroloqlar bəzi xəstələrdə başgicəllənmə tutmalarının miqren epizodları ilə eyni zamanda yarandığına və ya onların arasında meydana çıxdığına diqqət yetirirdilər. Lakin uzun müddət belə vəziyyətlər müstəqil xəstəlik kimi ayrılmırdı.
Problemə ciddi maraq XX əsrin ikinci yarısında yarandı, belə ki, tədqiqatlar göstərdi ki, miqreni olan insanlarda tez-tez vestibulyar sistemin disfunksiyaları aşkarlanır. Xəstəliyin öyrənilməsinə böyük töhfə alman nevroloqu Tomas Lempert tərəfindən verilib, o, adı «miqrenoz başgicəllənmə» olan vəziyyətin klinik təzahürlərini ətraflı təsvir edib. Onun işləri tarazlıq pozuntusu epizodlarının miqren prosesinin müstəqil təzahürü ola biləcəyi barədə təsəvvürün formalaşmasına kömək etdi. Bu gün xəstəlik hərəkətlərin koordinasiyasına və məkanda oriyentasiyaya cavabdeh olan baş beyin strukturlarında sensor məlumatın işlənməsinin pozulmasının aparıcı rol oynadığı ayrı bir miqren forması kimi qəbul edilir.
Səbəbləri
Vestibulyar miqrenin səbəbləri sensor məlumatın emalına və tarazlığın saxlanmasına cavabdeh olan baş beyin strukturları arasındakı qarşılıqlı əlaqənin pozulması ilə bağlıdır. Tutmaların yaranma mexanizmində ağrı həssaslığını, hərəkət koordinasiyasını və daxili qulağın işini tənzimləyən sinir mərkəzləri iştirak edir. Hesab olunur ki, xəstəliyin əsasında triqemino-vaskulyar sistem adlanan sistemdə neyronların artmış oyanıqlığı dayanır. Müəyyən şəraitdə beyin qişalarından ağrı impulslarını ötürən sinir liflər aktivləşir. Eyni zamanda beyin sapının vestibulyar nüvələrinin işi dəyişir ki, bu da baş gicəllənməsinin yaranmasına səbəb olur.
İnkişaf mexanizmi
Xəstəliyin gedişi müxtəlif xəstələrdə xeyli fərqlənə bilər. Bəzi insanlarda epizodlar nadir hallarda baş verir və gündəlik fəaliyyətə demək olar ki, təsir etmir. Digərlərində isə — tutmaların tezliyi və müddəti tədricən artır.
Müalicə olunmadıqda xəstəlik proqressivləşir. Baş gicəllənməsi daha tez-tez meydana çıxmağa başlayır, epizodlardan sonra bərpa daha çox vaxt aparır. Xəstələrin bir hissəsində baş hərəkətlərinə və nəqliyyatda getməyə qarşı davamlı artmış həssaslıq formalaşır. Bu amillərin təsiri tutmanı provokasiya edə bilər.
Bəzi xəstələrdə əsas şikayət tarazlıq pozğunluğu olduqda, baş ağrısı olmadan vestibulyar miqren inkişaf edə bilər. Bu cür hallarda xəstələr uzun müddət müxtəlif mütəxəssislər tərəfindən müşahidə olunurlar, çünki xəstəliyi tanımaq çətindir, belə ki, o, miqrenə xas əlamətlərə malik deyil.
Xəstəlik insanın həyatı üçün birbaşa təhlükə yaratmır. Lakin tez-tez baş verən epizodlar xəstənin özünü hiss etməsini xeyli pisləşdirə və həyat keyfiyyətinə təsir edə bilər.
Təsnifat
Xəstəliyin təzahürləri klinik mənzərənin xüsusiyyətlərinə görə fərqlənə bilər. Nevroloq təcrübəsində təsnifata bir neçə yanaşma istifadə olunur.
Klinik gedişin xarakterinə görə aşağıdakı növlər ayırd edilir:
- Klassik forma — başgicəllənmə tutmaları başın bir tərəfində tipik miqren ağrısı ilə birləşir. Simptomlar tez-tez işıqdan qorxma, səslərə həssaslıq və ürəkbulanması ilə müşayiət olunur.
- Baş ağrısı olmadan vestibulyar miqren — tarazlıq pozuntusu epizodları ifadə olunmuş sefalgiya olmadan yaranır, bu səbəbdən xəstəlik bəzən təcrid olunmuş vestibulyar pozğunluq kimi qəbul edilir.
- Aura ilə assosiasiya olunan forma — tutmadan əvvəl spesifik nevroloji əlamətlər yaranır: gözlərin qarşısında parıldama, görmə təhrifləri, sancma və ya keyimə hissi.
- Xroniki gediş — epizodlar müntəzəm yaranır və xəstəni bir neçə ay ardıcıl narahat edə bilər.
Tutmaların müddətinə görə:
- qısamüddətli epizodlar — bir neçə dəqiqədən bir saata qədər;
- orta müddətli — bir neçə saat;
- uzunmüddətli — 72 saata qədər.
Klinik mənzərə
Xəstəliyin klinik mənzərəsi tarazlıq pozğunluqları ilə miqrenə xas əlamətlərin birləşməsindən ibarətdir. Simptomların intensivliyi müxtəlif xəstələrdə xeyli fərqlənə bilər və epizodların müddətindən və tezliyindən asılıdır.
Vestibulyar miqren tutması çox vaxt qəflətən başlayır. Bəzi insanlar yaxınlaşan epizodun erkən əlamətlərini qeyd edirlər — əsəbilik, yuxululuq və ya başda diskomfort. Bundan sonra ifadəli baş gicəllənməsi və tarazlıq pozğunluğu dövrü başlayır.
Ən xarakterik təzahürlər:
- Fırlanma hissi — bədənin və ya ətraf əşyaların fırlandığı hissi. Bəzən xəstələr bunu yerimə zamanı yellənmə və ya qeyri-sabitlik kimi təsvir edirlər.
- Tarazlıq pozğunluğu — yerişdə yırğalanma yaranır, hər hansı hərəkətlərə həssaslıq artır, düz duruşu saxlamaq çətinləşir.
- Sefalgiya — ağrı başın bir yarısında cəmlənə bilər, döyünən xarakter daşıyır və fiziki yüklənmə zamanı güclənir.
- Ürəkbulanma və qusma istəyi — tez-tez tutmadan əvvəl yaranır və baş hərəkətləri zamanı güclənir.
- İşığa və səsə qarşı artmış həssaslıq — xarici qıcıqlandırıcılara xarakterik reaksiya.
- Başda təzyiq və ya ağırlıq hissi — bir çox xəstələr bunu şişkinlik hissi kimi təsvir edirlər.
- Hərəkətə dözümsüzlük — nəqliyyatda getmə və ya bədən vəziyyətinin kəskin dəyişməsi simptomların güclənməsinə səbəb olur.
- Konsentrasiyanın azalması — tutma zamanı işə və təhsilə diqqəti cəmləmək çətinləşir.
- Görmə fenomenləri — işıq parıltıları, çimçəşmə, əşyaların konturlarının təhrif olunması.
Qeyd etmək lazımdır ki, qadınlarda vestibulyar miqrenin simptomları və müalicəsinin öz xüsusiyyətləri var. Belə ki, təzahürlər çox vaxt hormonal fonun dəyişmələri ilə üst-üstə düşür və tez-tez menstrual dövrün müəyyən fazalarında meydana çıxır. Eyni zamanda kişilərdə vestibulyar miqrenin simptomları və müalicəsi adətən epizodların daha az tezliyi ilə xarakterizə olunur, lakin bəzən daha ifadəli tarazlıq pozğunluğu ilə müşayiət olunur.
Xəstəliyin xüsusiyyəti ondan ibarətdir ki, eyni xəstədə müxtəlif simptomlar müşahidə oluna bilər. Bəzi dövrlərdə baş gicəllənməsi üstünlük təşkil edir, digərlərində isə — baş ağrısı və ya görmə pozğunluqları.
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Diaqnostik proses şikayətlərin, müayinə nəticələrinin və ixtisaslaşdırılmış tədqiqatların diqqətli təhlili əsasında qurulur. Xəstəliyin əlamətləri digər tarazlıq pozğunluqlarını imitasiya edə biləcəyindən, həkim daxili qulaq patologiyalarını və baş beyində struktur dəyişiklikləri istisna etməlidir. Dəqiq diaqnoz qoymaq üçün epizodların xarakterini, müddətini və miqren təzahürləri ilə əlaqəsini nəzərə alan beynəlxalq vestibulyar miqren kriteriyalarından istifadə olunur.
Əsas müayinə metodlarına aşağıdakılar daxildir:
- Nevroloji müayinə — hərəkət koordinasiyası, yerişdə sabitlik, göz hərəkətlərinin reaksiyası və bədən balansı obyektiv qiymətləndirilir.
- Vestibulometrik testlər — tarazlıq sisteminin funksionallığını qiymətləndirməyə imkan verən prosedurlar toplusu.
- Videookuloqrafiya — vestibulyar aparatın işinin xarakterik pozğunluqlarını aşkar etmək üçün göz almalarının hərəkətlərinin tədqiqi.
- Fırlanma sınağı və pozision testlər — bədən vəziyyətinin dəyişməsinə cavab olaraq vestibulyar kompleksin reaksiyasını öyrənmək üçün tətbiq olunur.
- Baş beynin MRT-si — oxşar simptomlara səbəb ola biləcək mərkəzi sinir sisteminin struktur zədələnmələrini istisna etmək məqsədilə aparılır.
- Audioloji müayinə — eşitmə analizatorunun vəziyyətini yoxlamağa və daxili qulaq patologiyasının olmadığına əmin olmağa imkan verir.
Diaqnoz adətən bir neçə dəqiqədən üç günə qədər davam edən təkrarlanan baş gicəllənməsi epizodları və müşayiətedici miqren əlamətlərinin olması zamanı qoyulur. Bu zaman vestibulyar miqrenin simptomlarını imitasiya edə biləcək digər xəstəlikləri, məsələn, PPPQ-ni (davamlı postural perseptiv baş gicəllənməsi) istisna etmək vacibdir.
Müalicə
Vestibulyar miqrenin müalicəsi tutmaların tezliyini azaltmağa, onların təzahürlərini yumşaltmağa və sinir sisteminin işini normallaşdırmağa yönəlmişdir. Müasir klinik tövsiyələr birləşmiş strategiya — dərman vasitələrinin və qeyri-medikamentoz təsir üsullarının tətbiqini təklif edir.
Vestibulyar miqren üzrə klinik tövsiyələrə əsasən, terapiyanın əsas vəzifələri iki istiqamətə yönəlir:
- kəskin epizod zamanı vəziyyətin tez yüngülləşdirilməsi;
- təkrar tutmaların qarşısının alınması, onların sayını və intensivliyini azaltmaq üçün.
Tutma zamanı terapevtik tədbirlər ağrı və baş gicəllənməsinin yaranmasına cavabdeh olan sinir mərkəzlərinin “sakitləşdirilməsi”nə yönəlmişdir. Bu, simptomların ifadəliliyini azaltmağa, epizodun müddətini qısaltmağa və normal koordinasiya və tarazlıq hissinin bərpasını sürətləndirməyə imkan verir.
Miqren tutmasını necə dayandırmaq olar? Müalicədə istifadə olunan əsas dərman qrupları:
- Serotonin reseptorlarına təsir edən vasitələr. Triqemino-vaskulyar sistemdə ağrı impulslarının ötürülməsini tənzimləyir. Bu, baş ağrısının intensivliyini azaltmağa və tutmanı işə salan mexanizmlərin aktivliyini aşağı salmağa imkan verir.
- Sinir hüceyrələrinin işini sabitləşdirən preparatlar. Təsiri neyronların həddindən artıq oyanıqlığının azaldılmasına yönəlmişdir. Bunun sayəsində yeni tutmaların yaranma ehtimalı azalır.
- Kalsium kanal blokerləri. Sinir hüceyrələrində kalsium ionlarının nəqlinə təsir edir. Nəticədə neyronların provokasiya edən amillərə həssaslığı azalır və baş gicəllənməsi epizodlarının tezliyi aşağı düşür.
- Damar tonusunun tənzimlənməsinə təsir edən vasitələr. Miqren tutmasını işə salan beyin strukturlarında qan axınının normallaşmasına kömək edir.
- Ürəkbulanma və qusmaya qarşı vasitələr. Xəstəyə epizodu daha asan keçirməyə kömək edir və diskomfortu minimuma endirir.
- Tarazlığın mərkəzi mexanizmlərinə təsir edən preparatlar. Vestibulyar sistemin işini korreksiya edir, baş gicəllənməsinin ifadəliliyini azaldır və tutmadan sonra bərpanı sürətləndirir.
Vestibulyar miqreni uzunmüddətli perspektivdə necə müalicə etmək olar? Əgər epizodlar müntəzəm olaraq baş verirsə, mütəxəssis sinir strukturlarının aktivliyinin azaldılmasına yönəlmiş profilaktik müalicə təyin edə bilər. Belə ki, bəzi xəstələr üçün həyat tərzinin korreksiyası və tetikləyicilərin aradan qaldırılması kifayətdir, digərləri üçün isə — kompleks medikamentoz dəstək tələb olunur.
Müalicənin mühüm hissəsi xəstənin maarifləndirilməsidir. Həkim epizod zamanı vəziyyəti necə yüngülləşdirmək lazım olduğunu izah edir: fiziki fəaliyyəti azaltmaq, parlaq işıqdan və yüksək səslərdən qaçınmaq, bədən üçün rahat vəziyyət qəbul etmək və təmiz hava axınını təmin etmək.
Fərdi seçilmiş müalicə strategiyası tutmaların tezliyini azaltmağa və xəstəliyin təzahürlərini daha az intensiv etməyə imkan verir. Bu, xəstəyə əhəmiyyətli diskomfort olmadan adi fəaliyyətinə qayıtmağa imkan verir.
Reabilitasiya
Vəziyyət sabitləşdikdən sonra vestibulyar sistemin normal işinin bərpası böyük əhəmiyyət kəsb edir. Reabilitasiya tədbirləri orqanizmin provokasiya edən amillərə qarşı həssaslığını azaltmağa və tarazlığın saxlanması mexanizmlərini möhkəmləndirməyə kömək edir.
Əsas bərpa metodları:
- Vestibulyar gimnastika. Xüsusi məşqlər beynin bədən vəziyyətindəki dəyişikliklərə uyğunlaşma qabiliyyətini məşq etdirir. Tədricən baş gicəllənməsinin ifadəliliyi azalır və sabitlik yaxşılaşır.
- Hərəkət koordinasiyasının məşqi. Balansı saxlamaq üçün məşqlərin yerinə yetirilməsi məkanda oriyentasiyaya cavabdeh olan sensor sistemlərin normal işinin bərpasına kömək edir.
- Psixoloji dəstək. Bəzi xəstələrdə xəstəlik həyəcanla müşayiət olunur. Psixoloqla iş təkrar tutmalar qarşısında qorxunu azaltmağa kömək edir.
- Yuxu rejiminin normallaşdırılması. Sabit istirahət rejimi sinir sisteminə yükü azaldır və epizodların tezliyinin azalmasına kömək edir.
- Orta intensivlikli fiziki fəaliyyət. Müntəzəm gəzintilər, üzgüçülük və ya müalicəvi bədən tərbiyəsi qan dövranını yaxşılaşdırır və vestibulyar aparatın sabitliyini artırır.
Kompleks reabilitasiya əldə edilmiş müalicə nəticəsinin saxlanmasına imkan verir və xəstələrə adi fəaliyyətlərinə daha tez qayıtmağa kömək edir.
Profilaktika
Vestibulyar miqrenin profilaktikası xəstəliyin nəzarətdə saxlanmasında mühüm rol oynayır və epizodların tezliyini azaltmağa kömək edir.
Əsas profilaktik tədbirlər:
- Müntəzəm yuxu rejiminə riayət etmək. İstirahət çatışmazlığı sinir sisteminin oyanıqlığını artırır və tutmaları işə sala bilər.
- Emosional gərginliyə nəzarət. Rahatlaşma texnikaları və stresin idarə edilməsi kəskinləşmə ehtimalını azaltmağa kömək edir.
- Balanslaşdırılmış qidalanma. Konkret xəstədə simptomlara səbəb olan qida məhsullarından çəkinmək tövsiyə olunur.
- Orta fiziki fəaliyyət. Müntəzəm məşqlər qan dövranını yaxşılaşdırır və sinir sisteminin normal işini dəstəkləyir.
- Görmə yükünün azaldılması. Kompüter arxasında uzunmüddətli iş və ekranın parlaq işıqlanması sinir mərkəzlərinin həssaslığını artıra bilər.
- Kofein istehlakına nəzarət. Stimullaşdırıcı içkilərin həddindən artıq istifadəsi bəzən tutmaları provokasiya edir.
- Başın kəskin hərəkətlərindən çəkinmək. Vestibulyar aparatın həssaslığı artmış insanlarda bu cür hərəkətlər baş gicəllənməsini gücləndirə bilər.
- Nevroloqun müntəzəm müşahidəsi. Mütəxəssis xəstəliyin dinamikasını qiymətləndirir və zəruri hallarda terapiyanı korreksiya edir.
Yadda saxla!
Müasir nevrologiya vestibulyar migrenin diaqnostikası və müalicəsi üçün effektiv üsullara malikdir. Düzgün seçilmiş terapiya zamanı tutmaların tezliyi azalır, simptomların şiddəti isə xeyli zəifləyir. Buna görə də pasiyentlər baş ağrısına və başgicəllənməyə dözməməlidirlər. Nevroloqa vaxtında müraciət xəstəliyə nəzarət etməyə və həyat keyfiyyətini yüksək səviyyədə saxlamağa imkan verir.
Suallar və cavablar
Vestibulyar miqrenin diaqnozu əsasən şikayətlərin xarakterinə, onların baş ağrısı epizodları ilə əlaqəsinə və digər səbəblərin istisna edilməsinə əsaslanır. Bunun üçün nevroloq və otonevroloqla yanaşı, bəzən LOR-həkiminin də iştirakı tələb olunur, çünki bir sıra daxili qulaq xəstəlikləri oxşar başgicəllənmə ilə təzahür edir. Xüsusi laborator markeri olmadığından, dəqiq diaqnoz üçün simptomların müddəti, tezliyi və miqrenlə əlaqəsi diqqətlə qiymətləndirilir, bəzən əlavə eşitmə və vestibulyar testlər tələb olunur.
Vestibulyar miqrenin gedişi dəyişkəndir: bəzi xəstələrdə tutmalar illər ərzində nadir hallarda təkrarlanır, digərlərində isə tezliyi artıb-azala bilər. Yaşla və hormonal fon sabitləşdikcə əlamətlərin yüngülləşməsi tez-tez müşahidə olunur, lakin tam yoxa çıxacağını əvvəlcədən demək mümkün deyil. Müalicə və provokasiyaedici amillərdən (yuxusuzluq, stress, müəyyən qidalar) çəkinmək tutmaların tezliyini və şiddətini azaltmağa kömək edir, gedişin dəqiq proqnozu isə həkim tərəfindən fərdi qiymətləndirilir.
Vestibulyar miqrendə irsi meyillilik rolu geniş öyrənilir — miqren tarixçəsi olan ailələrdə xəstəliyin rast gəlinmə ehtimalı bir qədər yüksəkdir. Bu o demək deyil ki, xəstəlik mütləq nəsildən-nəslə ötürülür, çünki inkişafında həm genetik, həm də ətraf mühit amilləri iştirak edir. Valideyndə miqren tarixçəsi olduqda uşaqda baş ağrısı və ya başgicəllənmə şikayətləri yarandıqda bunun vestibulyar miqrenlə əlaqəli ola biləcəyini nəzərə almaq və vaxtında nevroloqa müraciət etmək məqsədəuyğundur.
Mövzu üzrə məqalələr
Epilepsiya ilə hamiləlik: dərmanı dayandırmadan təhlükəsiz plan qurmaq
Epilepsiyası olan bir çox qadında hamiləlik uğurla davam edə bilər. Bunun üçün tutmaların nəzarəti və dərmanların hamiləliyə uyğunluğu…
İstiqamət: Nevrologiya / Ginekologiya
Dağınıq skleroz nədir: xəstəlik, onun səbəbləri və təzahürləri barədə sadə dillə
Dağınıq skleroz (DS) – autoimmun mənşəli xroniki xəstəlikdir; bu zaman immun sistemi sinir sistemini yad kimi qəbul edir…
İstiqamət: Nevrologiya
Gimnastika və məşqlər, (BPPV) zamanı manevrlər
Xoşxassəli paroksizmal mövqe başgicəllənməsi çox vaxt əyilmə, başın çevrilməsi və ya bədən vəziyyətinin dəyişməsi zamanı yaranan qəfil tarazlıq…
İstiqamət: Otonevrologiya
Başgicəllənmə
Başgicəllənmə. İnsana ətrafındakı əşyaların və (ya) öz bədəninin müəyyən istiqamətə hərəkət etdiyi və ya fırlandığı təsəvvürünü yaradan vəziyyət…
İstiqamət: Nevrologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
