Vitiliqo melanositlərin itirilməsi nəticəsində dəridə aydın sərhədli depiqmentasiya sahələrinin yaranması ilə xarakterizə olunan xroniki xəstəlikdir. Autoimmun mexanizmlər mühüm rol oynayır.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- İşıqlı cüzam
- leykoderma
Tarixi məlumatlar
Dəridə ağ ləkələr haqqında qeydlərə üç min ildən çox əvvəl qədim hind mətnlərində rast gəlinir, orada vitiliqo «işıqlı cüzam» adlandırılırdı. Lakin artıq antik dövrdə həkimlər bu vəziyyətləri fərqləndirirdilər (biri infeksion, digəri isə qeyri-infeksion hesab olunurdu). Xəstəliyi dərinin rənginin pozulması kimi izah etmək cəhdləri ilk dəfə Hippokratın əsərlərində ortaya çıxdı. «Vitiligo» terminini eramızın II əsrində Roma həkimi Sels təklif etmişdir.
XIX–XX əsrlərdə vitiliqo xəstəliyinin nə olduğu, simptomları və inkişaf mexanizmi haqqında anlayış genişləndi. Tədqiqatçılar xəstəliyin piqment ifraz edən hüceyrələrin dağılması ilə əlaqəsini müəyyən etdilər. Mikroskopiya və immunologiyanın inkişafı ilə aydın oldu ki, vitiliqonun əsasında infeksion deyil, autoimmun və biokimyəvi proseslər dayanır. Bu gün xəstəlik kifayət qədər ətraflı öyrənilib, lakin onun yaranma səbəbləri çoxamilli olaraq qalır və axıra qədər açıqlanmayıb.
Vitiliqonun ləkələrin yerləşməsi və simmetriyasına görə fərqlənən bir neçə forması ayırd edilir:
- lokalizə olunmuş (fokal) – bir və ya bir neçə ləkə məhdud sahədə yerləşir;
- seqmentar – ləkələr bədənin bir tərəfində, asimmetrik yerləşir;
- generalizə olunmuş (vulqar) – ləkələr bədənin müxtəlif nahiyələrində simmetrik yerləşir;
- akrofasial – üz və ətrafların distal hissələri zədələnir;
- universal – dərinin böyük hissəsi rəngini itirir.
Səbəbləri
Aktiv öyrənilməsinə baxmayaraq, vitiliqo mürəkkəb və çoxamilli mənşəli xəstəlik olaraq qalır. Müxtəlif insanlarda müxtəlif mexanizmlər üstünlük təşkil edə bilər, lakin nəticə həmişə eynidir — melanin istehsal edən hüceyrələrin itirilməsi.
Vitiliqonun yaranmasının əsas səbəbləri:
- autoimmun proseslər – immun sistemi melanositləri zədələyir;
- irsi meyil;
- oksidləşdirici stress;
- digər autoimmun xəstəliklər (məsələn, autoimmun tiroidit);
- dəri travmaları, güclü günəş yanığı, psixoemosional stress.
Vitiliqoya necə yoluxulur (xəstələnilir)? Bu xəstəlikdə orqanizmin qoruyucu sistemi səhvən melanositləri yad agentlər kimi qəbul edir. İmmun hüceyrələr bu piqment hüceyrələrini zədələyən maddələr istehsal etməyə başlayır. Tədricən onlar işləmədən qalır və dağılır, onların yerində dəri rəngini itirir. Əlavə rolu oksidləşdirici stress və dəridə maddələr mübadiləsinin pozulması oynayır: aktiv oksigen formalarının artıqlığında hüceyrələr yükün öhdəsindən gələ bilmir və melanin istehsal etmək qabiliyyətini itirir. Zaman keçdikcə depiqmentasiya yayılır, bir-biri ilə birləşə bilən kifayət qədər geniş ağ ləkələr formalaşdırır. Xəstəlik yoluxucu deyil, lakin sakit və aktiv fazaların növbələşdiyi uzunmüddətli gedişə meyillidir.
İnkişaf mexanizmi
Vitiliqo adətən kiçik bir ləkədən başlayır, bu tədricən böyüyür, və ya bədənin digər sahələrində yeni ocaqlar meydana çıxır. Bəzən xəstəlik illərlə sabit qala bilər, sonra isə gözlənilmədən aktivləşə bilər (hamiləlik dövründə, qadınlarda menopauza keçidi və ya kişilərdə andropauza zamanı).
Müalicəsiz proses tez-tez proqressivləşir: ləkələr birləşərək üz, əllər, döş qəfəsi və ya kürək daxil olmaqla getdikcə daha geniş sahələri əhatə edir. Bu sahələrdə saçlar rəngini itirir, dəri qaralma qabiliyyətini itirir və günəş işığına daha həssas olur.
Vitiliqo müalicə olunurmu? Xəstələrin bir hissəsində müalicə tədbirlərinin nəticəsində dəri rənginin qismən bərpasına nail olunur. Digərlərində isə xəstəlik mütəxəssisin daimi müşahidəsini tələb edən xroniki gedişə malikdir.
Klinik mənzərə
Vitiliqo dəri xəstəliyidir, bu zaman ilk simptom rəngi dəyişmiş sahələrin meydana çıxmasıdır. Onlar soyulmur və ağrımır, lakin tədricən daha açıq rəngə çevrilir və böyüyür.
Vitiliqonun əsas simptomları:
- bədənin müxtəlif sahələrinin dərisində, o cümlədən perianal nahiyənin dərisində açıq və ya ağ ləkələrin meydana çıxması;
- zədələnmiş zonalarda saçların rənginin dəyişməsi — onlar ağarmış ola bilər;
- qaşınma, ağrı və ya qıcıqlanma hissinin olmaması;
- ləkələrin günəşdən sonra daha aktiv təzahür etməsi — qaralmış dəri ilə kontrast səbəbindən;
- selikli qişaların (dodaqların, ağzın, cinsiyyət üzvlərinin) mümkün zədələnməsi;
- iltihab və soyulmanın olmaması.
Vitiliqonun hər bir forması öz xüsusiyyətlərinə malikdir ki, bu da tez-tez xəstəliyin, xüsusilə erkən mərhələdə tanınmasını çətinləşdirir.
- Seqmentar olmayan vitiliqo simmetrik ləkələrlə xarakterizə olunur, daha çox üzdə, əllərdə, dizlərdə. Xəstəlik dalğavari keçir — kəskinləşmə dövrləri sabitləşmə ilə növbələşir.
- Seqmentar forma qəflətən yaranır, ləkələr bədənin bir tərəfində yerləşir və tez sabitləşir. Daha çox uşaqlarda və yeniyetmələrdə rast gəlinir.
- Fokal formada tək-tək depiqmentasiya sahələri olur, tez-tez generalizə olunmuş formaya keçir.
- Universal forma saçlar və kirpiklər daxil olmaqla demək olar ki, bütün dəri səthini əhatə edir, bu da bədənə mərmərəbənzər çalar verir.
- Qarışıq forma müxtəlif tiplərin əlamətlərini birləşdirir ki, bu da diaqnostika və müşahidəyə xüsusilə diqqətli yanaşma tələb edir.
Xəstəliyin dəqiq sərhədlərini həkim xüsusi lampalar və dermatoskopiya vasitəsilə müəyyən edir. Bu müayinələr vitiliqonu digər piqmentasiya pozğunluqlarından fərqləndirməyə kömək edir.
Şəkillərdə əlamətlər
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Həkim «vitiliqo» diaqnozunu artıq xarici əlamətlərə görə qoya bilər, lakin formanı dəqiqləşdirmək və digər xəstəlikləri istisna etmək üçün əlavə müayinə aparılır. Bu, prosesin nə qədər aktiv getdiyini və əsas patologiyanın gedişini ağırlaşdıra biləcək orqanizmdə müşayiətedici pozğunluqların olub-olmadığını müəyyən etməyə kömək edir.
Vitiliqonun əsas diaqnostika üsulları:
- Dermatoloqun müayinəsi. Mütəxəssis ləkələrin rəngini, formasını və yerləşməsini qiymətləndirir, anamnez toplayır və dəyişikliklərin nə vaxtdan meydana çıxdığını dəqiqləşdirir.
- Vud lampası ilə işıqlandırma. Ultrabənövşəyi işıq altında vitiliqo ocaqları xarakterik süd-ağ çalarla parlayır ki, bu da gizli depiqmentasiya zonalarını aşkar etməyə kömək edir.
- Dermatoskopiya. Ləkələrin sərhədlərini və piqment hüceyrələrinin vəziyyətini qiymətləndirmək, habelə digər dəri xəstəlikləri ilə differensial diaqnostika üçün istifadə olunur. Müasir dermatoskoplar vitiliqo zamanı dərinin böyüdülmüş fotosunu çəkməyə imkan verir.
- Biokimyəvi və immunoloji analizlər. Autoimmun proseslərin və maddələr mübadiləsi pozğunluqlarının mövcudluğunu müəyyən etməyə kömək edir.
- Hormonal müayinələr. Qalxanabənzər vəzin və böyrəküstü vəzilərin işi yoxlanılır, çünki onların funksiyasındakı pozğunluqlar tez-tez vitiliqo ilə müşayiət olunur.
- Dəri biopsiyası. Digər piqment patologiyalarını (ilk növbədə bədxassəli xarakterli) istisna etmək lazım olduqda nadir hallarda aparılır.
Kompleks diaqnostika vitiliqonu təsdiqləməyə, onu göbələk zədələnmələrindən və digər piqmentasiya pozğunluqlarından fərqləndirməyə, həmçinin düzgün terapiya sxemini seçməyə imkan verir.
Xidmətlər
Ağırlaşmalar
Vitiligo həyat üçün təhlükəli deyil. Lakin bu vəziyyət, xüsusən ləkələr bədənin açıq hissələrində nəzərə çarpdıqda, fiziki və psixoloji diskomfort yarada bilər.
Mümkün ağırlaşmalar:
- Günəşə qarşı artmış həssaslıq. Depiqmentasiya olunmuş zonalarda dəri melaninlə qorunmur və daha tez yanır.
- Dərinin quruluğu və qıcıqlanması. Piqmentin olmaması səbəbindən onun təbii müdafiəsi pozulur.
- Psixoemosional pozğunluqlar. Xarici görünüşün dəyişməsi tez-tez narahatlıq, özünə inamsızlıq, depressiya yaradır.
- Endokrin pozğunluqlar. Xəstələrin bir hissəsində vitiligo qalxanabənzər vəzin və böyrəküstü vəzilərin xəstəlikləri ilə birləşir.
- Sosial təcrid. Nəzərə çarpan ləkələri olan insanlar tez-tez qərəzli münasibətlə qarşılaşır və ünsiyyətdən qaçırlar.
Vaxtında aparılan müalicə və həkim dəstəyi bu nəticələrdən qaçmağa, həyat keyfiyyətini yaxşılaşdırmağa və xəstəliyin gedişatını sabitləşdirməyə kömək edir.
Müalicə
Vitiligo — kompleks və uzunmüddətli müalicə tələb edən xəstəlikdir. Müasir müalicə üsulları təkcə dərinin rənginin bərpasına deyil, həm də immun və mübadilə proseslərinin sabitləşdirilməsinə yönəlib ki, bu da yeni ocaqların yaranmasının qarşısını alsın. Proqramın seçilməsi xəstəliyin forması, prosesin aktivliyi, xəstənin yaşı və ümumi sağlamlıq vəziyyəti nəzərə alınmaqla fərdi qaydada aparılır.
Klinik tövsiyələrə əsasən vitiligonun müalicəsi yerli və sistemli terapiyaya bölünür.
Yerli müalicənin əsas məqsədi melanin istehsalını stimullaşdırmaq və piqment hüceyrələrinin sonrakı dağılmasının qarşısını almaqdır. Bunun üçün müxtəlif yanaşmalardan istifadə olunur:
- Dərinin immun cavabının tənzimlənməsi. Depiqmentasiya olunmuş sahələrə melanositlərə hücum edən yerli iltihabı və immun hüceyrələrinin aktivliyini azaldan vitiligo losyonu və ya məlhəmi tətbiq edilir. Bu, ləkələrin yayılmasını dayandırmağa və qalan piqment hüceyrələrini qorumağa kömək edir.
- Melanin sintezinin stimullaşdırılması. Dəriyə ultrabənövşəyi şüalara həssaslığı artıran vitiligo müalicəsi üçün preparatlar tətbiq edilə bilər. Bundan sonra ciddi şəkildə dozalanmış işıqla şüalanma kursları keçirilir. Ultrabənövşəyi şüaların təsiri altında melanositlər aktivləşir, bəzi hallarda isə piqment ətraf zonalardan onların miqrasiyası hesabına bərpa olunur.
- Fotosensibilizasiya üsulları. Nəzarət olunan şəraitdə dəri müəyyən spektrli işığın təsirinə məruz qalır ki, bu da təbii repiqmentasiya proseslərini işə salır. Bu prosedurlar yanıqların qarşısını almaq üçün həkim nəzarəti altında aparılır.
- Lazer təsiri. Vitiligonun məhdud formalarında tətbiq edilir. Dar istiqamətlənmiş lazer şüası ocaqlara təsir edərək qalan melanositlərin bölünməsini stimullaşdırır. Prosedur tonun bərabərliyini yaxşılaşdırır və zədələnmiş və sağlam dəri sahələri arasında görünən kontrastı azaldır.
Sistemli müalicə xəstəliyin yayılmış və ya proqressiv formalarında zəruridir. O, ümumi immun statusun və mübadilə proseslərinin normallaşdırılmasına yönəlib:
- İmmunomodulyasiya təsiri. İmmun sistemin aktivliyinin korreksiyası melanositlərin autoimmun dağılmasını azaltmağa və xəstəliyin gedişatını sabitləşdirməyə kömək edir.
- Endokrin funksiyanın normallaşdırılması. Məlumdur ki, qalxanabənzər vəzin və böyrəküstü vəzilərin işindəki pozğunluqlar vitiligonun təzahürlərini gücləndirə bilər. Hormonal balansın bərpasına yönəlmiş terapiya prosesin aktivliyini azaltmağa kömək edir.
- Oksidləşdirici stressin azaldılması. Vitiligosu olan xəstələrdə tez-tez hüceyrələri zədələyən sərbəst radikalların artıqlığı müşahidə olunur. Toxumaların oksidləşməyə qarşı davamlılığını artıran və hüceyrə mübadiləsini yaxşılaşdıran komplekslər təyin edilir.
- Fototerapiya. Ən effektiv üsullardan biridir, bu zaman dəri müəyyən dalğa uzunluğuna malik ultrabənövşəyi şüalarla (çox vaxt spektrin dar diapazonunda) şüalandırılır. İşığın təsiri altında piqment hüceyrələri aktivləşir və dərinin rənginin bərpası prosesi başlayır. Kurs prosedurlar kompleksindən ibarətdir və dəqiq dozalama tələb edir.
- Fizioterapevtik üsullar. Bəzən dərinin mikrosirkulyasiyasını və qidalanmasını yaxşılaşdıran prosedurlar təyin edilir ki, bu da piqmentasiyanın bərpasına kömək edir.
Əgər xəstəlik uzun müddət davam edirsə və digər üsullar effekt vermirsə, xəstənin öz piqment hüceyrələrinin transplantasiyasının tətbiqi mümkündür. Həkim melanositləri zədələnməmiş dəridən piqmenti olmayan sahələrə köçürür ki, bu da məhdud zonalarda təbii rəngi bərpa etməyə imkan verir. Metod autotransplantatın rədd edilməsinin qarşısını almaq üçün yalnız remissiya fonunda istifadə olunur. Dəri köçürülməsi plastik cərrahın zərgər dəqiqliyi tələb edən işidir.
Psixoloji yardım müalicənin ayrılmaz hissəsidir. Psixoterapevtlə iş xəstələrə xarici görünüşün dəyişməsi ilə bağlı narahatlıq, özünə inamsızlıq və sosial diskomfortla mübarizə aparmağa kömək edir. Ailənin dəstəyi və özünüqəbul strategiyalarının öyrədilməsi də ümumi vəziyyətin yaxşılaşmasına töhfə verir.
Beləliklə, vitiligonun müasir terapiyası piqmentasiyanın bərpasına və residivlərin qarşısının alınmasına yönəlmiş yerli və sistemli üsulları birləşdirir. Dermatoloqun müntəzəm müşahidəsi zamanı bir çox xəstələrdə davamlı remissiyaya nail olmaq mümkün olur: dəri qismən və ya tam olaraq təbii rənginə qayıdır, xəstəliyin gedişatı sabitləşir. Hər bir klinik halda vitiligonun necə müalicə olunması proqramını həkim fərdi qaydada tərtib edir.
Reabilitasiya
Əsas müalicə kursundan sonra əldə edilmiş effekti möhkəmləndirmək və yeni kəskinləşmələrin qarşısını almaq vacibdir. Vitiligoda reabilitasiya remissiyanın saxlanmasına və dərinin bərabər tonunun qorunmasına yönəlib.
Əsas reabilitasiya üsulları:
- Dermatoloqun nəzarəti. Müntəzəm baxışlar ləkələrin mümkün qayıdışını vaxtında aşkar etməyə kömək edir.
- Dəriyə qayğıkeş qulluq. Nəmləndirici komponentləri olan yumşaq təmizləyici vasitələrdən və kremlərdən istifadə.
- Fotoqoruma. Yüksək SPF-li kremlər dərini günəş yanıqlarından və yeni depiqmentasiya ocaqlarının yaranmasından qoruyur.
- Qidalanmanın korreksiyası. Antioksidantlarla və B qrupu vitaminləri ilə zəngin rasion dəridə maddələr mübadiləsini saxlamağa kömək edir.
- Həkim nəzarəti altında aparılan mülayim günəş vannaları. Az dozada günəş işığı melaninin təbii istehsalını stimullaşdıra bilər.
- Psixoloji dəstək. Özünə inamın bərpası və öz xarici görünüşünü qəbul etmə remissiyanın davamlılığında böyük rol oynayır.
Bu tövsiyələrə müntəzəm əməl olunması xəstəliyin gedişatını sabitləşdirməyə və əldə edilmiş nəticəni uzun müddət saxlamağa kömək edir.
Profilaktika
Vitiligonun dəqiq səbəbləri tam müəyyən edilmədiyi üçün profilaktika xəstəliyi qızışdıra biləcək amillərin mənfi təsirinin minimuma endirilməsinə yönəlib.
Əsas profilaktik tədbirlər:
- günəş yanıqlarından qaçmaq, günəşdən qoruyucu kremlərdən istifadə etmək;
- aqressiv kimyəvi maddələrlə (fenollar, boyayıcılar, ağardıcılar) təmasda olmamaq;
- qalxanabənzər vəzin və digər endokrin orqanların xəstəliklərini vaxtında müalicə etmək;
- stressə qarşı davamlılığı saxlamaq, kifayət qədər yatmaq və həddindən artıq yorulmamaq;
- balanslaşdırılmış qidalanma və mülayim fiziki aktivlik vasitəsilə immuniteti möhkəmləndirmək;
- xüsusilə dəri xəstəliklərinə irsi meyllilik olduqda dermatoloqda müntəzəm profilaktik müayinələrdən keçmək.
Bu cür sadə tədbirlər vitiligo ləkələrinin yaranma riskini azaltmağa və artıq xəstələnmiş insanlarda xəstəliyin inkişafını ləngitməyə kömək edir.
Yadda saxla!
Müasir tibb vitiligo zamanı dərinin xarici görünüşünü xeyli yaxşılaşdırmağa imkan verən vasitələrə malikdir. Kombinasiya edilmiş yanaşmalar (fototerapiya, yerli immunomodulyatorlar, endokrin sistemə nəzarət) xəstələrin əksəriyyətində davamlı nəticələr əldə etməyə imkan verir. Dərinin hətta qismən rənginin bərpası emosional vəziyyətə müsbət təsir göstərir, insana yenidən özünü inamlı və rahat hiss etməyə kömək edir. Əsas odur ki, həkimə müraciəti təxirə salmamaq və fərdi müalicə proqramına əməl etmək lazımdır.
Suallar və cavablar
Dermatoloq çox vaxt vitiliqonu xarici görünüşünə görə asanlıqla tanıyır, lakin ləkələrin sərhədini daha aydın görmək üçün xüsusi ultrabənövşəyi lampa ilə baxış aparıla bilər. Bəzən dəri örtüyünün digər xəstəliklərini istisna etmək üçün biopsiya, həmçinin qalxanabənzər vəzin funksiyasını və digər autoimmun proseslərin olmasını yoxlamaq üçün qan analizləri təyin olunur, çünki vitiliqo bəzən başqa autoimmun xəstəliklərlə birlikdə rast gəlinir.
Vitiliqonun gedişini əvvəlcədən dəqiq proqnozlaşdırmaq çətindir — bəzi xəstələrdə ləkələr illər boyu sabit qalır, digərlərində tədricən böyüyür və ya yeni ocaqlar əmələ gəlir. Prosesin sürəti və yayılma dərəcəsi insandan-insana fərqlənir, stress və dəri travmaları bəzən aktivləşməyə təkan verə bilər. Erkən müraciət və müalicəyə əməl olunması prosesin sabitləşməsinə kömək edə bilər, lakin nəticə hər zaman fərdi xarakter daşıyır.
Xeyr, vitiliqo yoluxucu deyil və xəstə ilə təmasda olan insana heç bir şəkildə keçmir. Bu, dərinin piqment əmələ gətirən hüceyrələrinin — melanositlərin — zədələnməsi ilə bağlı olan autoimmun xəstəlikdir, infeksion mənşəyi yoxdur. Ona görə əl sıxmaq, geyimləri paylaşmaq və ya adi ünsiyyət zamanı narahatlığa əsas yoxdur. Bəzən cəmiyyətdə mövcud olan yanlış təsəvvürlər xəstələrdə əlavə psixoloji gərginliyə səbəb olur, bu barədə həkimlə açıq danışmaq faydalıdır.
Mövzu üzrə məqalələr
Kəmərəbənzər dəmrov: səbəbləri, necə görünür və necə ötürülür
Kəmərəbənzər dəmrov, həmçinin kəmərəbənzər herpes kimi tanınır, – su çiçəyi virusunun (Varicella Zoster Virus) törətdiyi virus xəstəliyidir. Bu…
İstiqamət: Dermatologiya
İnsan niyə çox tərləyir: səbəblər və bununla mübarizə üsulları
Tərləmə – insan orqanizmində bədən hərarətinin normal tənzimlənməsini təmin edən, həmçinin orqanizmdən artıq maye və duzları xaric edən…
İstiqamət: Dermatologiya
“RW” cavabını necə anlamalı: sifilis testləri niyə fərqlənir?
“RW” adı bəzən ümumi işlədilsə də, sifilis testlərinin üsulları fərqlidir. Diaqnoz və nəzarət üçün testin adı, əvvəlki müalicə…
İstiqamət: Venerologiya / İnfeksion xəstəliklər
Cinsi infeksiyalar üçün analiz: hansı nümunə nəyi yoxlayır?
Cinsi yolla keçən bütün infeksiyaları tək bir analiz yoxlamır. Testlər təmasın növünə, vaxtına, əlamətlərə və fərdi riskə uyğun…
İstiqamət: Ginekologiya / Venerologiya / İnfeksion xəstəliklər
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
