Şəkərli diabet həyat tərzinin dəyişməsini tələb edir, lakin idarə oluna bilən xəstəlikdir. Məqalədə xəstəliyin nə üçün inkişaf etdiyi, artıq çəki ilə necə bağlı olduğu və nəzarətin nədən ibarət olduğu nəzərdən keçirilir.
Artıq çəki və piylənmə dünyada getdikcə daha çox insana təsir edən problemdir. Piylənmə təkcə kosmetoloji və psixoloji problem deyil, həm də müxtəlif xəstəliklərə, o cümlədən ürəyin işemik xəstəliyinə, hipertoniyaya, oynaq, mədə-bağırsaq traktı və ağciyər sistemi xəstəliklərinə gətirib çıxara bilər. Ən ciddi ağırlaşmalardan biri isə şəkərli diabetdir.
Şəkərli diabet diaqnozu bir çox insanda qorxu yaradır, lakin bu xəstəlik düzgün idarə olunduqda insan tam və fəal həyat sürə bilər. Əsas şərt xəstəliyi vaxtında aşkar etmək, həkim nəzarətində olmaq və həyat tərzini dəyişməkdir.
Bu yazıda şəkərli diabetin mahiyyəti, artıq çəki ilə əlaqəsi, qidalanma və fiziki aktivliyin rolu, ağırlaşmalar və həkimə müraciət tələb edən hallar haqqında məlumat verilir.
Şəkərli diabet nədir
Şəkərli diabet qanda qlükoza (şəkər) səviyyəsinin yüksək olması ilə xarakterizə olunan xroniki xəstəlikdir. Qlükoza orqanizmin əsas enerji mənbəyidir, lakin toxumalara daxil olması üçün mədəaltı vəzin ifraz etdiyi insulin hormonu lazımdır. İnsulin çatışmadıqda və ya toxumalar ona zəif cavab verdikdə qlükoza qanda toplanır.
| Növ | Mahiyyəti | Xüsusiyyəti |
|---|---|---|
| 1-ci tip | Mədəaltı vəzin insulin istehsalı kəskin azalır | Daha çox gənclərdə başlayır, insulin müalicəsi tələb edir |
| 2-ci tip | Toxumalar insulinə zəif cavab verir, sonradan insulin çatışmazlığı da yarana bilər | Artıq çəki və hərəkətsizliklə bağlıdır, daha çox yetkinlərdə rast gəlinir |
| Hamiləlik diabeti | Hamiləlik dövründə qlükoza səviyyəsinin yüksəlməsi | Həkim nəzarəti tələb edir, doğuşdan sonra yenidən yoxlanılır |
Piy toxuması maddələr mübadiləsinə necə təsir edir
Qeyd etmək lazımdır ki, piy toxuması orqanizmimiz üçün zəruridir və bir çox müxtəlif funksiyanı yerinə yetirir. İlk növbədə bu, əlbəttə ki, qida maddələrinin ehtiyatıdır. Bundan əlavə, o, orqanları zədələrdən qoruyur və metabolizmdə iştirak edən çoxlu aktiv maddə ifraz edir. Tarazlıq pozulduqda və orqanizmdə piy hüceyrələri və toxumaları artdıqda isə problemlər başlayır. Şəkərli diabet qanda şəkərin miqdarına təsir edən insulin hormonunun çatışmazlığı və ya düzgün işləməməsi nəticəsində yaranır. Bu hormon bütün toxumalarda işləyir və bütün orqanlarda metabolizmdə iştirak edir. Piy toxuması çoxaldıqda onun bu toxumada işləməsi çətinləşir — şəkərin utilizasiyası ilə bağlı problem yaranır.
Risk faktorları
Şəkərli diabetin, xüsusilə 2-ci tipin inkişaf riskini artıran amillər bunlardır:
- artıq çəki və piylənmə, xüsusilə qarın nahiyəsində yağ toplanması;
- hərəkətsiz həyat tərzi;
- ailədə şəkərli diabet olan yaxın qohumların olması;
- yüksək arterial təzyiq və qanda yağların yüksək olması;
- yaşın artması;
- hamiləlik dövründə qlükoza səviyyəsinin yüksəlməsi;
- düzgün olmayan, şirniyyat və emal olunmuş qida ilə zəngin qidalanma.
Risk qrupunda olan insanlar şəkər göstəricilərini müntəzəm yoxlamalıdırlar.
Xəstəliyin əlamətləri
Şəkərli diabet bəzən illərlə əlamət vermir və təsadüfən analizlərdə aşkarlanır. Aşağıdakı əlamətlər qlükoza səviyyəsinin yüksəlməsindən xəbər verə bilər:
- güclü susuzluq və tez-tez sidik ifrazı;
- səbəbsiz zəiflik və tez yorulma;
- ağızın quruluğu, davamlı aclıq hissi;
- yaraların gec sağalması, dəridə qaşınma;
- görmənin bulanıqlaşması;
- səbəbsiz çəki itkisi və ya çəki artımı;
- ayaqlarda keyimə və ya yanma hissi.
Bu əlamətlərin olması diaqnoz demək deyil, lakin həkim müayinəsi üçün əsasdır.
Diaqnostika necə aparılır
Diaqnoz qan analizləri əsasında qoyulur. Müayinə adətən aşağıdakı kimi aparılır:
- Həkim müayinəsi. Endokrinoloq və ya terapevt şikayətləri, risk faktorlarını və ailə tarixçəsini qiymətləndirir.
- Aclıq qlükozası. Qan səhər, aclıq vəziyyətində verilir və qlükoza səviyyəsi ölçülür.
- Qlükoza tolerantlıq testi. Lazım olduqda qlükoza yükündən sonra qanda şəkərin dəyişməsi izlənilir.
- Qlikozilləşmiş hemoqlobin. Bu göstərici son aylar ərzində şəkər səviyyəsinin orta qiymətini əks etdirir.
- Əlavə müayinələr. Qan yağları, böyrək funksiyası, ürək-damar və göz dibi müayinəsi ağırlaşmaların erkən aşkarlanması üçün aparılır.
Şəkərli diabet və həyat tərzi
Şəkərli diabeti çox vaxt həyat tərzinin dəyişdirilməsini tələb edən xroniki vəziyyət kimi də qiymətləndirirlər. Bu vəziyyətin əsas müalicə üsulu bədən kütləsinin normallaşdırılmasıdır. Artıq çəkisi olan pasiyentlərə çəkinin mərhələli və həkim nəzarəti ilə azaldılması tövsiyə olunur. Bu, özünühissə, arterial təzyiqə və şəkər göstəricilərinə müsbət təsir göstərə bilər. Məlum olduğu kimi, artıq çəkinin yaranmasının əsas səbəbi düzgün olmayan qidalanmadır. Yaşla (bu, orqanizmimizin xüsusiyyətidir) metabolik proseslər yavaşıyır, orqanizmin quruluşu dəyişir, qida məhsullarına tələbat azalır, lakin bir çoxları bunu unudaraq adət etdiyi miqdarda qida qəbul etməyə davam edir. Mütləq fiziki yüklər olmalıdır — onlar insulinin toxumalarda işləməsinə kömək edir, zərurət yarandıqda isə farmakoloji preparatlar tətbiq olunur.
Pasiyent həyat tərzini necə dəyişməli olduğunu, bu halda hansı pəhrizlərin və fiziki yüklərin tövsiyə olunduğunu və əksinə, nəyin tövsiyə edilmədiyini öyrənir. Bu ona görə lazımdır ki, son nəticədə bu xəstəliyi olan insan yeni həyat tərzini öyrənsin, onu qəbul etsin və özünü normal, sağlam hiss edə bilsin.
Qidalanma qaydaları
Düzgün qidalanma şəkərli diabetin idarə olunmasının əsasıdır. Pəhrizi fərdi şəkildə həkim və ya diyetoloq tərtib edir. Ümumi prinsiplər aşağıda göstərilib:
Tövsiyə olunur
- tərəvəz, tam dənli məhsullar, paxlalılar;
- yağsız ət, balıq, süd məhsulları;
- kiçik porsiyalarla gündə bir neçə dəfə qidalanma;
- kifayət qədər su.
Məhdudlaşdırılır
- şəkər, şirniyyat və şirəli içkilər;
- ağ undan hazırlanmış məmulatlar;
- yağlı və qızardılmış yeməklər;
- böyük porsiyalar və gecə yeməkləri.
Pəhrizdə kəskin dəyişikliklər etməzdən əvvəl, xüsusilə dərman və ya insulin qəbul edirsinizsə, həkimlə məsləhətləşin.
Fiziki aktivliyin rolu
Fiziki yüklər insulinin toxumalarda təsirini yaxşılaşdırır və qanda şəkərin azalmasına kömək edir. Gündəlik gəzinti, üzgüçülük, velosiped sürmək və sadə gimnastika bir çox pasiyent üçün münasibdir. Məşqə yavaş-yavaş başlamaq, sonra tədricən yükü artırmaq lazımdır.
Fiziki aktivlik zamanı şəkərin həddindən artıq azalmasının qarşısını almaq üçün insulin və ya şəkər endirən dərman qəbul edənlər qlükozanı ölçməli və həkimin tövsiyələrinə əməl etməlidirlər. Ayaqların vəziyyətinə və rahat ayaqqabı seçiminə xüsusi diqqət yetirilməlidir. Ürək-damar xəstəliyi olanlarda məşq növünü həkimlə razılaşdırmaq vacibdir.
Mümkün ağırlaşmalar
Uzun müddət nəzarət olunmayan yüksək qlükoza orqanizmin bir çox orqanına zərər verə bilər. Ən çox rast gəlinən ağırlaşmalar bunlardır:
- gözün torlu qişasının zədələnməsi (retinopatiya) və görmənin pisləşməsi;
- böyrək funksiyasının pozulması (nefropatiya);
- sinir zədələnməsi (neyropatiya), ayaqlarda keyimə və ağrı;
- ürək-damar xəstəliklərinin, infarkt və insult riskinin artması;
- ayaqlarda yaraların gec sağalması, diabetik ayaq sindromu;
- kəskin ağırlaşmalar: qanda şəkərin həddindən artıq yüksəlməsi və ya azalması.
Müntəzəm müayinə, şəkərə nəzarət və həkimin tövsiyələrinə əməl olunması bu ağırlaşmaların riskini xeyli azaldır.
Gündəlik özünənəzarət
Şəkərli diabetdə özünənəzarət müalicənin vacib hissəsidir:
- Qlükozanın ölçülməsi. Qlükometrlə qanda şəkərin həkimin tövsiyə etdiyi tezlikdə və vaxtlarda ölçülməsi.
- Gündəlik qeydlər. Nəticələrin, qidalanmanın və fiziki aktivliyin qeyd olunması həkimə müalicəni dəqiqləşdirməkdə kömək edir.
- Dərmanların qəbulu. Preparatlar yalnız həkimin təyinatı ilə, vaxtında və düzgün qaydada qəbul edilir.
- Ayaq baxımı. Ayaqlar hər gün yoxlanılır, yaralar və çatlar vaxtında müalicə olunur.
- Müntəzəm müayinə. Endokrinoloq, göz həkimi və digər mütəxəssislərin nəzarətində olmaq.
Kimə ehtiyatla yanaşılmalıdır
Şəkərli diabeti olan bəzi pasiyent qruplarında müalicə və həyat tərzi dəyişiklikləri xüsusi nəzarət tələb edir:
Qeyd
- insulin və ya şəkər endirən dərman qəbul edənlərdə aclıq və kəskin pəhriz şəkərin düşməsinə səbəb ola bilər;
- hamilələrdə və ana südü ilə qidalandıranlarda pəhriz və müalicə yalnız həkim tərəfindən təyin edilir;
- ürək, böyrək və göz xəstəliyi olanlarda fiziki yük həkimlə razılaşdırılmalıdır;
- yaşlılarda şəkərin düşməsi daha təhlükəli ola bilər;
- özbaşına dərman dayandırmaq, bitki vasitələri ilə əvəz etmək təhlükəlidir.
Nə vaxt həkimə müraciət etməli
Şəkərli diabet diaqnozu olan və ya risk qrupunda olan insanlar aşağıdakı hallarda gecikmədən həkimə müraciət etməlidirlər:
Həkimə müraciət edin
- güclü susuzluq, tez-tez sidik ifrazı və zəiflik artarsa;
- şəkər göstəriciləri uzun müddət yüksək qalırsa;
- titrəmə, tərləmə, baş gicəllənməsi, çaşqınlıq kimi şəkərin düşməsi əlamətləri yaranarsa;
- ayaqda yara, qızartı, şişkinlik və ya irin yaranarsa;
- görmə kəskin pisləşərsə və ya sinə ağrısı baş verərsə — təcili yardıma müraciət edin.
Əlaqəli Xəstəliklər
Şəkərli diabet
Şəkərli diabet qanda qlükoza səviyyəsinin xroniki yüksəlməsi ilə xarakterizə olunan metabolik xəstəliklər qrupudur. Tip 1, tip 2, gestasion…
İstiqamət: Endokrinologiya
Əlaqəli Xidmətlər
Diabetik check-up
Şəkər mübadiləsinin və diabetdən təsirlənə biləcək orqanların yoxlanması: şəkər, HbA1c, insulin, kreatinin və göz həkimi konsultasiyası.
İstiqamət: Endokrinologiya
Tez-tez Verilən Suallar
Şəkərli diabet xroniki xəstəlikdir, lakin düzgün müalicə, pəhriz, fiziki aktivlik və nəzarətlə yaxşı idarə olunur və ağırlaşmaların riski azaldılır. Müalicə planını həkim müəyyən edir.
Xeyr. Artıq çəki 2-ci tip diabetin əsas risk faktorlarından biridir, lakin hər artıq çəkisi olan insan xəstələnmir. Genetik amillər və həyat tərzi də təsir göstərir.
Risk qrupunda olan insanlar, yəni artıq çəkisi olanlar, ailəsində diabet olanlar və əlamətləri hiss edənlər həkimin tövsiyəsi ilə analiz verməlidirlər. Aclıq qlükozası sadə və əlçatan müayinədir.
Şirniyyat və sadə şəkərlər məhdudlaşdırılır, lakin pəhrizi fərdi şəkildə həkim və ya diyetoloq müəyyən edir. Kəskin və uzunmüddətli məhdudiyyətlər həkim məsləhəti olmadan tətbiq edilməməlidir.
Bəli, müntəzəm mötədil fiziki aktivlik faydalıdır. Məşq növünü və yükünü həkimlə razılaşdırın, şəkər səviyyəsini izləyin.
Şəkərin düşməsi əlamətləri (titrəmə, tərləmə, aclıq, çaşqınlıq) yarandıqda tez sorulan karbohidratlar qəbul etmək və qlükozanı ölçmək lazımdır. Hal pisləşərsə, təcili yardım çağırın. Hər pasiyentə fərdi hərəkət planını həkim izah etməlidir.
Şərhlər (0)
Hələ şərh yoxdur. İlk şərhi siz yazın.
Şərh yazın
Şərh yazmaq üçün telefon nömrənizi təsdiqləyin.
Nömrənizə birdəfəlik SMS kodu göndəriləcək. Parol lazım deyil, şəxsi kabinetiniz avtomatik yaradılır.
Nömrəni təsdiqlə