Yuxuda xorultu: səbəbləri, necə mübarizə aparmalı və nə kömək edir

Xorultu yuxu zamanı əzələ tonusunun azalması səbəbindən tənəffüs yollarının mənfəzinin daralması nəticəsində yaranan, aşağı tezlikli spesifik titrəyən səsdir. Bu əlamət həm uşaqlarda, həm də böyüklərdə kifayət qədər geniş yayılıb.

İnsan yalnız yüngül xoruldayırsa, bununla mübarizə aparmaq mütləq deyil. Səs güclüdürsə, o, çox vaxt yumşaq damaq və udlaq divarlarının əzələlərinin həddindən artıq boşalması səbəbindən tənəffüs yollarının mənfəzinin kritik daralmasına orqanizmin reaksiyası ola bilər. Belə vəziyyət yuxu apnoesi sindromuna — yuxu zamanı tənəffüsün qeyri-iradi dayanmasına gətirib çıxara bilər.

Belə hallarda əlamətdən mümkün qədər tez qurtulmaq lazımdır, çünki yuxuda tənəffüsün sistemli dayanması oksigen çatışmazlığına və ürək-damar sisteminə əlavə yük düşməsinə səbəb ola bilər.

Bundan başqa, gecə tənəffüsünün pozulması çox vaxt gündüz yuxululuğu, yaddaşın tədricən pisləşməsi, cinsi funksiya pozğunluqları ilə müşayiət olunur, həmçinin ürək-damar, endokrin, metabolik və psixonevroloji pozğunluqların inkişafının xəbərçisi sayılır.

Hər xorultu təhlükəli deyil. Ancaq aşağıdakı əlamətlər yuxu apnoesi sindromundan xəbər verə bilər. Bu zaman yuxuda tənəffüs qısa müddətə dayanır və oksigen çatışmazlığı yaranır:

• çox güclü, qəfil kəsilən və yenidən başlayan xorultu;
• yuxuda nəfəs dayanması, boğulma hissi ilə oyanma (yaxınlar bunu müşahidə edə bilir);
• səhər baş ağrısı, ağız qurulğu, yorğun oyanma;
• gündüz yuxululuq, diqqətin və yaddaşın pisləşməsi, sürücülük zamanı yuxuya getmə təhlükəsi;
• yüksək qan təzyiqi, ürək ritmi pozğunluqları, gecə tez-tez sidiyə qalxma;
• uşaqlarda diqqət çatışmazlığı, aktivlik və ya yuxuda narahat yatma.

Bu əlamətlər olduqda xorultunu yalnız gecə səs-küyü kimi qəbul etmək düzgün deyil, mütləq müayinədən keçmək lazımdır.

Xorultunun yaranma mexanizminin əsasında yuxarı tənəffüs yollarına girişin mənfəzinin daralması dayanır; bu, tənəffüs zamanı havanın dövranını pozur. Hava axını maneə ilə qarşılaşdıqda udlaq divarlarına artıq təzyiq göstərməyə başlayır. Divarlar titrəyir və səciyyəvi səs yaranır.

Mənfəzin daralması həm fizioloji, həm də patoloji səbəblərlə bağlı ola bilər. Fizioloji səbəblərə yumşaq damaq və udlaq divarlarının əzələ tonusunun azalması aiddir — bu, xüsusilə dərin yuxu fazasında ifadəli olur. Həmin fazada dilin kökünün və qırtlaqüstünün əzələlərinin boşalması da müşahidə oluna bilər; bu, udlağın mənfəzinin bağlanması və kəskin hipoksiya epizodu ilə müşayiət olunur.

Patoloji səbəblərə aşağıdakı vəziyyətlər aiddir:

• Artıq bədən çəkisi və piylənmə. Mübadilə proseslərinin pozulması səbəbindən piy tənəffüs yollarına girişin nahiyəsində (məsələn, udlaq divarlarında) toplana bilər və giriş sahəsini daraldır.
• Damaq badamcıqlarının və adenoidlərin hipertrofiyası.
• Poliplərin olması.
• Burun arakəsməsinin əyriliyi.
• Burun-udlaqda yerləşən istənilən mənşəli yenitörəmələr.
• Burun yollarının selikli qişasının ödemi ilə müşayiət olunan kəskin və xroniki rinitlər.
• Tənəffüs yollarına girişi formalaşdıran strukturların anadangəlmə anomaliyaları, çənələrin formalaşma pozğunluqları.
• Tornvald kistası.
• Tənəffüs yollarına girişi əmələ gətirən strukturların pozulması ilə müşayiət olunan travma nəticələri.
• Yanaşı gedən patologiyalar səbəbindən dilin hipertrofiyası.
• Akromeqaliya zamanı ağız-udlaq strukturlarının böyüməsi.

Xorultunun yaranmasına zərərli vərdişlər — tütün çəkmə və spirtli içki də səbəb olur. Siqaret zamanı selikli qişaların ödemi yaranır, bu isə tənəffüs yollarının daralmasına və nəticədə xorultuya gətirib çıxarır. Spirt isə baş beynin fəallığını ləngidir və boşaldıcı təsir göstərir; bu, yuxu zamanı əzələlərin daha çox boşalmasına və xorultuya səbəb olur.

Uşaqlarda xorultunun ən çox rast gəlinən patoloji səbəbləri bunlardır: iltihabi və ya allergik təbiətli badamcıqların və/və ya adenoidlərin böyüməsi, rinit və artıq bədən çəkisi.

Xorultunun səbəbini müəyyən etmək üçün otorinolarinqoloq, bəzən somnoloq (yuxu mütəxəssisi) müayinə aparır. Müayinə planı aşağıdakı kimi ola bilər:

1. Şikayətlərin yığılması. Xorultunun xarakteri, gündüz halsızlıq, yaxınların müşahidələri, xroniki xəstəliklər soruşulur.
2. ÜTM baxışı. Burun, burun arakəsməsi, damaq, badamcıqlar, dilin kökü müayinə olunur.
3. Endoskopik müayinə. Nazik kamera ilə burun-udlaq və udlağın daralmış nahiyəsi görüntülənir.
4. Yuxu müayinəsi. Polisomnoqrafiya və ya poligrafiya gecə ərzində tənəffüsü, oksigen səviyyəsini və ürək fəaliyyətini qeyd edir. Yuxu apnoesi diaqnozunu dəqiqləşdirir.
5. Əlavə müayinələr. Zərurət olduqda endokrinoloq, kardioloq və ya diyetoloq məsləhəti təyin edilir.

İnsanlar çox vaxt soruşur: xorultu müalicə olunurmu? Əslində, vaxtında mütəxəssisə müraciət edib səbəbi aşkarlamaqla bu əlamətdən qurtulmaq tamamilə mümkündür.

Ayrı-ayrı hallarda adi həyat tərzini dəyişmək lazım gələ bilər. Xorultuya çox vaxt artıq bədən çəkisi səbəb olduğundan pasiyent dietoloq və ya endokrinoloq konsultasiyasına yönləndirilə bilər. Bundan başqa, siqaret çəkən və spirtli içkidən sui-istifadəyə meylli insanlara həyat tərzini dəyişmək və zərərli vərdişlərdən imtina etmək tövsiyə olunur.

Xorultudan effektiv qurtulmaq üçün onun etioloji səbəbini aşkarlamaq və aradan qaldırmaq lazımdır. Bir sıra hallarda həkimlər cərrahi müalicə tövsiyə edə bilər. Cərrahi korreksiya prosesində mövcud maneənin aradan qaldırılması hesabına hava axınının sərbəst keçməsi üçün optimal şərait yaranır.

Xorultunun müalicəsinə yönəlmiş əməliyyat növləri:

• Damağın lazerlə plastikası və ya krioplastika. Belə müdaxilə damaq toxumalarında soyuq və ya lazer yanığı yaradır. Müdaxilədən sonra sağalma prosesində kiçik dilçəyin ölçüsü azalır və titrəyişlərin intensivliyi aşağı düşür.
• Havanın sərbəst keçməsinə mane olan maneələrin birbaşa aradan qaldırılmasına yönəlmiş əməliyyatlar. Bu qrupa adenoidektomiya, müxtəlif təbiətli yenitörəmələrin çıxarılması, burun arakəsməsinin qüsurunun aradan qaldırılmasına yönəlmiş əməliyyatlar aiddir.
• Uvulopalatofaringoplastika — bu əməliyyatda bir sıra strukturlar çıxarılır: badamcıqlar, yumşaq damağın bir hissəsi və kiçik dilçək. Belə müdaxilə xüsusilə ağır hallarda — digər müalicə effektsiz olduqda və pasiyentin həyatına birbaşa təhlükə yaradan yuxu apnoesi sindromu aşkarlandıqda göstərişlidir.

Cərrahi üsullar kifayət qədər radikal olsa da, bir sıra vəziyyətlərdə xorultudan həmişəlik qurtulmağa kömək edir.

Cərrahi üsullardan başqa, müalicədə konservativ üsullar da aktiv istifadə olunur. Məsələn, həkimlər xüsusi tibbi kapanın tətbiqini tövsiyə edə bilər. Onun istifadəsi zamanı alt çənə irəli çıxarılır, dil isə bir qədər sürüşdürülür. Bu, yuxuda dilin kökünün geri düşməsinin qarşısını alır və tənəffüs yollarına girişi havanın keçməsi üçün sərbəst saxlayır.

Burun yollarını genişləndirən və sabitləyən xüsusi burun zolaqları da tövsiyə oluna bilər. Bu, yuxu zamanı təbii burun tənəffüsünü asanlaşdırmağa və xorultunun intensivliyini azaltmağa imkan verir.

Xorultu selikli qişaların ödemi səbəbindən yarandıqda iltihabı azaltmağa yönəlmiş xüsusi damcılar tövsiyə oluna bilər.

Əlavə vasitələr az effektiv olduqda və ya xorultu yuxu apnoesi sindromu ilə müşayiət olunduqda həkimlər SİPAP (CPAP) və ya BiPAP aparatları ilə terapiya tövsiyə edə bilər. Bu qurğular kompressorlardır; onlara üz maskası olan çevik boru birləşdirilir. Yatmazdan əvvəl pasiyent aparatı işə salıb maskanı taxmalıdır.

• SİPAP terapiyasında kompressorun köməyi ilə udlağın mənfəzində cüzi artıq müsbət təzyiq yaradılır; bu, yuxuda tənəffüs yollarına girişin bağlanmasının qarşısını alır. Bu tip aparatlar nəfəsalma və ya nəfəsvermə fazasını nəzərə almır və verilmiş hava həcmini bir rejimdə ötürür.
• BiPAP terapiyasında aparat konkret tənəffüs fazasını nəzərə alır və buna uyğun olaraq həcmi və təzyiqi korreksiya edir. Aparat insanın tənəffüs cəhdlərini real vaxtda tutan datçiklərlə təchiz olunub. Nəfəsalma cəhdi qeydə alındıqda aparat təzyiqi artırır və nəfəs almağı asanlaşdırır. Nəfəsvermə fazasında isə kompressor tənəffüs yollarındakı təzyiqi tez azaldır. Bu, tənəffüs aktında iştirak edən əzələlərə yükü əhəmiyyətli dərəcədə azaltmağa imkan verir.

Yuxuda xorultunu azaltmaq üçün ağız və udlağın əzələ strukturlarının tonusunu artırmağa yönəlmiş məşqlər siyahısı var. Məşqlər universaldır, həm kişilərə, həm qadınlara uyğundur, mənimsəməsi sadədir və çox vaxt tələb etmir. Aşağıdakı hərəkətlərdən bir neçəsini hər gün müntəzəm olaraq təkrarlamaq tövsiyə olunur.

1. Çənəni əllərinizlə tutub yüngül təzyiq göstərərək ağzı açıb-bağlayın.
2. Şəhadət barmağını çənəyə qoyun və ona zəif təzyiq göstərin. Eyni zamanda çənəni irəli-geri hərəkət etdirməyə, göstərilən təzyiqi dəf etməyə çalışın.
3. Dili damağa sıxın və ondan ayırmadan ağzı açıb-bağlamağa çalışın.
4. Növbə ilə yalnız ağzın bir küncü ilə gülümsəməyə çalışın, dodaqları bu vəziyyətdə 1–2 saniyə saxlayın.
5. Bir dəqiqə ərzində boğazı intensiv yaxalayın.
6. Dillə növbə ilə yanaqlara basın, eyni zamanda müqavimət yaratmaq üçün onları kənardan əllərinizlə tutun.
7. Dili mümkün qədər güclü çıxarın və onunla çənəyə çatmağa çalışın, sonra eyni məşqi burnun ucuna doğru icra edin.
8. Dili damağa sıxın və onu ön yuxarı dişlərdən içəri, sonra əks istiqamətdə aparın.
9. Mimika əzələlərini gərginləşdirin və ardıcıl olaraq sait hərfləri tələffüz edin.

Dilin və udlaq əzələlərinin sistemli məşqi onların tonusunu artıraraq yuxuda xorultunu azaltmağa imkan verəcək.

Həkim müayinəsi ilə yanaşı, gündəlik həyatda bir neçə sadə addım xorultunu azalda bilər:

• yan üstə yatmağa çalışın, arxası üstə yatmaq dil kökünün geri düşməsini artırır;
• başın tərəfini bir qədər qaldırın, uyğun yastıq seçin;
• yatmazdan bir neçə saat əvvəl spirtli içki və sakitləşdirici dərmanlardan çəkinin;
• siqareti atın və artıq çəkini normallaşdırın;
• burun tutulması olduqda yatmazdan əvvəl burnu yuyun, həkim tövsiyəsi ilə damcı istifadə edin;
• yuxu rejiminə əməl edin, kifayət qədər yatın.

Yuxu həblərini və sakitləşdiricilərini həkimin təyinatı olmadan qəbul etməyin, çünki bunlar əzələ tonusunu azaldaraq xorultunu və apnoeni artıra bilər.

Xorultu həmişə xəstəlik əlaməti deyil və təbii şəkildə yarana bilər. Lakin səs ifadəlidirsə və gecə tənəffüs pozğunluqları ilə müşayiət olunursa, mütləq mütəxəssislə məsləhətləşmək lazımdır. Bu əlamətin aradan qaldırılması üçün bir sıra konservativ üsul tətbiq olunur — kapalar, burun yollarının fiksatorları, udlaq əzələlərinin tonusunu artırmağa yönəlmiş xüsusi gimnastika.

Yanaşı gedən yuxu apnoesi sindromu yarandıqda SİPAP və ya BiPAP tipli köməkçi tənəffüs aparatları tövsiyə oluna bilər. Xüsusilə ağır hallarda, həmçinin bir sıra yanaşı xəstəliklər olduqda cərrahi müdaxilələr məsləhət görülə bilər.