Tənəffüs ritminin pozulması nəfəs alma və nəfəs vermənin normal fizioloji növbələşməsinin pozulmasıdır. Bu səhifədə tənəffüs ritminin pozulmasının səbəbləri, növləri, diaqnostikası, müalicəsi və mümkün ağırlaşmaları, əlaqəli xəstəliklər və hansı həkimə müraciət etmək lazım olduğu barədə məlumat toplanıb.
İxtisas: Endokrinoloq Kardioloq Nevroloq Psixiatr Pulmonoloq Terapevt
Yayımlanma tarixi: Yenilənmə tarixi:
Tənəffüs ritminin pozulması nəfəs alma və nəfəs vermənin normal fizioloji növbələşməsinin pozulmasıdır. Proses baş beynin tənəffüs mərkəzi tərəfindən idarə olunur. Normada dəqiqədə tsikl 14-18 dəfə təkrarlanır. Fazaların sayının və müddətinin dəyişməsi tənəffüs aritmiyasıdır ki, bu da orqanizmin oksigenlə təmin olunmasına mənfi təsir göstərə bilər. Simptom çox vaxt intoksikasiyalar və ya xəstəliklər fonunda yaranır. Sadə dillə desək, tənəffüs aritmiyası həddindən artıq tez-tez, dərin, seyrək və ya dayaz nəfəs alıb-verməkdir. Səbəblərini aydınlaşdırmaq üçün həkimə müraciət etmək lazımdır.
Növləri
Tənəffüs pozğunluğunun aşağıdakı növləri fərqləndirilir.
- Bradipnoe – seyrək nəfəs alıb-vermə. Səbəbi beynin tənəffüs mərkəzinin şişməsi, oksigen və qidalanma çatışmazlığı, toksik maddələrlə zəhərlənmə nəticəsində onun fəallığının zəifləməsidir. Ağır hipertoniyada da hərəkətlərin tezliyi azalır.
- Apnoe – 10 saniyə və daha çox davam edən nəfəs dayanmaları. Dayanmalar əsasən yuxu zamanı baş verir. Səbəbləri: baş beynin patologiyaları, intoksikasiya, stress, artıq çəki fonunda tənəffüs mərkəzinin həddindən artıq aşağı həssaslığı.
- Hiperpnoe – tez-tez və dərin nəfəs alıb-vermə. Bu ritm emosional gərginlikdə, asidozda, anemiyada, havada oksigenin faiz nisbətinin azalmasında, tireotoksikozda müşahidə olunur.
- Taxipnoe – tez-tez və dayaz nəfəs alıb-vermə. Qanın karbon qazı ilə doyması, oksigen səviyyəsinin kritik azalması zamanı baş verir. Vəziyyət pnevmoniya, qızdırma, ağciyərlərdə durğunluq prosesləri fonunda yaranır.
- Dispnoe – tənəffüsün tezliyinin, dərinliyinin və ritminin pozulması belə adlanır. Təngnəfəslik bir neçə növ olur. İnspirator formada nəfəs alma nəfəs verməkdən uzun, ekspirator formada nəfəs vermə nəfəs almaqdan uzun, qarışıq formada isə uzanmış nəfəs alma daha da uzun nəfəs vermə ilə birləşir.
Bundan əlavə, Cheyne-Stokes, Biot və Kussmaul tənəffüsü mövcuddur. Birinci halda artan amplitudalı nəfəs alıb-vermələr tam dayanmalarla növbələşir. Tsikl 30-60 saniyə davam edir. Cheyne-Stokes tipi ürək çatışmazlığı və ya uremiyası olan insanlarda, həmçinin alkoqol qəbulundan sonra rast gəlinir. Norma variantı kimi o, sağlam yatan insanlarda, qocalıq yaşında, vaxtından əvvəl doğulmuş uşaqlarda, habelə yüksək dağlıq şəraitdə periodik olaraq yarana bilər. Biot tənəffüsü eyni amplitudalı nəfəs alıb-vermələrin qəfil dayanma ilə kəsilməsindən ibarətdir.
İlk iki tip ensefalit, meningit zamanı, habelə autointoksikasiya, ödem, beyin şişi nəticəsində tənəffüs mərkəzinin fəallığının azalması zamanı yaranır.
Kussmaul tənəffüsü dərin və səs-küylüdür. Beynin güclü oksigen aclığından xəbər verir. Diabetik komada rast gəlinir. Belə tənəffüs müşahidə edildikdə bu, həyat üçün təhlükəli vəziyyətin əlaməti ola bilər və dərhal təcili yardım çağırmaq lazımdır.
Səbəbləri
Tənəffüs ritmindəki dəyişikliklər uzunsov beyində yerləşən tənəffüs mərkəzinin ləngiməsi və ya oyanması zamanı yaranır.
Tənəffüs ritminin müvəqqəti pozulmasının təbii səbəbləri fiziki yük, emosional həyəcan və stresslərdir. Proses qorxulu yuxu, sevincli və ya mənfi emosiyalar, ağrı fonunda pozula bilər.
Yaşlılarda və uşaqlarda patoloji tənəffüs aritmiyası aşağıdakı səbəblərdən yarana bilər.
- Burun boşluğunun mexaniki daralması, o cümlədən burun arakəsməsinin əyilməsi.
- Endokrin pozulmalar, qalxanabənzər vəzin işindəki nasazlıqlar.
- Ağciyərlərin disfunksiyası və xəstəlikləri.
- İnfeksion iltihab, hipoksiya, kəllədaxili təzyiqin artması səbəbindən beyin neyronlarının zədələnməsi.
- Spazm, damar trombozu, emboliya, şiş səbəbindən beyin qan dövranının lokal pozulmaları.
- Sinir-psixi pozulmalar, artmış narahatlıq.
- Ürək əzələsinin yığılma qabiliyyətinə təsir edən patologiyaları.
- Böyrək və ya qaraciyər çatışmazlığı, şəkərli diabet, infeksion xəstəliklər, alkoqolizm zamanı beynin zədələnməsi ilə müşayiət olunan intoksikasiyalar.
- Kalium, maqnezium, natrium balanssızlığı səbəbindən tənəffüs yollarının əzələlərinin sinir tənziminin pozulması.
Pozulmalar Pikvik sindromunda da baş verir, bu zaman ifadəli piylənmə ağciyər alveollarının tənəffüs çatışmazlığına səbəb olur. Bu hal üçün yüklənmə zamanı və sakit vəziyyətdə nəfəs darlığı xarakterikdir.
Diaqnostika
Tənəffüs ritminin pozulmasının diaqnostikası sorğu, anamnezin toplanması, ümumi müayinə və orqanizmin əsas funksiyalarının qiymətləndirilməsi ilə başlayır. Sonra həkim öz profilinə uyğun dəqiqləşdirici müayinələr təyin edir. Əsas diaqnostika üsullarına laborator, funksional və instrumental prosedurlar daxildir.
- EKQ: ürəyin işini yoxlamağa, ritm pozğunluqlarını aşkar etməyə imkan verir.
- Spirometriya: ağciyərlərin işlək həcmini və funksionallığını qiymətləndirməyə kömək edən tənəffüs testi.
- Laborator qan analizləri: biokimyəvi göstəricilər, oksigen və karbon qazının miqdarı, turşu-qələvi tarazlığı, qlükoza səviyyəsi, elektrolitlərin konsentrasiyası.
- Baş beynin KT, MRT-si: tənəffüs mərkəzinin işinə təsir edən patoloji dəyişiklikləri aşkar etməyə imkan verir.
Diaqnozu dəqiqləşdirmək üçün həkim əlavə müayinələr təyin edə bilər.
Müalicə
Tənəffüs ritminin pozulmasının müalicə üsulları diaqnostika zamanı aşkar edilmiş səbəbdən asılıdır. Apnoe zamanı köməkçi CPAP-ventilyasiya, yuxu zamanı çənənin vəziyyətini korreksiya edən oral qurğular təyin olunur. Şəkərli diabet, hipertoniya və digər xroniki patologiyalar remissiya vəziyyətinə gətirilir, kompensasiya edilir. Narahatlığın müalicəsi üçün antidepressantlar, benzodiazepinlər, psixoterapiya təyin olunur.
İfadəli hipoksiya oksigenoterapiya ilə aradan qaldırılır. Xəstə burun kateteri və ya maska vasitəsilə oksigenlə zənginləşdirilmiş hava tənəffüs edir. Ağır vəziyyətdə olan xəstə süni ağciyər ventilyasiyası cihazına qoşulur. Nəfəsalmada kəskin çətinlik, dodaqların göyərməsi və ya huşun itməsi baş verərsə, dərhal təcili yardım çağırmaq lazımdır.
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
Ağırlaşmalar
Ağırlaşmaların növü tənəffüs ritmi pozulmasının səbəbindən asılıdır. Mümkün ikinci dərəcəli pozulmalar:
- Ürək fəaliyyətinin qeyri-sabitliyi;
- Hipertoniyanın inkişafı;
- Işemik xəstəlik;
- Böyrək və qaraciyərin funksional çatışmazlığı;
- Idrakın zəifləməsi;
- Zəiflik və yuxululuq.
Kəskin ürək çatışmazlığı ağciyər ödemi ilə fəsadlaşa bilər. Xroniki formada orqanların oksigen aclığı yaranır ki, bu da ölümlə nəticələnə bilər.
Hipotireozda hipotireoid koma — həyat üçün təhlükəli vəziyyət — mümkündür. Plevra boşluğunda və ya ürək ətrafında maye toplanması ürək döyüntüsünün və tənəffüsün kəskin zəifləməsinə səbəb olur. Bu əlamətlər yarandıqda dərhal təcili yardım çağırılmalıdır.
Hansı həkimə müraciət etməli
Patoloji tənəffüs ritmlərinin diaqnostikası üçün terapevtə müraciət etmək lazımdır. O, ilkin müayinəni aparacaq, əlamətləri təhlil edəcək və nəticələrə əsasən profil üzrə mütəxəssisə yönləndirəcək.
Yadda saxla!
Tənəffüsün tezləşməsi və ya yavaşıması orqanizmin təbii reaksiyası ilə bağlı deyilsə, həkimə müraciət etmək lazımdır. Obyektiv əsas olmadan qeyri-tipik ritm tənəffüs mərkəzinin patoloji oyanıqlığının və ya tormozlanmasının nəticəsidir.
Səbəb hələlik başqa cür özünü göstərməyən ciddi xəstəliklər ola bilər. Vaxtında diaqnostika gizli patoloji prosesləri aşkarlamağa və ağırlaşmaların inkişafının qarşısını almağa imkan verəcək.
Təcili yardım tələb edir: tənəffüsün kəsilmə epizodları, dodaqların və dırnaqların göyərməsi, huşun dumanlanması, dincəlik vəziyyətində ifadəli təngnəfəslik, tənəffüsün dərin və səs-küylü olması.
Suallar və cavablar
Beynin tənəffüs mərkəzi reseptorlardan gələn siqnallara cavab olaraq impulslar formalaşdırır, bununla da əzələlərin fəaliyyətini koordinasiya edir. Reseptorların göndərdiyi siqnal bir çox amildən asılıdır: arterial təzyiq, mexaniki və sinir qıcıqlandırıcıları. Yük nə qədər çox olarsa, bir o qədər çox enerji və oksigen lazım olur. Tənəffüs mərkəzi nəfəsalmanın dərinliyini və tezliyini artırmaq üçün siqnal alır, ürək ritmi sürətlənir. Əsas oyandırıcı karbon qazıdır. Opioidlər, alkoqol, sedativ vasitələr mərkəzin fəallığını tənəffüs çatışmazlığına qədər zəiflədə bilər.
Buna “tənəffüs nevrozu” deyilir — sinir toxumalarına təsir edən infeksiyalar fonunda yarana bilən funksional pozulmadır. Bu vəziyyətin müalicəsi ilə psixoterapevtlər və nevroloqlar məşğul olur, lakin əvvəlcə ağciyər və ürək patologiyalarını istisna etmək lazımdır.
Diaqnostikanın qızıl standartı polisomnoqrafiya və kardiorespirator monitorinqdir.
