Narahatlıq təhlükə və ya qeyri-müəyyənliklə əlaqəli emosional və fizioloji reaksiyadır. Həddindən artıq, davamlı və gündəlik fəaliyyəti pozan narahatlıq anksiyete pozuntularının əlaməti ola bilər.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Həyəcan
Xəstəlik haqqında
Səbəbsiz artmış narahatlıq ayrıca patologiya deyil, ən müxtəlif xəstəliklərin simptomudur. O, həm uşaqlarda, həm də bütün yaşlarda böyüklərdə yaranır, daha çox – iri şəhər sakinlərində, çünki onlarda həyat ritmi, şübhəsiz, insanın psixi sferasının vəziyyətinə əks olunur, onun pozulmalarına səbəb olur.
Qədim zamanlardan bəri təhlükə anında insanlarda narahatlıq hissi yaranırdı. Buna cavab olaraq insan orqanizmi “vur ya da qaç” prinsipi ilə reaksiya verirdi, yəni ya aktiv müdafiə olunurdu, ya da təhlükədən gizlənməyə çalışırdı. Bu gün insanlarda potensial “təhlükələr” qədimdəkindən az deyil. bu, həm həddindən artıq tələbkar rəis, həm yolda maşın axını, həm maliyyə qeyri-sabitliyi, həm şəxsi həyat problemləri, müharibələr, təbii fəlakətlər və s… Lakin biz bütün belə vəziyyətlərə aktiv reaksiya verə bilmirik – daha çox narahatlıq hissini nəzərə almırıq, incikliyi udur, narahatlığı sükutla yaşayırıq. Toplanaraq ifadə olunmamış emosiyalar orqanizmin adaptasiya mexanizmlərinin pozulmasına səbəb olur – patoloji narahatlıq və onun təzahür etdiyi xəstəliklər inkişaf edir.
Səbəbləri
Əksər hallarda narahatlıq hissinin səbəbi xəstənin düşdüyü, yaşadığı kəskin və ya xroniki stress vəziyyətləridir. Stress ilə əlaqəli pozğunluqlar arasında aşağıdakılar fərqləndirilir:
- PTSP, yəni post-travmatik stress pozğunluğu;
- adaptasiya pozğunluğu;
- panik pozğunluq;
- narahatlıq-depressiv pozğunluq;
- generalizə olunmuş narahatlıq pozğunluğu;
- obsessiv-kompulsiv pozğunluq;
- dissosiativ pozğunluq;
- nevrasteniya;
- somatoform vegetativ disfunksiya.
Kişi və qadınlarda narahatlıq aşağıdakı xəstəliklərin təzahürlərindən biri ola bilər:
- anemiya;
- endokrin sistem pozğunluqları (qalxanabənzər vəzi xəstəlikləri, klimaks);
- hipertoniya xəstəliyi, ürək-damar sisteminin digər xəstəlikləri, o cümlədən insultlar zamanı və ya beynin xroniki xəstəliklərində baş beyin qan dövranının pozulması.
Bir sıra hallarda narahatlıq hissi aşağıdakı kimi ağır psixi pozğunluqları müşayiət edir:
- şizoaffektiv pozğunluq;
- şizofreniya;
- bipolyar affektiv pozğunluq;
- rekurrent depressiv pozğunluq;
- demensiya.
Lakin bu vəziyyətlərdə narahatlıq adətən aparıcı klinik simptom deyil, klinik mənzərədə digər təzahürlər ön plana çıxır. Tez-tez narahatlıq hissi alkoqol və ya digər psixoaktiv maddələrin qəbulunun nəticəsi olur.
Təsnifat
Narahatlıq emosiyalardan biridir. Müəyyən vəziyyətlərdə narahat olmaq qorxu, qəzəb və ya kədər hiss etmək qədər normaldır. Artmış narahatlıq da həmişə patologiya deyil. Bəzən o, həmin insanın və onu əhatə edən insanların həyatına mane olmayan sabit şəxsiyyət keyfiyyətidir – bu, digərlərindən daha çox ifadə olunmuş xarakter cizgisi olan aksentuasiyadır.
Əgər narahatlıq hissi xəstəyə mane olacaq, onun yaxınlarına zərər verəcək dərəcədə ifadə olunubsa və uzun illər davam edirsə, şəxsiyyətin nevrotik pozulmasından (əvvəllər – psixopatiya) danışılır.
Təbiətinə görə patoloji narahatlığı iki növə bölmək olar:
- nevrotik – kəskin və ya xroniki streslər fonunda yaranan;
- orqanik – xəstənin somatik xəstəliklərinin təzahürü olan.
Klinik mənzərə
Artan narahatlıq barədə danışarkən, biz adətən nevrotik spektrə aid olan, yəni stress ilə əlaqəli pozğunluqları nəzərdə tuturuq. Narahatlıq hissi bu zaman aparıcı simptomlardan biridir. O, epizodik olaraq tutmalar (panik ataka) şəklində, müəyyən vəziyyətlərdə (məsələn, avtobusla səyahət zamanı və ya kütləvi çıxış öncəsi) yarana bilər, yaxud gün ərzində zəifdən ifadəliyə qədər intensivliyi dəyişərək xəstəni narahat edə bilər. Simptomu artan narahatlıq olan pozğunluqdan asılı olaraq, ona digər təzahürlər də müşayiət edə bilər, o cümlədən:
- qorxu hissi (müəyyən bir şeydən, məsələn, ölümdən, və ya izahsız, konkret obyekt və ya vəziyyət olmadan);
- əhval-ruhiyyənin kəskin dəyişkənliyi;
- ağlamaqlıq;
- əsəbilik;
- davamlı aşağı əhval-ruhiyyə;
- yuxu pozğunluqları (yuxuya getməkdə çətinlik, tez-tez oyanmalarla səthi, gümrahlıq hissi verməyən yuxu və ya əksinə, daimi yuxululuq hissi);
- ümumi zəiflik, yorğunluq, taqətsizlik;
- maraqların azalması;
- kiminləsə ünsiyyət qurmaq istəyinin olmaması;
- diqqətin cəmlənməsinin azalması;
- baş ağrısı, başgicəllənmə;
- boğazda düyün hissi;
- xoşagəlməz hisslər (qarışqa gəzməsi, ciyildəmə, yanma hissi), bədəndə diskomfort, çəkici və ya digər xarakterli ağrılar;
- vegetativ simptomatika (ürəkdöyünmə hissi, ürək işində fasilələr, arterial təzyiqin dəyişkənliyi, hava çatışmazlığı hissi, sanki dərindən nəfəs almağın mümkün olmaması, ətrafların üşüməsi və ya əksinə, isti basma epizodları, tərləmə).
Adətən narahatlıq və digər əlamətlər stress vəziyyətinin təsirindən dərhal sonra və ya onun bitməsindən altı aydan gec olmayaraq yaranır.
Əgər narahatlıq hissi üzvi patologiyanın təzahürü kimi yaranıbsa, xəstədə əsas xəstəliyin simptomları da müəyyən ediləcək (hipertoniya xəstəliyinin təzahürü kimi arterial təzyiqin davamlı yüksəlməsi; qalxanabənzər vəzi patologiyasının əlamətləri kimi dərinin quruluğu, ekzoftalm, saçların tökülməsi, çəkinin dəyişkənliyi; anemiya simptomları kimi ümumi zəiflik, avazımışlıq).
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Böyüklərdə və uşaqlarda artan narahatlığın simptomlarının diaqnostikası və müalicəsi psixiatr həkiminin və/və ya psixoterapevtin vəzifəsidir. Əgər narahatlıq hissi patoloji səviyyəyə çatmayıbsa, xəstəyə psixoloq kömək edə bilər.
İlk növbədə mütəxəssis xəstənin şikayətlərini dinləyəcək, onların nə vaxtdan bəri, hansı şəraitdə yarandığını, xəstənin özünə kömək etmək üçün nəsə etdiyini, bunun hansı effekti verdiyini aydınlaşdıracaq. Sonra həkim xəstənin qohumlarının oxşar simptomatikadan əziyyət çəkib-çəkmədiyini dəqiqləşdirəcək, həyat tərzi, qidalanma xüsusiyyətləri, əvvəllər diaqnoz qoyulmuş somatik xəstəliklər və zərərli vərdişlər (alkoqoldan sui-istifadə, narkotik qəbulu) barədə soruşacaq. Diaqnostikanın növbəti mərhələsində həkim xəstənin təfəkkür, qavrayış, yaddaş xüsusiyyətlərini müəyyən edəcək, xüsusi sorğu vərəqələri və şkalalar vasitəsilə narahatlıq və depressiyanın ifadəlilik dərəcəsini qiymətləndirəcək.
Bu məlumatlar əsasında psixiatr bu və ya digər patologiyadan şübhələnəcək və onu təsdiq və ya istisna etmək üçün xəstəni əlavə müayinəyə göndərəcək, buraya aşağıdakılar daxil ola bilər:
- klinik qan analizi (məqsəd – anemiya və ya iltihabi proses əlamətlərinin aşkarlanması);
- biokimyəvi qan analizi (qan şəkəri səviyyəsi, qandakı qalxanabənzər vəzi hormonlarının – TSH, T4 – konsentrasiyası);
- xəstənin somatik, narkoloji statusunu dəqiqləşdirmək üçün endokrinoloq, nevropatoloq, terapevt, narkoloq konsultasiyaları.
Yalnız yekun diaqnoz aydın olduqdan sonra həkim xəstəyə onun vəziyyətində ən effektiv müalicə sxemini təyin edəcək.
Xidmətlər
- Anoskopiya
- B12 vitamininin müəyyən edilməsi (sianokobalamin)
- Boyun, döş qəfəsi, onurğanın KT-si
- Büzdümün rentgeni
- Doğuşdan sonrakı reabilitasiya
- Flüoressein instillyasiya sınağı
- Kiçik göz cərrahiyyəsi
- Onurğa beyninin kontrastla MRT-si
- Psixoemosional dəstək
- Qulaqdan yad cismin çıxarılması
- Rektoromanoskopiya
- S-vari bağırsaqda polipin kənarlaşdırılması
- Sfinkterometriya
- Varikoselenin müalicəsi
- Videorektoskopiya
- Xaya kistasının çıxarılması
- Xayanın protezləşdirilməsi
Müalicə
Artan narahatlığın müalicə taktikası bu simptomun hansı patologiyanın əlaməti olmasından asılıdır.
Nevrotik pozğunluqlarda xəstəyə aşağıdakılar tövsiyə oluna bilər:
- əks-narahatlıq təsirli SİQTİ (seçici serotonin geri tutulmasının inhibitorları) qrupundan olan antidepressantlar uzun kurs ilə (bir il və daha çox);
- qısa kurs ilə trankvilizatorlar;
- kompleks müalicənin tərkibində – sedativ, yuxunu normallaşdıran preparatlar;
- psixoterapiya (yüngül hallarda narahatlığın korreksiyasının müstəqil metodu kimi istifadə olunur).
Əgər narahatlıq hissinin üzvi əsası varsa, əsas müalicə onu yaradan somatik patologiyanın kompensasiyasına yönəldilməlidir – arterial təzyiqin normallaşdırılması, hormonal statusun korreksiyası, anemiyanın aradan qaldırılması üçün dəmir preparatlarının və ya digərlərinin qəbulu və s. Simptomatik olaraq xəstəyə antidepressantlar — serotonin və noradrenalin geri udulması inhibitorları (SNGİ), anksiolitiklər də təyin oluna bilər.
Alkoqoldan sui-istifadə və ya narkomaniya nəticəsində yaranan narahatlıq və digər psixi və davranış pozğunluqları narkoloq həkim tərəfindən müalicə edilməlidir.
Reabilitasiya
Narahatlıq hissi ilə müşayiət olunan xəstəliklərin müalicə kursu başa çatdıqdan sonra xəstələr reabilitasiyaya ehtiyac duymurlar.
Profilaktika
Patoloji narahatlığın yaranma riskini azaltmaq üçün aşağıdakılara əməl edilməlidir:
- sağlam həyat tərzi sürmək (rasional, balanslı qidalanmaq, əmək və istirahət rejiminə əməl etmək, kifayət qədər yatmaq, hər gün piyada gəzintilər etmək);
- zərərli vərdişlərdən imtina etmək;
- stressləri minimuma endirmək, bu mümkün olmadıqda isə stresə qarşı davamlılığı artırmaq (stresslərə daha sakit reaksiya verməyi öyrənmək – müstəqil şəkildə və ya psixoloq, psixoterapevtin köməyi ilə);
- somatik patologiyanı vaxtında müalicə etmək, onun dekompensasiyasına yol verməmək.
Yadda saxla!
Narahatlığı olan xəstələri tez-tez konsultasiya edən həkim kimi qeyd etmək istərdim ki, onların çoxu psixiatrdan kömək almaq istəmir. Tibbin bu istiqaməti son dərəcə stiqmatlaşdırılıb, psixi pozğunluqlar xəstələr tərəfindən qorxulu, təhlükəli, uzunmüddətli təcrid və qapalı psixiatriya şöbəsində müalicə tələb edən bir şey kimi qiymətləndirilir. Bu tamamilə belə deyil. Psixiatrlar yalnız ağır psixi pozğunluqların müalicəsi ilə məşğul olmurlar. Onların peşəkar maraq dairəsinin böyük hissəsini adı çəkilən “kiçik psixiatriya” qrupundan olan pozğunluqlar – stress ilə əlaqəli pozğunluqlar, şəxsiyyət xüsusiyyətləri və digərləri təşkil edir. Bu gün bu pozğunluqların yayılması olduqca yüksəkdir. Xəstələri psixiatrlara, psixoterapevtlərə müraciət etməkdən qorxmamağa çağırıram – bu ixtisasların həkimləri sizə narahatlığın səbəblərini effektiv və keyfiyyətli şəkildə anlamaqda və bu və digər xoşagəlməz simptomları aradan qaldırmaqda kömək edəcəklər.
Əlaqəli Xəstəliklər
- Alkoqolizm (alkoqol asılılığı)
- Obsessiv-kompulsiv pozuntu (OKP)
- Posttravmatik stress pozuntusu (PTSP)
- Uşaqlarda diqqət çatışmazlığı və hiperaktivlik pozuntusu (DÇHP)
- Nevroz
- Gərginlik tipli baş ağrısı
- Narkomaniya (narkotik asılılığı)
- Sərhəd şəxsiyyət pozuntusu
- Emosional tükənmə sindromu
- Postkovid sindromu
- Xroniki yorğunluq sindromu
- Distimiya
- Şəxsiyyət pozuntuları (psixopatiya)
- Konversion (dissosiativ) pozuntu
- Somatoform pozuntu
- Trixotillomaniya
- Uyğunlaşma pozuntusu
Faydalı Məqalələr
Mammoplastikadan sonra alt paltarı — necə olmalıdır, düzgün necə seçilməli və nə qədər geyinilməlidir
Mammoplastikanın uğuru yalnız plastik cərrahın peşəkarlığından və implantların keyfiyyətindən deyil, həm də pasiyentin əməliyyatdan sonra özünü necə aparmasından…
İstiqamət: Plastik cərrahiyyə
Blefaroplastika — göz qapaqlarının plastikası haqqında hər şey
Yaşla birlikdə göz qapaqları sallandıqda, gözaltı «torbalar» yarandıqda, baxış isə solğun və kədərli olduqda nə etməli? Çıxış yolu…
İstiqamət: Plastik cərrahiyyə
Pulpit müalicəsindən sonra diş ağrıyır - niyə və ağrını necə aradan qaldırmalı
Pulpitin müalicəsi proseduru uğurla yerinə yetirildikdən sonra belə - pasiyentlər narahatlıq doğuran xoşagəlməz hisslərlə qarşılaşa bilərlər. Sual yaranır:…
İstiqamət: Stomatologiya
Mammoplastikadan sonra ödemlər və tikişlər — nə ilə emal etməli və nə vaxt götürməli
Süd vəzilərinin mammoplastikasına qərar verən qadın başa düşməlidir ki, prosedurun uğurla başa çatması işin yalnız yarısıdır. Əməliyyatdan sonra…
İstiqamət: Plastik cərrahiyyə
İnsan niyə çox tərləyir: səbəblər və bununla mübarizə üsulları
Tərləmə – insan orqanizmində bədən hərarətinin normal tənzimlənməsini təmin edən, həmçinin orqanizmdən artıq maye və duzları xaric edən…
İstiqamət: Dermatologiya
Plombun altında diş niyə ağrıya bilər - səbəblər və müalicə üsulları
Plomb qoyulduqdan sonra narahatedici hisslər tez-tez rast gəlinən haldır və bir çox pasiyent stomatoloqa müraciətdən sonra bununla qarşılaşır.
İstiqamət: Stomatologiya
Müalicədən sonra diş ağrısı — növləri, səbəbləri və nə etməli
Dişin müalicəsindən sonra ağrı kifayət qədər geniş yayılmış problemdir. Çox vaxt belə ağrı müvəqqəti olur və bərpa prosesləri…
İstiqamət: Stomatologiya
Suallar və cavablar
Diaqnostika və müalicə taktikası klinik əlamətlər, müayinə nəticələri, xəstəliyin səbəbi və pasiyentin fərdi xüsusiyyətləri nəzərə alınaraq profil mütəxəssis tərəfindən müəyyən edilir.
Mövzu üzrə məqalələr
Nevrozlar haqqında nə bilmək lazımdır
Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının məlumatlarına görə, son 65 ildə nevrozdan əziyyət çəkənlərin sayı 24 dəfə artıb. Bu müddət ərzində…
İstiqamət: Psixoterapiya
Göz hərəkətləri ilə desensibilizasiya və emal (EMDR)
Hər bir insan həyatında heç olmasa bir dəfə qədim atalar sözünü eşidib: «Səhər axşamdan müdrikdir». Əlbəttə, hər kəs…
İstiqamət: Psixoterapiya
Meditativ, trans və hipnotik terapiya metodları
Psixoterapevtik yardım üçün müraciət edərkən insan ən çox bu və ya digər problemin öhdəsindən gəlmək üçün lazım olan…
İstiqamət: Psixoterapiya
Asperger sindromu – bu xəstəlik sadə sözlərlə nədir
Asperger sindromu psixopatik pozğunluqlara aiddir. Əvvəllər uşaq autizminin bir növü sayılırdı. Hazırda fərqləndirici əlamətlərə malik olduğu üçün ayrıca…
İstiqamət: Psixiatriya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
