Tenezmlər — bağırsağın boşaldılmasına yönəlmiş əzablı və çox vaxt nəticəsiz təkanlardır. Bu səhifədə yalançı defekasiya təkanlarının səbəbləri, növləri, diaqnostikası, müalicəsi və mümkün ağırlaşmaları, əlaqəli xəstəliklər, hansı həkimə müraciət etmək lazım olduğu və mütəxəssis rəyi barədə məlumat toplanıb.
İxtisas: Cərrah Ginekoloq İnfeksionist Nevroloq Onkoloq Proktoloq Qastroenteroloq Terapevt
Yayımlanma tarixi: Yenilənmə tarixi:
Tenezmlər — bağırsağın boşaldılmasına yönəlmiş əzablı və çox vaxt nəticəsiz təkanlardır. İnsana elə gəlir ki, tualetə getmək təcili lazımdır, lakin nəcis ya heç ayrılmır, ya da çox az miqdarda olur. Tibbi təcrübədə bu vəziyyət yoğun bağırsağın son şöbələrinin, ilk növbədə düz və sigmoid bağırsağın qıcıqlanması və ya zədələnməsi əlaməti kimi qəbul edilir. Normada defekasiya aktı bağırsaq möhtəviyyatının kifayət qədər həcmi toplandıqdan sonra baş verir. Bağırsaq divarının gərilməsi sinir reseptorları tərəfindən qəbul edilir, bundan sonra bağırsağı boşaltmaq üçün təbii istək formalaşır. Sonra qarın presi, çanaq dibi əzələləri və sfinkterlərin əlaqələndirilmiş işi baş verir. Nəcis tam çıxdıqdan sonra dolğunluq hissi keçir və yüngüllük hissi yaranır. Əgər bağırsağın selikli qişası iltihablıdırsa, zədələnmişsə, şiş tərəfindən sıxılmışsa və ya daimi qıcıqlanmaya məruz qalırsa, sinir uclarında yalançı dolğunluq haqqında siqnallar ötürülməyə başlayır. Nəticədə yalançı defekasiya təkanları yaranır. Onlara tez-tez spazmlar, natamam boşalma hissi, selik və ya qan ifrazı, qarının aşağı hissəsində narahatlıq müşayiət edir. Bağırsaq tenezmləri müstəqil xəstəlik deyil, həm funksional pozğunluqlara, həm də həzm sisteminin ciddi xəstəliklərinə işarə edə bilən simptomdur.
Növləri
Bağırsaq tenezmləri mənşəyinə, gedişat xarakterinə və yaranma mexanizminə görə fərqlənə bilər.
Davametmə müddətinə görə:
- Kəskin;
- Xroniki;
- Residivləşən.
Yaranma səbəbinə görə:
- Iltihabi;
- Infeksion;
- Şiş mənşəli;
- Funksional;
- Əməliyyatdan sonrakı;
- Travmatik.
Simptomların ifadəlilik dərəcəsinə görə:
- Yüngül;
- Orta dərəcəli;
- Ağır.
Müşayiət edən əlamətlərin xarakterinə görə:
- Selik ifrazı ilə;
- Qan qarışığı ilə;
- Diareya ilə;
- Qəbizliklə;
- Natamam boşalma hissi ilə;
- Güclü ağrı sindromu ilə.
İnkişaf mexanizminə görə:
- Bağırsağın əzələ qatının spazmı ilə əlaqəli;
- Selikli qişanın iltihabı ilə əlaqəli;
- Nəcisin keçməsinə mexaniki maneə ilə şərtlənən;
- Defekasiya aktının sinir tənzimlənməsinin pozulması nəticəsində yaranan.
Səbəbləri
Yalançı defekasiya təkanlarının səbəbləri çox müxtəlif ola bilər. Bu simptomun əsasında bağırsaq divarı reseptorlarının qıcıqlanması, bağırsağın hərəki fəallığının pozulması və ya düz bağırsağa mexaniki təsir durur.
- Xoralı kolit. Bağırsaqda az miqdarda məzmun olduqda belə dolğunluq hissi yaranır, bu da insanı təkrarlanan və tez-tez nəticəsiz təkanlarla narahat edir.
- Kron xəstəliyi. Bağırsaq divarının zədələnməsi onun qalınlaşması, defektlərin əmələ gəlməsi və yerli həssaslığın dəyişməsi ilə müşayiət olunur. Bu fonda həzm traktından gələn siqnalların normal qəbulu pozulur, bu da daimi boşalma istəyinin yaranmasına şərait yaradır.
- Bağırsaq infeksiyaları. Xəstəlik törədici mikroorqanizmlərin daxil olması selikli qişanın qıcıqlanmasına və bağırsağın hərəki fəallığının kəskin fəallaşmasına səbəb olur. Nəticədə bağırsaq adətdən daha tez-tez yığılmağa başlayır, bu da tualetə təcili getmə ehtiyacı barədə yalançı hiss yaradır.
- Proktit və proktosiqmoidit. Qalın bağırsağın son şöbələrində iltihabi proses olduqda toxumaların hər hansı qıcıqlandırıcıya qarşı həssaslığı artır. Buna görə cüzi miqdarda qalıq məzmun belə defekasiya reflektorunu işə sala bilər.
- Hemorroy və anal çat. Anal kanal nahiyəsindəki patoloji dəyişikliklər ağrı reseptorlarından daimi qıcıqlandırıcı impuls axını yaradır. Orqanizm bu siqnalları səhvən düz bağırsağın dolu olması əlaməti kimi qəbul edir və tenezmlər yaranır.
- Poliplər və bədxassəli şişlər. Bu törəmələrin böyüməsi zamanı məzmunun adi hərəkəti pozulur və yad cismin olması hissi yaranır. Bu, natamam boşalma hissi və təkrar defekasiya cəhdləri ilə müşayiət oluna bilər.
- Qıcıqlanmış bağırsaq sindromu. Pozğunluğun əsasında bağırsaqla mərkəzi sinir sistemi arasındakı əlaqənin pozulması durur. Həzm traktından gələn siqnalların dəyişmiş qəbulu spastik yığılmaların, nəcisin qeyri-sabitliyinin və tenezmlərin yaranmasına gətirib çıxarır.
- Qadınlarda bağırsaq endometriozu. Matka selikli qişasına struktur baxımından oxşar toxumanın patoloji böyüməsi bağırsaq divarını da əhatə edə bilər. Xarakterik şikayət əlamətlərin aybaşıdan əvvəl və ilk aybaşı günlərində güclənməsidir. Bu xəstəlik göstərir ki, qadınlarda yalançı defekasiya təkanlarının səbəbləri təkcə qastroenteroloji deyil, ginekoloji də ola bilər.
Diaqnostika
Müayinənin həcmi klinik vəziyyətdən (nəcisin tezliyi, qanın olması, selik ifrazı, qarında narahatlıq, bədən çəkisinin azalması və s.) asılı olaraq müəyyən edilir. Səbəbi dəqiqləşdirmək üçün bioloji materialların laborator qiymətləndirilməsini və bağırsağın vizual müayinə üsullarını birləşdirən kompleks yanaşma istifadə olunur.
Tenezmlər zamanı istifadə oluna bilən diaqnostik üsullar:
- Kolonoskopiya;
- Qarın boşluğunun MRT-si;
- Qarın boşluğunun KT-si;
- Qarın boşluğunun USM-i;
- Nəcisdə gizli qan analizi;
- Qanın biokimyəvi analizi;
- Sidiyin biokimyəvi analizi;
- Koproqramma;
- Ümumi klinik qan analizi (leykosit formulu, EÇS) qan yaxmasının mütləq əl mikroskopiyası ilə.
Tenezmlər zamanı ən dəyərli məlumatı endoskopik müayinələr verir, onlar bağırsağın daxili səthindəki dəyişiklikləri, o cümlədən iltihabı, yeni törəmələri və digər patoloji ocaqları aşkar etməyə imkan verir. Nəcis analizləri həzm pozğunluqlarının və iltihabi fəallığın əlamətlərini aşkar etməyə kömək edir, KT və MRT isə prosesin yerini dəqiqləşdirmək və qonşu toxumaların vəziyyətini qiymətləndirmək üçün istifadə olunur.
Müalicə
Tenezmlərin müalicəsində ilk vəzifə bu simptomun yaranma mexanizmini müəyyən etməkdir. Yalnız bundan sonra məqsədyönlü müalicə tədbirləri seçilir.
- İltihabi dəyişikliklərə nəzarət.
Əgər yalançı təkanların yaranması bağırsağın iltihabi zədələnməsi ilə bağlıdırsa, müalicə toxumaların qıcıqlanmasının azaldılmasına və onların bərpası üçün şəraitin yaradılmasına yönəlir. Yerli dəyişikliklərin ifadəliliyi azaldıqca və bağırsağın daxili səthinin vəziyyəti yaxşılaşdıqca sinir uclarının həssaslığı azalır, bununla yanaşı tenezmlər də tədricən zəifləyir.
- İnfeksiya ilə mübarizə.
Bağırsaq infeksiyalarında müalicə xəstəliyin törədicisinin aradan qaldırılmasına və intoksikasiyanın azaldılmasına yönəlir. Səbəbdən asılı olaraq bakteriyalara, ibtidai mikroorqanizmlərə və ya digər infeksion agentlərə təsir edən vasitələrdən istifadə oluna bilər. Əlavə olaraq maye və elektrolit itkisinin bərpası aparılır. İnfeksion proses aradan qaldırıldıqdan sonra bağırsağın işi tədricən normallaşır.
- Bağırsağın artıq fəallığının aradan qaldırılması.
Bəzən yalançı təkanlar bağırsağın hamar əzələlərinin qeyri-koordinasiyalı və həddən artıq fəal yığılmasından yaranır. Spastik yığılmalar aradan qalxdıqca və reseptorların həssaslığı azaldıqca «faydasız» boşalma təkanlarının tezliyi də azalır.
- Adi boşalma ritminin bərpası.
Əgər tenezmlər uzunmüddətli nəcis ləngiməsi və ya həzm traktının funksional pozğunluqları fonunda inkişaf edirsə, vəzifələrdən biri tualetə rahat gediş rejiminin bərpasıdır. Bağırsaq möhtəviyyatının keçməsini asanlaşdıran tədbirlər buna nail olmağa kömək edir. Tez-tez maye nəcisə meyillilikdə isə, əksinə, bağırsaq divarının qıcıqlanmasının azaldılması hesabına onun sabitləşdirilməsinə diqqət yetirilir.
- Mikrob tarazlığının saxlanılması.
Bağırsaq mikrobiotasının tərkibi həzm proseslərinə və selikli qişanın vəziyyətinə təsir göstərir. Keçirilmiş infeksiyalardan və ya digər əlverişsiz təsirlərdən sonra mikroorqanizmlərin balansı dəyişə bilər. Onun bərpası köpməni, yeməkdən sonrakı narahatlığı və bağırsağın işinin digər pozğunluq əlamətlərini azaltmağa kömək edir.
- Qidalanma vərdişlərinin korreksiyası.
Pəhriz kompleks müalicənin mühüm hissəsi kimi nəzərdən keçirilir. Menyu həzm traktına yükün azaldılması və xoşagəlməz hislərin güclənməsinə səbəb olan məhsulların istisna edilməsi məqsədilə tərtib olunur. Əlavə olaraq içmə rejiminə və nəcisin normal formalaşması üçün zəruri komponentlərin kifayət qədər qəbuluna diqqət yetirilir.
- Anorektal nahiyənin xəstəliklərində yardım.
Şikayətlərin mənbəyi düz bağırsaq və ya anal kanal nahiyəsində olduqda əsas diqqət yerli dəyişikliklərin aradan qaldırılmasına yönəlir. Klinik vəziyyətdən asılı olaraq konservativ və ya cərrahi yanaşmalar tətbiq olunur. Toxumaların daimi qıcıqlanmasına səbəb olan amil aradan qaldırıldıqdan sonra natamam boşalma hissi və təkrar təkanlar adətən tamamilə keçir.
- Şiş proseslərinin müalicəsi.
Polip və ya bədxassəli törəmə aşkar edildikdə taktika prosesin xarakterindən və yayılma dərəcəsindən asılı olaraq müəyyən edilir. Bəzi hallarda törəmənin endoskopik çıxarılması kifayət edir, digərlərində isə onkoloqun cəlb edilməsi ilə kompleks müalicə tələb olunur. Mexaniki maneə aradan qaldırıldıqdan və bağırsaq boşluğunun normal keçiriciliyi bərpa edildikdən sonra tenezmlər azalır və ya tamamilə keçir.
- Müşayiət edən xəstəliklərin müalicəsi.
Bəzi hallarda yalançı defekasiya təkanları kiçik çanaq orqanlarının patologiyaları, nevroloji pozğunluqlar və ya ginekoloji xəstəliklər fonunda ikincili olaraq yaranır. Terapiya əsas xəstəliyə yönəldilməlidir. Bu yanaşma simptomun yaranma mexanizminə təsir etməyə imkan verir, təkcə xəstənin vəziyyətini müvəqqəti yüngülləşdirmək deyil.
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
Ağırlaşmalar
Tenezmlər simptom kimi həyat üçün təhlükə yaratmır. Lakin bu simptomun uzun müddət davam etməsi adətən vaxtında müalicə olunmadıqda proqressivləşə və müxtəlif əlverişsiz nəticələrə gətirib çıxara bilən xəstəlikdən xəbər verir.
- Həyat keyfiyyətinin pozulması. Daimi yalançı təkanlar insanı səyahətləri, işi və sosial fəallığı məhdudlaşdırmağa məcbur edir. Tualetin yaxınlığında daim olmaq zərurəti ilə bağlı narahatlıq yaranır ki, bu da tədricən emosional vəziyyətə təsir edir.
- Maye və duzların itirilməsi. Yalançı təkanlar çoxsaylı maye nəcislə birləşdikdə orqanizm su və zəruri minerallar ehtiyatını sürətlə sərf edir. Bu fonda insan zəiflik, susuzluq, ağız quruluğu hiss edə bilər.
- Hemoqlobin səviyyəsinin azalması. Bağırsaqdan uzunmüddətli gizli və ya açıq qanaxma zamanı dəmir ehtiyatı tədricən tükənir. Bu səbəbdən dəri solğunlaşır, tez yorulma, adi yükdə nəfəs çatışmazlığı və diqqəti cəmləməkdə çətinlik yaranır.
- Bağırsaq divarının qalınlaşması və deformasiyası. Uzunmüddətli iltihabi proses toxumaların strukturunu dəyişə bilər — onlar elastikliyini itirir. Zaman keçdikcə bu, bağırsağın işinə təsir edir və uzunmüddətli boşalma pozğunluqlarına gətirib çıxara bilər.
- Bağırsaq keçməzliyinin inkişafı. İri poliplər, şiş törəmələri və ya ifadəli iltihab bəzən bağırsağın lümenini daraldır. Nəticədə nəcis kütlələrinin hərəkəti dayana bilər. Köp, nəcisin ləngiməsi və qarında artan diskomfort yaranır ki, bu da təcili tibbi yardıma müraciəti tələb edir.
- Əsas xəstəliyin ağırlaşması. Tenezmlər bağırsaq iltihabı, infeksiya və ya şiş prosesi ilə bağlıdırsa, müayinə və terapiyadan imtina xəstəliyin daha da inkişafına, zədələnmə sahəsinin genişlənməsinə və gələcəkdə daha mürəkkəb müalicəyə gətirib çıxara bilər.
Hansı həkimə müraciət etməli
Tenezmlər tez-tez müvəqqəti həzm pozğunluğu kimi qəbul edilir, lakin onların yaranması ixtisaslaşmış yardım tələb edən xəstəliklərlə əlaqəli ola bilər. Mütəxəssisin seçimi simptomun ehtimal olunan səbəbindən və ilkin müayinənin nəticələrindən asılıdır. Ümumi tövsiyə — diaqnostikaya terapevtə müraciətdən başlamaqdır.
Tenezmlər zamanı aşağıdakı həkimlərin konsultasiyası tələb oluna bilər:
Yadda saxla!
Tenezmlər — əhəmiyyəti yalnız diskomfortun dərəcəsinə görə qiymətləndirilə bilməyən simptomdur. Bəzi hallarda yalançı defekasiya təkanları bağırsağın müvəqqəti funksional pozğunluqları fonunda yaranır və ciddi nəticələrə gətirib çıxarmır. Lakin eyni şikayət xroniki iltihab, infeksion proses, poliplər və ya şiş xəstəlikləri ilə də müşayiət oluna bilər.
Xüsusi diqqət tenezmlər nəcisdə qan qarışığı, nəcisin xarakterinin davamlı dəyişməsi, bədən çəkisinin azalması və ya qarın ağrısı ilə birləşən pasiyentlərə tələb olunur. Belə əlamətlər məqsədyönlü müayinə tələb edir, çünki bəzən yalançı təkanlar düz bağırsaq xərçənginin ilk təzahürlərindən biri olur. Simptomun səbəbi nə qədər tez müəyyən edilərsə, uğurlu müalicə və ağırlaşmaların qarşısının alınması ehtimalı bir o qədər yüksək olur.
Suallar və cavablar
«Tenezm» termini bağırsağın boşaldılmasına yönəlmiş əzablı və adətən nəticəsiz təkanları bildirmək üçün istifadə olunur. İnsan düz bağırsaq demək olar ki, boş olduğu halda belə defekasiya zərurəti hiss edir. Bu simptom bağırsaq divarının sinir reseptorlarının patoloji qıcıqlanması ilə bağlıdır və çox müxtəlif xəstəliklərdə rast gəlinir.
Ən çox problem bağırsaq və düz bağırsaq xəstəlikləri ilə bağlıdır. Lakin qadınlarda səbəb endometrioz, kiçik çanaqda həcmli törəmələr və reproduktiv sistemin bəzi iltihabi prosesləri ola bilər. Buna görə simptomların səbəbi aydın olmadıqda bəzən qastroenteroloq və ginekoloqun birgə müayinəsi tələb olunur.
Normal təkan zamanı düz bağırsaqda həqiqətən kifayət qədər nəcis olur, ona görə defekasiyadan sonra rahatlıq yaranır. Tenezmlər zamanı dolğunluq hissi yalançı olur, tualetə getdikdən sonra isə diskomfort tez-tez qalır və ya tezliklə geri qayıdır.
Bəli, bu mümkündür. Bəzi pasiyentlər yalnız bağırsağın natamam boşalması hissini və ya düz bağırsaq nahiyəsində daimi təzyiqi qeyd edir. Ağrının olmaması xəstəliyin mövcudluğunu istisna etmir, ona görə simptom uzun müddət davam etdikdə müayinədən keçmək məsləhətdir.
Xeyr. Bəzən simptom bağırsağın funksional pozğunluqları, stress və ya həzmin müvəqqəti pozulması zamanı yaranır. Buna baxmayaraq, davamlı və ya tez-tez təkrarlanan tenezmlər həkimin diqqətini tələb edir, çünki bunlar iltihabi xəstəliklərlə, poliplərlə və ya şiş prosesləri ilə bağlı ola bilər.
