Düz bağırsaq xərçəngi yoğun bağırsağın son hissəsinin selikli qişasından inkişaf edən bədxassəli şişdir. Erkən mərhələdə aşkar edildikdə müasir cərrahi və kombinə müalicə ilə sağalma şansı yüksəkdir.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Rektum xərçəngi
- düz bağırsağın adenokarsinoması
- kolorektal xərçəngin rektal forması
Xəstəlik haqqında
Düz bağırsaq yoğun bağırsağın anusa qədər davam edən son şöbəsidir. Onun əsas funksiyası nəcisin toplanması və defekasiyaya qədər saxlanmasıdır. Xərçəng əksər hallarda uzun illər ərzində xoşxassəli poliplərdən – adenomalardan – inkişaf edir. Bu, xəstəliyin qarşısını almağa imkan verir: kolonoskopiya zamanı aşkar edilən poliplər xərçəngə çevrilməmişdən əvvəl çıxarılır.
Düz bağırsaq xərçəngi kolorektal xərçənglərin əhəmiyyətli hissəsini təşkil edir, daha çox əlli yaşdan yuxarı insanlarda rast gəlinir, lakin son illərdə gənc yaşlarda da getdikcə daha çox aşkar olunur. Kişilərdə bir qədər daha çox rast gəlinir.
Şişin yerləşməsi müalicə taktikasını müəyyən edir: anusa yaxın şişlərdə sfinkteri qorumaq, aşağı və orta şöbələrdə isə əməliyyatdan əvvəl şüa və kimyaterapiyanın tətbiqi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Erkən mərhələdə aşkar olunan xərçəng əksər hallarda uğurla müalicə edilir, ona görə skrininq və narahatedici əlamətlərdə vaxtında müayinə həyat qurtara bilər.
Səbəbləri
Xərçəng bağırsaq hüceyrələrinin genetik materialında illər ərzində toplanan dəyişikliklər nəticəsində inkişaf edir: normal selikli qişa əvvəlcə polipə, sonra isə bədxassəli şişə çevrilir. Bu prosesi sürətləndirən risk amilləri:
- yaş – əlli yaşdan sonra risk nəzərəçarpacaq dərəcədə artır;
- bağırsağın adenomatoz polipləri – xüsusən iri, çoxsaylı və ya müəyyən histoloji quruluşa malik poliplər;
- ailə anamnezi – yaxın qohumlarda kolorektal xərçəng və ya adenomatoz poliplər, xüsusən onlar gənc yaşda aşkar edilibsə;
- irsi sindromlar – Linç sindromu, ailəvi adenomatoz polipoz; bu hallarda xərçəng daha erkən yaşda inkişaf edir;
- xroniki iltihabi bağırsaq xəstəlikləri – xoralı kolit və Kron xəstəliyi, xüsusən uzun illər davam etdikdə;
- qidalanma – qırmızı və emal olunmuş ətin (kolbasa, sosiska, hisə verilmiş məhsullar) çox, lifli qidaların, tərəvəz və meyvələrin az istehlakı;
- piylənmə və az fiziki aktivlik;
- siqaret və alkoqol – müntəzəm istifadə riski artırır;
- 2-ci tip şəkərli diabet;
- kiçik çanağa keçirilmiş şüa terapiyası – başqa şişlərin müalicəsi zamanı.
Risk amillərinin olması xərçəngin mütləq inkişaf edəcəyi demək deyil, lakin belə insanlar üçün müntəzəm skrininq xüsusilə vacibdir.
Təsnifat
Histoloji quruluşuna görə: əksəriyyəti adenokarsinomadır; nadir hallarda selikli, üzükşəkilli hüceyrəli, neyroendokrin şişlər rast gəlinir.
Yerləşməsinə görə: düz bağırsağın yuxarı, orta və aşağı ampulyar şöbələrinin şişləri.
Mərhələlər (TNM sistemi):
- I mərhələ – şiş bağırsaq divarının daxili qatları ilə məhduddur;
- II mərhələ – şiş divarın bütün qatlarına və ya ətraf toxumaya yayılır, limfa düyünləri zədələnməyib;
- III mərhələ – regional limfa düyünlərində metastazlar var;
- IV mərhələ – uzaq metastazlar (qaraciyər, ağciyərlər və s.).
Klinik mənzərə
Erkən mərhələdə xəstəlik əlamətsiz gedə bilər – məhz buna görə skrininq vacibdir. Narahat edən əlamətlər:
- nəcisdə qan və ya selik, defekasiya zamanı qanaxma – ən tez-tez rast gəlinən əlamət;
- nəcisin xarakterinin dəyişməsi – qəbizlik və ishalın növbələşməsi, incə «lent» şəkilli nəcis;
- yalançı defekasiya təkanları (tenezmlər), bağırsağın tam boşalmaması hissi;
- arxa keçid və aralıq nahiyəsində ağrı – adətən şiş böyüdükdə və ətraf toxumaya yayıldıqda;
- qazın və nəcisin saxlanmasında çətinlik;
- halsızlıq, yorğunluq, səbəbsiz arıqlama, dəmir çatışmazlığı anemiyası (qanazlığı).
Bu əlamətlər çox vaxt hemoroy kimi qəbul edilir və diaqnoz gecikir. Nəcisdə qan olduqda onun yalnız hemoroydan qaynaqlandığına əmin olmaq üçün proktoloji müayinə mütləqdir. Gənc insanlarda da bu əlamətlər «yaşa görə ola bilməz» deyə nəzərdən qaçırılmamalıdır.
Təcili həkimə müraciət etmək lazımdır (103), əgər:
- güclü qarın ağrısı, köp, qusma ilə yanaşı qaz və nəcis xaric olmur – bağırsaq keçməzliyi əlamətləri;
- arxa keçiddən bol qanaxma başlayıb, başgicəllənmə, halsızlıq var;
- kəskin qarın ağrısı və yüksək hərarət yaranıb.
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Müayinə şikayətlərin, ailə anamnezinin və risk amillərinin öyrənilməsi ilə başlayır. Diaqnozun təsdiqi və müalicənin planlaşdırılması üçün:
- barmaqla düz bağırsaq müayinəsi – sadə, lakin vacib üsul; aşağı yerləşən şişlərin aşkar edilməsinə imkan verir;
- kolonoskopiya biopsiya ilə – diaqnozun əsas üsulu; şiş görünür, ondan toxuma nümunəsi götürülür, eyni zamanda bütün yoğun bağırsaq digər poliplər və şişlər baxımından müayinə olunur;
- rektoromanoskopiya – şişin anusdan məsafəsini dəqiq müəyyən etmək üçün;
- kiçik çanağın MRT-si – şişin bağırsaq divarında və ətraf toxumada yayılmasını, limfa düyünlərinin vəziyyətini göstərir; cərrahi taktikanın və əməliyyatdan əvvəl müalicənin planlaşdırılması üçün əsas müayinədir;
- endorektal USM – erkən şişlərdə divara invaziyanın dərinliyini qiymətləndirir;
- döş qəfəsi və qarın boşluğunun kontrastla KT-si – qaraciyər və ağciyərlərdə metastazların axtarışı;
- onkomarker CEA (xərçəng-embrional antigen) – ilkin səviyyə və müalicədən sonra nəzarət üçün; diaqnoz qoymaq üçün istifadə edilmir;
- ümumi və biokimyəvi qan analizləri – qanazlığı, qaraciyər və böyrək funksiyasını qiymətləndirir;
- şişin molekulyar-genetik müayinəsi – müalicənin fərdiləşdirilməsi və irsi sindromların aşkarlanması üçün.
Differensial diaqnostika hemoroy, anal çat, xoşxassəli poliplər, iltihabi bağırsaq xəstəlikləri və digər şişlərlə aparılır.
Xidmətlər
- Kolonoskopiya (FKS, VKS)
- Kolonoskopiya narkoz altında (yuxuda)
- Rektoromanoskopiya
- Videorektoskopiya
- Düz bağırsağın biopsiyası
- Nəcisdə gizli qana analiz
- Onkomarker REA (Xərçəng-embrional antigen, Carcinoembryonic antigen, CEA)
- Kiçik çanaq orqanlarının MRT-si
- Qarın boşluğunun kontrastla KT-si
- Çənbər və düz bağırsağın xərçəngində əməliyyatlar
- Bağırsaq xərçəngində kimyaterapiya
- Bağırsaq check-up
Ağırlaşmalar
- bağırsaq keçməzliyi – şiş bağırsaq mənfəzini daraltdıqda; təcili müdaxilə tələb edir;
- qanaxma və qanazlığı – xroniki gizli qan itkisi və ya kəskin qanaxma;
- bağırsaq divarının deşilməsi və peritonit;
- qonşu orqanlara yayılma – sidik kisəsi, uşaqlıq, uşaqlıq yolu, prostat; fistulaların əmələ gəlməsi;
- uzaq metastazlar – əsasən qaraciyərə və ağciyərlərə;
- müalicədən sonra residiv – yerli və ya uzaq.
Müalicə
Müalicə planı onkoloq, onkocərrah, kimyaterapevt, şüa terapevti, radioloq və patomorfoloqdan ibarət multidissiplinar komanda tərəfindən hazırlanır. Plan şişin yerləşməsindən, mərhələsindən, molekulyar xüsusiyyətlərindən və pasiyentin ümumi vəziyyətindən asılıdır.
Cərrahi müalicə. Əsas üsuldur. Çox erkən şişlərdə anus vasitəsilə endoskopik və ya transanal rezeksiya mümkündür. Daha geniş yayılmış şişlərdə düz bağırsağın ətraf piy toxuması və limfa düyünləri ilə birlikdə çıxarılması (total mezorektumektomiya) aparılır; mümkün olduqda sfinkter qorunur. Əməliyyatlar çox vaxt laparoskopik və ya robot-assistent üsulla icra olunur. Bəzi hallarda müvəqqəti və ya daimi stoma formalaşdırılır.
Şüa və kimyaterapiya. Orta və aşağı şöbələrin lokal yayılmış şişlərində əməliyyatdan əvvəl kimyaşüa terapiyası şişi kiçildir və residiv riskini azaldır. Bəzi pasiyentlərdə tam cavab alındıqda ciddi nəzarət şəraitində əməliyyatsız müşahidə taktikası da müzakirə olunur. Əməliyyatdan sonra göstəriş üzrə kimyaterapiya aparılır.
Metastatik xərçəng. Kimyaterapiya, hədəfli (target) preparatlar və müəyyən molekulyar xüsusiyyətli şişlərdə immunoterapiya tətbiq edilir; qaraciyər və ağciyər metastazları bəzən cərrahi yolla və ya lokal destruksiya üsulları ilə aradan qaldırılır.
Simptomatik və dəstəkləyici müalicə. Ağrının nəzarəti, qanazlığının korreksiyası, qidalanmanın dəstəklənməsi, kimyaterapiyanın yan təsirlərinin azaldılması müalicənin ayrılmaz hissəsidir.
Xalq vasitələri, «xərçəng əleyhinə» bioloji aktiv əlavələr və pəhrizlər müasir müalicəni əvəz etmir; onlardan hər hansı birini qəbul etməzdən əvvəl onkoloqla məsləhətləşmək lazımdır, çünki bəziləri kimyaterapiya ilə qarşılıqlı təsirə girir.
Reabilitasiya
- əməliyyatdan sonra erkən aktivləşmə və qidalanmanın tədricən bərpası;
- stomaya qulluğun öyrədilməsi, lazım olduqda stoma-terapevtin dəstəyi;
- çanaq dibi əzələləri üçün məşqlər – sfinkter funksiyasının bərpası; əməliyyatdan sonra tez-tez və ya qeyri-müntəzəm defekasiya ola bilər, bu, zaman keçdikcə adətən yaxşılaşır;
- sidik ifrazı və cinsi funksiya pozulduqda uroloq və ya ginekoloqun məsləhəti;
- psixoloji dəstək;
- onkoloqun planı üzrə müntəzəm nəzarət müayinələri: CEA, KT, kolonoskopiya.
Profilaktika
- 45–50 yaşdan (risk amilləri olduqda daha erkən) skrininq: nəcisdə gizli qana analiz və ya kolonoskopiya;
- kolonoskopiyada aşkar edilən poliplərin çıxarılması və həkimin təyin etdiyi intervalla təkrar müayinə;
- lifli qidalar, tərəvəz, meyvə və bütöv taxıllarla zəngin qidalanma, qırmızı və emal olunmuş ətin məhdudlaşdırılması;
- normal çəki, müntəzəm fiziki aktivlik;
- siqaret və alkoqoldan imtina;
- xroniki iltihabi bağırsaq xəstəliklərinin müntəzəm müalicəsi və endoskopik nəzarəti;
- ailədə kolorektal xərçəng olduqda genetik konsultasiya və fərdi skrininq planı.
Hansı həkimə müraciət etməli
Nəcisdə qan, defekasiyanın pozulması kimi əlamətlər olduqda proktoloq (koloproktoloq) və ya qastroenteroloqa müraciət etmək lazımdır. Diaqnoz təsdiqləndikdə müalicə onkoloq və onkocərrah tərəfindən aparılır.
Yadda saxla!
Düz bağırsaq xərçəngi qarşısı alına bilən xərçənglərdəndir: poliplər vaxtında aşkar edilib çıxarılarsa, xərçəngin inkişafının qarşısını almaq olar.
- Nəcisdə qanı «hemoroy» hesab edib müayinəni təxirə salmayın.
- 45–50 yaşdan sonra, ailədə xərçəng olduqda isə daha erkən həkimin tövsiyə etdiyi skrininqdən (kolonoskopiya və ya nəcisdə gizli qan analizi) keçin.
- Erkən mərhələdə aşkar edilən xərçəng əksər hallarda uğurla müalicə olunur.
- Güclü qarın ağrısı, qazın və nəcisin xaric olmaması, bol qanaxma olarsa, təcili yardım çağırın.
Faydalı Məqalələr
Kolorektal xərçəng: təhlükəsi, əlamətləri və profilaktikası
Kolorektal xərçəng müxtəlif ölkələrdə ölüm səbəbləri arasında ön sıralarda yer alır. Xəstələnmə və ölüm göstəriciləri ölkələr üzrə fərqlənir…
İstiqamət: Onkoproktologiya
Kimyaterapiya nədir: növləri, tipləri və onu necə yüngülləşdirmək olar
Kimyaterapiya – şişəleyhinə dərman agentlərinin yeridilməsinə əsaslanan, bədxassəli xəstəliklərin çox effektiv müalicə üsuludur. Onların mexanizmləri müxtəlif ola bilər,…
İstiqamət: Kimyaterapiya
Kimyaterapiya zamanı və sonra qidalanma
Kimyaterapevtik preparatlar güclü təsirlidir. Onlar yalnız şiş hüceyrələrini məhv etmir, həm də yan təsirlərin səbəbinə çevrilir. Bu, əsasən…
İstiqamət: Kimyaterapiya
Kimyaterapiyadan sonrakı yan təsirlər və onlarla mübarizə üsulları
Kimyaterapiya onkoloji xəstəliklərlə mübarizənin əsas üsullarından biridir. Onun əsasında sürətlə bölünən hüceyrələrin, o cümlədən xərçəng toxumalarının məhv edilməsinə…
İstiqamət: Kimyaterapiya
Suallar və cavablar
Xeyr, ən çox səbəb hemoroy və anal çatdır. Lakin eyni əlamət xərçəngdə də olur və onları yalnız həkim müayinəsi ilə ayırmaq mümkündür. Xüsusən qırx-əlli yaşdan sonra nəcisdə qan olduqda proktoloqa müraciət və kolonoskopiya vacibdir.
Xeyr. Müasir texnikalar bir çox pasiyentdə sfinkteri qorumağa imkan verir. Bəzən bağırsaq tikişini qorumaq üçün bir neçə aylıq müvəqqəti stoma qoyulur və sonra bağlanır. Daimi stoma əsasən şiş anusa çox yaxın olduqda lazım gəlir.
Müayinə narahatlıq yarada bilər, lakin bu gün o, çox vaxt venadaxili sedasiya və ya qısa narkoz altında aparılır və pasiyent demək olar ki, heç nə hiss etmir. Əsas şərt bağırsağın düzgün hazırlanmasıdır.
Residiv riski ən çox ilk illərdə olur, ona görə bu dövrdə müayinələr daha tez-tez aparılır. Nəzarət cədvəlini onkoloq fərdi tərtib edir və adətən bir neçə il davam edir.
Əksər hallar irsi deyil, lakin bəzi ailələrdə Linç sindromu və ya ailəvi adenomatoz polipoz kimi irsi sindromlar olur. Ailədə bir neçə qohumda və ya gənc yaşda kolorektal xərçəng aşkar edilibsə, genetik konsultasiya və daha erkən başlanan skrininq tövsiyə olunur.
Kiçik çanağa şüa terapiyası və bəzi kimyaterapiya preparatları reproduktiv funksiyaya təsir edə bilər. Gələcəkdə uşaq planlaşdıran pasiyentlər müalicə başlamazdan əvvəl bunu onkoloqla müzakirə etməlidir – reproduktoloqun iştirakı ilə fertilliyin qorunması üsulları mövcuddur.
Onkoproktologiya üzrə xəstəliklər
Mövzu üzrə məqalələr
Süd vəzi onkomarkerləri: niyə “xərçəng yoxlaması” sayılmır?
CA 15-3 və CEA kimi qan göstəriciləri sağlam qadınlarda adi süd vəzi skrininqinin əvəzi deyil. Müalicə biomarkerləri və…
İstiqamət: Mammologiya / Onkologiya
Babasilin əməliyyatsız müalicəsi: mif, yoxsa reallıq?
Babasil kimi proktoloji xəstəliklər insana az əzab, ağrı və narahatlıq gətirmir. Lakin həkimə müraciət adətən son ana qədər…
İstiqamət: Proktologiya
Effektiv kombinasiya: cərrahiyyə + hipertermokimyaterapiya
Klinikanın onkocərrah həkimləri cərrahi üsulların qarındaxili hipertermokimyaterapiya ( Xaypek (HIPEC) ) ilə birləşdirilməsindən istifadə edərək pasiyentlərin həyatını xilas…
İstiqamət: Onkocərrahiyyə
Hamiləlik zamanı babasil
Babasil – düz bağırsağın ətrafında düyünlər əmələ gətirən hemorroidal venaların iltihabı və patoloji genişlənməsi ilə bağlı xəstəlikdir. Bu,…
İstiqamət: Proktologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
