Yoğun bağırsaq xərçəngi kolonun selikli qişasından inkişaf edən, əksər hallarda adenokarsinoma tipində olan bədxassəli şişdir. Skrininq erkən aşkarlanma və profilaktik polipektomiyaya imkan verir.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Kolorektal xərçəng
- kolon xərçəngi
Xəstəlik haqqında
Yoğun bağırsaq xərçəngi (kolorektal xərçəng) – bədxassəli şişin bağırsağın distal hissəsinin (kor bağırsaq, çənbər bağırsaq, siqmoid bağırsaq və düz bağırsaq) selikli qişasından formalaşdığı onkoloji xəstəliklər qrupudur.
Diaqnoz qoyulma tezliyinə görə kolorektal xərçəng mədə-bağırsaq traktının bədxassəli şişləri arasında birinci yeri, onkoloji xəstəliklərin ümumi strukturunda isə ikinci-üçüncü yeri tutur. Hər il yoğun bağırsağın bədxassəli şişləri 600 min nəfərdən çoxunda aşkar edilir. Bununla yanaşı, xəstələrin 60-70%-də xəstəliyin son mərhələləri müəyyən edilir. Kolorektal xərçəng daha çox 50 yaşdan yuxarı xəstələrdə aşkar edilir. Cins nisbəti 1:1,5 təşkil edir (kişilər daha çox xəstələnir).
Kolorektal xərçəng bağırsaq epitel hüceyrələrinin bədxassəli transformasiyası nəticəsində formalaşır. Şiş daha çox çənbər bağırsağın enən hissəsində əmələ gəlir. Neoplaziyanın mexanizmi öyrənilməmişdir. Ehtimal olunur ki, xəstəliyin inkişafına xroniki iltihabi proseslər, kanserogenlərlə təmas və bağırsaqda poliplərin olması kömək edir.
Səbəbləri
Bağırsaq xərçənginin inkişafının dəqiq səbəbləri müəyyən edilməmişdir. Bədxassəli şişin formalaşması bir neçə provokasiyaedici amilin birgə təsiri fonunda baş verir, bunlara aid edilir:
- irsi meyllilik (kolorektal xərçəngi olan xəstələrin təxminən 20%-nin qan qohumlarında da eyni xəstəlik var);
- yaş (50 yaşdan sonra müşayiət edən xəstəliklərdən və həyat tərzi xüsusiyyətlərindən asılı olaraq xərçəng inkişafı riski 2-10 dəfə artır);
- bağırsağın xroniki iltihabi xəstəlikləri (qeyri-spesifik xoralı kolit, Kron xəstəliyi və s.);
- yoğun bağırsaqda xoşxassəli törəmələr (xərçəng şişi hiperplastik prosesin olduğu nahiyədə əmələ gələ bilər);
- qeyri-balanslaşdırılmış qidalanma (zülal, yağ və emal edilmiş karbohidratların artıqlığı ilə);
- zərərli vərdişlər (siqaretçəkmə, alkoqol istehlakı).
Yuxarıda sadalanan vəziyyətlərdə qəbizliyə meyllilik kolorektal xərçəngin inkişaf riskini əhəmiyyətli dərəcədə artırır.
Təsnifat
İnkişaf xüsusiyyətlərindən asılı olaraq bağırsağın bədxassəli şişlərinin aşağıdakı tipləri ayırd edilir:
- ekzofit (bağırsaq lümeninə doğru böyüyür);
- endofit, yaxud xoralı (bağırsaq divarının dərinliyinə doğru böyüyür);
- diffuz-infiltrativ (hər iki böyümə tipini birləşdirir);
- annulyar (bağırsağı bütün perimetr boyunca əhatə edir).
Xəstəliyin mərhələlənməsi TNM beynəlxalq təsnifatına əsasən aparılır. Şişin ölçüsündən və invaziya dərəcəsindən asılı olaraq xərçəngin aşağıdakı mərhələləri ayırd edilir:
- Tx — şişin ilkin qiymətləndirilməsi üçün məlumat kifayət deyil;
- Tis — yalnız selikli qişa zədələnib, epitelin bazal lövhəsi isə toxunulmamış qalıb;
- T1 — selikli və selikaltı qatlar prosesə cəlb olunub;
- T2 — əzələ qatı da zədələnib, lakin bağırsaq divarının hərəkətliliyi pozulmayıb;
- T3 — şiş bağırsaq divarının bütün qatlarından keçərək böyüyür;
- T4 — yeni törəmə seroz qatdan keçir və ətraf toxumalara yayılır.
Şişin mərhələlənməsi zamanı regional limfa düyünlərinin prosesə cəlb olunması (N0-dan N2-yə qədər) və uzaq metastazların olması (M0/M1) qiymətləndirilir.
Mərhələlər
Kolorektal xərçəngin mərhələsi TNM sistemi üzrə müəyyən edilir: «Növləri» bölməsində təsvir olunan T kateqoriyaları limfa düyünlərinin vəziyyəti (N) və uzaq metastazlarla (M) birləşdirilərək mərhələ təyin olunur.
- 0 mərhələ — şiş yalnız selikli qişanın səthi qatındadır (Tis).
- I mərhələ — şiş selikaltı və ya əzələ qatına keçib (T1–T2), limfa düyünləri zədələnməyib.
- II mərhələ — şiş divarın bütün qalınlığından keçib və ya qonşu toxumalara yayılıb (T3–T4), limfa düyünləri təmizdir.
- III mərhələ — divara nüfuz dərinliyindən asılı olmayaraq regionar limfa düyünləri zədələnib (N1–N2).
- IV mərhələ — uzaq metastazlar (M1): qaraciyərdə, ağciyərlərdə, qarın pərdəsində və ya uzaq limfa düyünlərində.
Düz bağırsaq xərçəngində mərhələni əməliyyatdan əvvəl dəqiqləşdirmək üçün kiçik çanağın MRT-si xüsusilə vacibdir: II–III mərhələlərdə çox vaxt əvvəlcə kimyaşüa terapiyası, sonra əməliyyat aparılır. Mərhələni həkim kolonoskopiya, KT, MRT və histoloji tədqiqat nəticələrinə əsasən müəyyən edir; o, müalicənin ardıcıllığına və həcminə təsir göstərir.
Klinik mənzərə
Bağırsaq xərçəngi uzun müddət heç bir klinik təzahür olmadan inkişaf edə bilər. Xəstəliyin ilk əlamətləri adətən nəcisin rənginin dəyişməsinə səbəb olan bağırsaq qanaxmalarıdır. Yeni törəmə çənbər bağırsağın ilkin hissələrində yerləşdikdə nəcis tünd rəngdə ola bilər, çünki bağırsaq möhtəviyyatının irəliləməsi prosesində qan bağırsaq möhtəviyyatı ilə qarışır və oksidləşir. Şiş çənbər bağırsağın enən hissəsində və ya düz bağırsaqda yerləşdikdə isə nəcisdə al-qırmızı qan və ya laxtalar görünür. Bəzi hallarda qanaxma diqqətdən kənarda qalır, xəstəlik barədə ilk düşündürən isə ümumi qan analizində anemiyanın aşkar edilməsi olur. Klinik olaraq bu vəziyyət başgicəllənmə, zəiflik, yuxululuq, təngnəfəslik və s. ilə özünü göstərir.
İnkişafın gec mərhələlərində yoğun bağırsaq xərçəngi üçün aşağıdakı simptomlar xarakterikdir:
- qarında xroniki ağrılar;
- köp;
- yeməkdən sonra diskomfort;
- nəcisin qeyri-sabitliyi (qəbizlik diareya ilə növbələşir);
- ağrılı defekasiya təzyiqi;
- defekasiya zamanı ağrı;
- tenezmlər (bağırsağın boşalması üçün yalançı təzyiq).
İri ekzofit şişlər bağırsaq lümenini qismən və ya tamamilə örtə bilir, bu da qəbizliyə və ya bağırsaq keçməzliyinə səbəb olur. Sonuncu halda qarında kəskin ağrı, qəbizlik, güclü qurultu və köp müşahidə edilir.
Xərçəngin inkişafının son mərhələləri metastazların yerləşdiyi yerdən asılı olaraq digər daxili orqanların disfunksiyası ilə bağlı simptomların əlavə olunması ilə xarakterizə olunur. Xəstələr adətən kəskin çəki itirir və əldən düşmüş görünürlər. Tez-tez zəiflik, yuxululuq, daimi ürəkbulanma, iştahsızlıq, hərarət və s. ilə xarakterizə olunan intoksikasiya sindromu inkişaf edir.
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Həkimdə xərçəng şübhəsi anamnez toplama və fiziki müayinə zamanı yarana bilər. İri şişlər qarının palpasiya müayinəsi zamanı müəyyən edilə bilər.
Yoğun bağırsaq xərçənginin kompleks diaqnostikası aşağıdakı mərhələlərdən ibarətdir:
- Laborator. Ümumi qan analizi, nəcisdə gizli qanın müayinəsi, xərçəng-embrional antigenə analiz aparılır, CA-19-9 və CA-50 onkomarkerləri müəyyən edilir.
- Endoskopik. Kolonoskopiya yoğun bağırsaq şişlərinin diaqnostikasında «qızıl standart» hesab olunur. Prosedur videokamera ilə təchiz edilmiş çevik zond vasitəsilə düz, siqmoid və çənbər bağırsağın müayinəsini nəzərdə tutur. Metod bağırsaq divarlarını vizuallaşdırmağa və patoloji dəyişikliklərin yerini müəyyən etməyə imkan verir. Yeni törəmə aşkar edildikdə biopsiya (sonrakı histoloji analiz üçün toxuma fraqmentlərinin götürülməsi) aparılır.
- Alətli. Şişin yayılma dərəcəsini və metastazların olmasını qiymətləndirmək üçün geniş alətli müayinə – bağırsağın rentgenoqrafiyası, maqnit-rezonans və ya kompüter tomoqrafiyası, habelə qarın boşluğu və retroperitoneal sahə orqanlarının USM-i, sümüklərin ssintiqrafiyası, baş beynin MRT-si, döş qəfəsinin rentgenoqrafiyası və ya kompüter tomoqrafiyası aparılır.
Əldə edilmiş məlumatlar əsasında xəstəliyin inkişaf mərhələsi müəyyən edilir və müalicə taktikası seçilir.
Müalicə
Kolorektal xərçəngin müalicəsi bağırsağın zədələnmiş hissəsinin, sağlam toxumaların az miqdarını əhatə etməklə, yəni rezeksiya sərhədlərinə dəqiq əməl edilməklə cərrahi yolla çıxarılmasını nəzərdə tutur. Əməliyyatönü mərhələdə müəyyən edilən ətraf toxuma və limfa düyünlərinin prosesə cəlb olunması halında onlar da çıxarılır. Cərrahi müalicə şişin yerləşməsindən asılı olaraq kimyaterapiya və şüa terapiyası ilə tamamlana bilər.
Əməliyyat oluna bilməyən xərçəngdə konservativ müalicə üsulları tətbiq edilir. Xəstənin vəziyyəti imkan verdikdə, şişin ölçüsünün kiçildilməsinə, bədxassəli hüceyrələrin ətraf strukturlara invaziyasının ləngidilməsinə, metastazların aradan qaldırılmasına və xəstənin həyat keyfiyyətinin yüksəldilməsinə yönəlmiş pallıativ əməliyyatlar aparılır.
Konservativ müalicə
Xəstəliyin inkişafının erkən mərhələlərində radikal və konservativ müalicə üsullarının birləşdirilməsi remissiyanın əldə olunmasına kömək edir və tam sağalma şansını artırır. Əməliyyat oluna bilməyən xəstələrdə kimyəvi və şüa terapiyasının tətbiqi xəstəliyin proqressivləşməsinin ləngidilməsinə kömək edir.
Müasir onkologiyada cərrahi müdaxilə ilə birlikdə qarın boşluğuna sitostatik xüsusiyyətlərə malik qızdırılmış preparatın yeridilməsini nəzərdə tutan Haypek (HIPEC) lokal kimyaterapiya üsulu tətbiq olunur. Bu prosedur xərçəng hüceyrələrinin daha tam məhv edilməsinə, bağırsağın digər şöbələrinə və qarın divarına metastaz riskinin azalmasına kömək edir.
Cərrahi müalicə
Xərçəng inkişafın ilk mərhələlərində diaqnoz qoyulduqda orqansaxlayıcı əməliyyatların (məsələn, selikaltı qatın dissekasiyası ilə selikli qişanın rezeksiyası) aparılması imkanı nəzərdən keçirilir. Lakin əksər hallarda yoğun bağırsağın bir hissəsinin çıxarılması üzrə əməliyyatlar aparılır. Bu vəziyyətdə mədə-bağırsaq traktı boyunca keçidi bərpa etmək üçün kolostoma qoyulur (bağırsağın sağlam ucu qarşı qarın divarındakı dəlikə çıxarılır). Bir müddət sonra rekonstruktiv müdaxilə (məsələn, bağırsaq anastomozunun qoyulması, düz bağırsağın plastikası və s.) aparılır ki, bu da həzm traktının təbii keçiriciliyini tam bərpa edə bilər.
Klinik vəziyyət imkan verdikdə az travmatik laparoskopik əməliyyat aparılır. Bağırsaqda açıq əməliyyatlar yayılmış xərçəng halında və planlaşdırılan müdaxilənin böyük həcmli olduğu hallarda aparılır.
Reabilitasiya
Reabilitasiyanın xüsusiyyətləri müdaxilənin həcmi və mürəkkəbliyi ilə müəyyən edilir. Bütün xəstələr simptomatik terapiya alır və fəsadların dərman profilaktikasından keçirlər. Əməliyyatdan sonra bitişmələrin əmələ gəlməsinin qarşısını almaq üçün erkən aktivləşdirmə aparılır. Bunun üçün birinci-ikinci sutkadan başlayaraq yataqdan qalxıb palatada hərəkət etmək tövsiyə olunur. Bağırsaqda aparılan cərrahi müdaxilələrdən sonra köpməyin və qəbizliyin qarşısını almağa kömək edən pəhriz göstərilir, zəruri hallarda isə işlədici preparatlar tövsiyə olunur.
Profilaktika
Yoğun bağırsaq xərçənginin qarşısını almaq üçün müntəzəm müayinələrdən keçmək lazımdır. Bu patologiyanın aşkarlanmasında «qızıl standart» kolonoskopiya hesab olunur. Müasir beynəlxalq klinik tövsiyələrə əsasən, orta risk qrupundakı insanlarda skrininqə 45–50 yaşdan başlanılır. Nəticə normal olduqda kolonoskopiya adətən 10 ildə 1 dəfə təkrarlanır (patologiya və yaxın qohumlarda kolorektal xərçəng olması ilə bağlı ailə anamnezi olmadıqda). Poliplər çıxarıldıqdan sonra isə təkrar müayinənin vaxtını həkim poliplərin sayı, ölçüsü və histoloji növünə əsasən fərdi müəyyən edir (adətən 3–10 ildən bir); ailə anamnezi yüklü olduqda müayinəyə daha erkən başlanır və o, daha tez-tez aparılır. Xəstəlik erkən mərhələdə diaqnostika edilərsə, sağalma şansı olduqca yüksəkdir.
Profilaktikanın daha bir üsulu – KT-kolonoskopiyadır. Prosedur adi kolonoskopiyanın aparılmasına əks göstərişləri olan xəstələrə göstərişdir. KT-kolonoskopiya (yaxud virtual kolonoskopiya) zamanı sedasiya tələb olunmur, klassik müayinədə olduğu kimi kəskin diskomfort yoxdur. Lakin müayinəyə hazırlıq bağırsağın tam təmizlənməsi ilə eyni dərəcədə diqqətli olmalıdır. Adi kolonoskopiyadan fərqli olaraq, virtual müayinə zamanı tomoqrafiya aparan həkim aşkar edilmiş polipləri çıxara bilmir. Yoğun bağırsaq xərçənginin profilaktikası məqsədilə tomoqrafiya hər 5 ildə bir aparılmalıdır.
Bağırsaq xərçənginin profilaktikasının ən sadə, qeyri-invaziv və rahat üsullarından biri nəcisdə gizli qanın müayinəsi, yəni fekal immunokimyəvi testdir (FIT). Nəcis nümunəsi evdə toplanır, sonra isə xərçəng və ya qabaqlaşmış poliplərdən xəbər verə biləcək qanın olub-olmamasını yoxlamaq üçün laboratoriyaya göndərilir. Bu zaman bağırsağı işlətmə preparatları ilə təmizləmək və ya aclıq saxlamaq lazım deyil. Metod yoğun bağırsaq xərçəngini yaxşı aşkar edir, lakin poliplərin aşkarlanmasında daha az etibarlıdır, buna görə də o, hər il təkrarlanır, müsbət nəticə olduqda isə kolonoskopiya aparılır.
Bundan əlavə, hər bir insan provokasiyaedici amillərin təsirini minimuma endirmək imkanına malikdir. Bunun üçün lazımdır:
- şikayət olduqda vaxtında köməyə müraciət etmək;
- zərərli vərdişlərdən imtina etmək;
- balanslı qidalanmaq (daha çox tərəvəz, meyvə və göyərti yemək, rasionda qırmızı ətin payını azaltmaq);
- nəcisin müntəzəmliyinə nəzarət etmək və probiotik məhsullar (inulin, kobud lif, turşudulmuş süd məhsulları) vasitəsilə bağırsaq mikrobiomunun optimal tərkibini saxlamaq.
Yadda saxla!
Orta ömür müddətinin artması ilə əlaqədar olaraq kolorektal xərçəngin diaqnostika göstəricilərində əhəmiyyətli artım gözlənilir. Xəstələr öz sağlamlıqlarına şüurlu yanaşmalı və profilaktik müayinələrə xüsusi diqqət yetirməlidirlər. Orta risk qrupunda 45–50 yaşdan başlayaraq, şikayət olmasa belə, skrininqdən keçmək lazımdır: nəticə normal olduqda kolonoskopiya adətən 10 ildə bir, nəcisdə gizli qan testi isə hər il aparılır. Ailədə kolorektal xərçəng və ya çıxarılmış poliplər olduqda müayinəyə daha erkən başlanır və intervalı həkim müəyyən edir.
Yoğun bağırsağın endoskopik müayinəsi xərçəngönü vəziyyətlərin və artıq formalaşmış bədxassəli şişlərin erkən diaqnostikası üçün istifadə olunan skrininq müayinəsidir. Sübut edilmişdir ki, poliplərin vaxtında çıxarılması yoğun bağırsaq xərçənginin inkişaf riskini azaltmağa imkan verir.
Suallar və cavablar
Diaqnostika və müalicə taktikası şişin histoloji tipi, mərhələsi, yayılma dərəcəsi və pasiyentin ümumi vəziyyəti nəzərə alınaraq multidissiplinar komanda tərəfindən müəyyən edilir.
Mövzu üzrə məqalələr
Süd vəzi onkomarkerləri: niyə “xərçəng yoxlaması” sayılmır?
CA 15-3 və CEA kimi qan göstəriciləri sağlam qadınlarda adi süd vəzi skrininqinin əvəzi deyil. Müalicə biomarkerləri və…
İstiqamət: Mammologiya / Onkologiya
Babasilin əməliyyatsız müalicəsi: mif, yoxsa reallıq?
Babasil kimi proktoloji xəstəliklər insana az əzab, ağrı və narahatlıq gətirmir. Lakin həkimə müraciət adətən son ana qədər…
İstiqamət: Proktologiya
Effektiv kombinasiya: cərrahiyyə + hipertermokimyaterapiya
Klinikanın onkocərrah həkimləri cərrahi üsulların qarındaxili hipertermokimyaterapiya ( Xaypek (HIPEC) ) ilə birləşdirilməsindən istifadə edərək pasiyentlərin həyatını xilas…
İstiqamət: Onkocərrahiyyə
Hamiləlik zamanı babasil
Babasil – düz bağırsağın ətrafında düyünlər əmələ gətirən hemorroidal venaların iltihabı və patoloji genişlənməsi ilə bağlı xəstəlikdir. Bu,…
İstiqamət: Proktologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
