Pedikulyoz bitlərin saçlı dəri, bədən və ya qasıq nahiyəsini yoluxdurmasıdır. Qaşınma əsas simptomdur və yaxın təmasla yayıla bilər.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Bitlilik
- bit yoluxması
Xəstəlik haqqında
Əvvəllər hesab olunurdu ki, pedikulyozdan sosial cəhətdən əlverişsiz, şəxsi gigiyenaya etinasız yanaşan insanlar əziyyət çəkir. Hazırda sübut olunub ki, bitlər üçün saçın təmizliyinin heç bir əhəmiyyəti yoxdur və bu patologiya ilə istənilən sosial statuslu şəxslər yoluxa bilər. Bitlilik son dərəcə geniş yayılıb. Əgər rəsmi qeydə alınan halların sayını aptekdən alınan pedikulyoseleyhinə vasitələrin miqdarı ilə müqayisə etsək, belə nəticəyə gəlmək olar ki, halların böyük hissəsi rəsmi qeydə alınmır – xəstələr həkimə müraciət etmədən xəstəliklə özləri mübarizə aparırlar.
Pedikulyoz əlamətləri istənilən yaşda və cinsdə insanlarda aşkar edilə bilər, lakin xəstələnənlərin əksəriyyətini uzun saçlı məktəb yaşlı qızlar təşkil edir. Bu, bu kateqoriyalı xəstələrin yüksək sosial aktivliyi ilə bağlıdır – onların sıx bədən təması (qucaqlaşma), şəxsi gigiyena əşyalarının (darağın), sancaqların, baş geyimlərinin ortaq istifadəsinə meylliliyi ilə əlaqədardır.
Səbəbləri
Pedikulyozun yaranma səbəbi bitdir. İnsan bədənində bu həşəratın üç növü parazitlik edə bilər:
- baş biti – Pediculus humanus capitis;
- bədən, yaxud paltar biti – Pediculus humanus corporis;
- qasıq biti, yaxud sadalaq – Phtirus pubis.
Bitin həyat dövrü 25-35 gündür, bu müddət ərzində sirkədən cinsi yetkin fərd formalaşır.
Baş biti sirkələri saçın kökündə qoyur, onları xüsusi yapışqan maddə ilə bərkidir. Əlverişli şəraitdə 7-10 gündən sonra sirkədən gənc bit-nimfa çıxır, o böyüyür, dəfələrlə tük tökür və 1,5-2 həftədən sonra cütləşməyə və yumurta qoymağa qadir olan cinsi yetkin fərdə çevrilir. Qidasız 2,5 gün yaşayır.
Paltar biti baş bitindən iridir, geyimin tikişlərində və qatlarında yaşayır, yumurtalarını da orada qoyur. Əsasən şəxsi gigiyena qaydalarına riayət etməyən, geyimini nadir hallarda dəyişən xəstələrdə aşkar olunur. Dişilər yumurta qoyur, onlardan 1-1,5 həftədən sonra nimfalar çıxır, onlar 2 həftə ərzində yetkin fərdə çevrilir. Paltar bitinin ömür müddəti 18 gündür, qidasız – 2 günə qədər.
Qasıq pedikulyozuna səbəb olan sadalaq 30 günlük həyat dövrü ərzində digər bit növləri ilə eyni mərhələlərdən keçir. Son onilliklərdə bu bitlilik növünün xəstələnmə səviyyəsi qasıq epilyasiyasının geniş yayılması ilə əlaqədar əhəmiyyətli dərəcədə azalıb – həşəratın sadəcə bağlanacağı yer qalmır, yoluxma baş vermir.
İnfeksiya bitli insanla birbaşa sıx təmasda və ya daha nadir hallarda məişət əşyalarının (yataq dəstinin, papaqların, darağın) birgə istifadəsi vasitəsilə ötürülür. Sadalaqla yoluxma cinsi əlaqə zamanı baş verir.
Təsnifat
Xəstəliyin törədicisindən asılı olaraq pedikulyozun 4 növü fərqləndirilir:
- baş biti (başın tüklü hissəsi zədələnir);
- paltar biti (pasiyentin geyimi və onunla ən sıx təmasda olan bədən hissələri – boyun, bel, oma nahiyəsi, aşağı ətraflar zədələnir);
- qasıq biti (qasıq, qasıq nahiyəsi, qoltuqaltı çuxurlar, kirpiklər zədələnir);
- qarışıq növ (bir pasiyentdə eyni zamanda 2 və ya 3 növ bit müşahidə olunur).
Klinik mənzərə
Baş pedikulyozunun əsas simptomu başın tüklü hissəsində diri bitlərin, saçların özündə isə onlara bağlanmış sirkələrin (bit yumurtalarının) mövcudluğudur. Bitlər və onların yumurtaları daha çox saçın ən sıx bitdiyi yerlərdə – qulaqların üstündə və ənsə nahiyəsində aşkar edilir. Həşərat xortumu ilə baş dərisini deşərək sahibinin qanı ilə qidalanır. Əmələ gələn yaraya bitin ağız suyu daxil olur, orqanizm buna allergik reaksiya ilə cavab verir – zədələnmiş nahiyədə dəri qızarır, xəstə gecə güclənən intensiv qaşınma hiss edir. Xəstə dərini qaşıyır, zədələnmiş dərinin infeksiyaya yoluxma riski yüksək olan qıcıqlanma yaranır.
Bit həyat fəaliyyəti prosesində yumurta – sirkə qoyur, onları saçın kökünə bağlayır (gələcək həşəratın aktiv inkişafı üçün kifayət qədər istilik lazımdır, baş dərisindən nə qədər uzaqlaşsa, ətraf mühitin temperaturu bir o qədər aşağı olur) – dəri səthindən 3-5 mm məsafədə. Saçın orta böyümə sürətini (gündə 0,5 mm, ayda 1,5 sm) nəzərə alaraq, bit yumurtasının baş dərisindən olan məsafəsinə görə yoluxmanın nə qədər əvvəl baş verdiyi barədə nəticə çıxarmaq olar.
Saçda çoxlu bit olduqda xəstədə «başda nəsə qımıldayır» hissi yaranır, müayinə zamanı ləkəli-qabarcıqlı qırmızı səpki (həşərat dişləmə yerləri), irinli qabıqlar aşkar olunur, regionar (qulaqarxası, ənsə) limfa düyünlərinin böyüməsi baş verə bilər. Uzun müddət müalicə olunmadıqda saçdan, diri həşəratlardan, onların ağız suyundan, sirkələrdən, dəri pulcuqlarından yapışqan kütlə formalaşır, onun altında bitlərin yaşaması və çoxalması üçün optimal şərait yaranır.
Paltar biti ilə zədələnmə zamanı pedikulyozun aşağıdakı əlamətləri müəyyən olunur:
- diri həşərat fərdləri, paltarda, xüsusilə qatlar nahiyəsində və tüklü tükün bol bitdiyi bədən sahələrində (qasıq, qoltuqaltı nahiyə, döş qəfəsinin ön səthi) sirkələr;
- zədələnmiş bədən hissələrinin ifadəli qaşınması;
- dərinin quruluğu, soyulması;
- hiperemiyalaşmış (qızarmış) fonda diametri 4 mm-ə qədər qabarcıqlar şəklində səpki;
- bədən üzrə qonur piqmentasiya sahələri;
- dərin qaşınma yerlərində – çapıqlar.
Qasıq pedikulyozu (ftirioz) bit dişləmə nahiyələrində ifadəli qaşınma, qasıq və anal dəlik nahiyəsində, kirpiklərdə və qaşlarda saçlarda diri fərdlərin və sirkələrin mövcudluğu ilə xarakterizə olunur. Dişləmə yerlərində dəridə ölçüsü bir neçə millimetrdən 1 sm-ə qədər olan, basdıqda rəngini dəyişməyən göyümtül ləkələr aşkar olunur. Çoxlu bit olduqda onların dişləmələrinə qasıq limfa düyünləri reaksiya verir – onlar ölçücə böyümüş və ağrılı ola bilər.
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Bu xəstəliyi aşkar etmək çətin deyil. Başın tüklü hissəsinin və ya tüklərlə örtülü bədən dərisinin müayinəsi zamanı müxtəlif yetkinlik dərəcəli diri bit fərdləri, xarakterik səpki elementləri, qaşınma izləri, iltihab sahələri, böyümüş limfa düyünləri aşkar olunacaq. Həmçinin parazitin yumurtaları – saça möhkəm yapışmış sirkələr müəyyən ediləcək. Xarici görünüşcə onlar kəpəyə çox oxşaya bilər və ondan onunla fərqlənir ki, tökülmüş epidermis kimi saçdan çıxmır. Diri sirkəni saçdan çıxarmaq mümkün olsa, sıxıldıqda o xarakterik xırıltı ilə partlayır. Sirkələr Vud lampasının şüalarında flüoressensiya verir (parlayır), bu isə differensial diaqnostika aparılarkən əhəmiyyət kəsb edir.
Xidmətlər
Müalicə
Pedikulyoz hallarının əksəriyyətinin müalicəsi ambulator şəraitdə aparılır. Yalnız əlverişsiz sanitar şəraitdə yaşayan, müstəqil müalicənin mümkün olmadığı xəstələr hospitalizasiyaya cəlb olunur.
Ətrafdakıların bitlə yoluxmasının qarşısını almaq üçün pedikulyozlu xəstə təcrid olunmalıdır. Uşaqlar tam sağalana qədər təhsil müəssisələrinə getmirlər.
Müalicənin əsasını kimyəvi metod təşkil edir. O, başın tüklü hissəsinin və ya bədənin digər hissələrinin həşəratlara məhvedici təsir göstərən xüsusi məhlullar, losyonlar, kremlər və digər vasitələrlə işlənməsindən ibarətdir. Bu preparatlar aptekdən alınır və tərkibindəki fəal maddədən asılı olaraq sinir-iflic təsirinə malikdir və ya bitlərin tənəffüs orqanlarını bloklayır. Bu cür vasitələrin tətbiq üsulları onların tərkibindən və xəstənin yaşından asılıdır – istifadəyə başlamazdan əvvəl təlimatı diqqətlə öyrənmək lazımdır. Bir qayda olaraq, diri fərdlər üçün ölümcül olan preparat sirkələr üçün təhlükəli deyil, buna görə də bu cür vasitələr 7-10 gün aralıqla dəfələrlə tətbiq olunmalıdır. Pedikulyozun müasir kimyəvi müalicə üsulları həm böyüklər, həm də uşaqlar üçün effektivdir, bir neçə gün ərzində bitliliklə mübarizə aparmağa imkan verir.
Tək-tək bit olduqda onları çıxarmaq üçün mexaniki metod kifayət edə bilər. Bunun üçün uzun, sıx yerləşmiş dişləri olan daraq tətbiq olunur. Saçları effektiv şəkildə darayıb təmizləmək üçün əvvəlcə onları islatmaq və yaxşıca darmaq, sonra hər bir saç dəstəsini ən azı iki dəfə daramaq, hər daramadan sonra darağı bit yumurtaları və diri fərdlər baxımından yoxlamaq, dövri olaraq qaynar su ilə işləmək lazımdır.
Hazırda mexaniki metod bitlərdən qurtulmağın müstəqil üsulu kimi tətbiq olunmur – o, bir qayda olaraq, kimyəvi pedikulisidlərlə kompleks şəkildə istifadə olunur – əvvəlcədən xüsusi vasitə ilə işlənmiş saçlar daranır.
Bitliliyin fiziki müalicə üsulu yataq dəstinin, geyimin, baş geyimlərinin, dəsmalların işlənməsi üçün tətbiq olunur. Bitlə yoluxmuş ola biləcək əşyalar qaynadılır, isti ütü ilə hər iki tərəfdən ütülənir, dezinfeksiya və dezinseksiya kameralarında işlənir. Xəstənin təmasda olduğu bütün əşyalar termik işlənməlidir – bu, təkrar yoluxmanın qarşısını alacaq.
Reabilitasiya
Pedikulyozun kompleks müalicəsi və sonrakı profilaktika tədbirlərinə əməl edilməsi xəstəliyi birdəfəlik aradan qaldırmağa, təkrar yoluxmadan qaçmağa kömək edəcək. Sağalmadan sonra hər hansı reabilitasiya tədbirlərinin keçirilməsinə ehtiyac yoxdur.
Profilaktika
Bitlilik ömür müddətinə təsir etmir, ondan ölmək mümkün deyil, lakin bir sıra hallarda bu xəstəlik xəstənin həyat keyfiyyətini xeyli pisləşdirən ağırlaşmalara səbəb olur.
Pedikulyozla yoluxma riskini azaltmaq üçün lazımdır:
- «baş-başa» təmasdan – sıx qucaqlaşmalardan, eyni yastıqda yatmaqdan çəkinmək;
- daraqdan, rezin bantlardan, sancaqlardan və digər saç aksesuarlarından, papaqlardan, dəsmallardan fərdi qaydada istifadə etmək;
- saçları və bədəni müntəzəm yumaq, alt paltarını dəyişmək, geyimi yumaq, darağı yumaq və dezinfeksiya etmək;
- valideynlərə – hər ay və uşağın istirahətə getdiyi səfərlərdən sonra onun başını bit baxımından diqqətlə yoxlamaq;
- evdən kənarda (mehmanxanada, qatarda) gecələyərkən – yataq dəstini həşərat baxımından yoxlamaq.
Yadda saxla!
Həkim kimi işləyərkən mən müntəzəm olaraq xəstələrdə pedikulyoz diaqnozu qoyuram. Bu, bir çoxlarının fikrincə xoşagəlməz – utanc verici xəstəlikdir. Sizə çatdırmaq istəyirəm ki, onda utanacaq heç nə yoxdur. Əvvəllər hesab olunurdu ki, bu xəstəliyə tutulanlar başlarını yumur və ya evi təmizləmirlər. Hazırda məlumdur ki, bit tullanmır və uçmur – o, əsasən yoluxmuş şəxslə birbaşa sıx (baş-başa) təmas zamanı, daha az hallarda isə daraq, papaq kimi şəxsi əşyalar vasitəsilə keçir.
Əvvəllər pedikulyozun müalicə üsulları da kifayət qədər aqressiv idi – yoluxmuş başlar kerosinlə, asetonla, sirkə ilə, mayonezlə və bu məqsəd üçün nəzərdə tutulmayan digər maddələrlə işlənirdi, hətta saçlar tamamilə qırxılırdı. Müasir pedikulisid vasitələr xoş qoxuya və bitlərə qarşı yüksək effektivliyə malikdir, bir neçə tətbiqdən sonra bu həşəratlardan onların inkişafının istənilən mərhələsində qurtulmağa imkan verir. Oxucunun diqqətini bir daha ona yönəltmək istəyirəm ki, bu gün pedikulyoz hökm deyil və düzgün hərəkət etsəniz, ondan qurtulmaq göründüyündən qat-qat asandır.
Mövzu üzrə məqalələr
Kəmərəbənzər dəmrov: səbəbləri, necə görünür və necə ötürülür
Kəmərəbənzər dəmrov, həmçinin kəmərəbənzər herpes kimi tanınır, – su çiçəyi virusunun (Varicella Zoster Virus) törətdiyi virus xəstəliyidir. Bu…
İstiqamət: Dermatologiya
İnsan niyə çox tərləyir: səbəblər və bununla mübarizə üsulları
Tərləmə – insan orqanizmində bədən hərarətinin normal tənzimlənməsini təmin edən, həmçinin orqanizmdən artıq maye və duzları xaric edən…
İstiqamət: Dermatologiya
“RW” cavabını necə anlamalı: sifilis testləri niyə fərqlənir?
“RW” adı bəzən ümumi işlədilsə də, sifilis testlərinin üsulları fərqlidir. Diaqnoz və nəzarət üçün testin adı, əvvəlki müalicə…
İstiqamət: Venerologiya / İnfeksion xəstəliklər
Cinsi infeksiyalar üçün analiz: hansı nümunə nəyi yoxlayır?
Cinsi yolla keçən bütün infeksiyaları tək bir analiz yoxlamır. Testlər təmasın növünə, vaxtına, əlamətlərə və fərdi riskə uyğun…
İstiqamət: Ginekologiya / Venerologiya / İnfeksion xəstəliklər
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
