Səpgili yatalaq (epidemik tif) Rickettsia prowazekii bakteriyasının törətdiyi və bədən biti ilə ötürülən kəskin infeksiyadır. Yüksək hərarət, güclü baş ağrısı və bədəndə səpgi ilə gedir. Antibiotiklə vaxtında müalicə olunmadıqda ağır ağırlaşmalar verə bilər.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Epidemik tif
- epidemik rikketsioz
- bit tifi
- Typhus exanthematicus
Xəstəlik haqqında
Səpgili yatalaq (epidemik tif) Rickettsia prowazekii adlı hüceyrədaxili bakteriyanın törətdiyi kəskin infeksion xəstəlikdir. Törədici kiçik qan damarlarının daxili qişasını zədələyir və bunun nəticəsində bütün bədəndə damar iltihabı (vaskulit) inkişaf edir. Məhz buna görə xəstəlik yüksək hərarət, güclü baş ağrısı, səpgi, sinir sisteminin və ürək-damar sisteminin zədələnməsi ilə gedir.
Səpgili yatalaq tarixən müharibələr, qaçqınlıq, aclıq və sanitariya şəraitinin pozulduğu dövrlərin xəstəliyidir. Hazırda nadir rast gəlinir, lakin bədən bitinin yayıldığı şəraitdə – izdihamlı düşərgələrdə, həbsxanalarda, evsizlər arasında, təbii fəlakətlərdən sonra – epidemiyalar mümkündür. Xəstəliyə istənilən yaşda yoluxmaq olar, ahıl yaşlı insanlarda isə daha ağır keçir.
Keçirilmiş infeksiyadan illər sonra rikketsiyalar orqanizmdə yenidən aktivləşə bilər – bu təkrar forma Brill-Zinsser xəstəliyi adlanır və adətən daha yüngül keçir. Müasir antibiotiklərlə vaxtında müalicə olunduqda xəstələrin böyük əksəriyyəti tam sağalır, müalicəsiz isə xəstəlik həyat üçün təhlükəlidir.
Səbəbləri
Törədicinin daşıyıcısı bədən bitidir (paltar biti). Bit xəstə insanın qanını sorarkən rikketsiyalarla yoluxur, bakteriyalar onun bağırsağında çoxalır və nəcislə xaric olunur. Bit yüksək hərarəti olan insanın bədənini tərk edərək başqa insana keçir və infeksiyanı yayır. Yoluxma yolları və risk amilləri:
- Bit nəcisinin dəriyə sürtülməsi – sancma yeri qaşındıqda çirklənmiş nəcis dəridəki sıyrıqlara düşür; bu, əsas yoluxma yoludur;
- Çirklənmiş tozun selikli qişalara düşməsi – qurumuş bit nəcisi ilə çirklənmiş toz gözə, ağıza düşdükdə və ya tənəffüs edildikdə;
- Pedikulyoz – bədən bitinin olması əsas risk amilidir; bu bitlər adətən paltarın tikiş yerlərində yaşayır;
- İzdiham və gigiyena imkanlarının olmaması – düşərgələr, sığınacaqlar, həbsxanalar, paltar dəyişmək və yuyunmaq imkanı olmayan şərait;
- Soyuq mövsüm – insanlar çoxqatlı geyim geyinir və onu nadir hallarda dəyişir, bu da bitlərin çoxalmasına şərait yaradır;
- Uçan dələlər – Şimali Amerikada bu heyvanlar və onların parazitləri vasitəsilə nadir yoluxma halları qeydə alınıb;
- Keçirilmiş səpgili yatalaq – illər sonra immunitet zəiflədikdə infeksiya Brill-Zinsser xəstəliyi şəklində yenidən aktivləşə bilər.
Xəstə insan özü birbaşa yoluxucu deyil – bit olmadan insandan insana ötürülmə baş vermir.
Gedişatın dövrləri
İnkubasiya dövrü adətən bir-iki həftə davam edir. Bundan sonra xəstəlik ardıcıl dövrlərlə gedir:
- Başlanğıc dövr – qəfil yüksək hərarət, güclü baş ağrısı, üzün qızarması; səpgi hələ yoxdur, ona görə bu mərhələdə diaqnoz qoymaq çətindir;
- Qızğın dövr – səpginin meydana çıxması ilə başlayır; intoksikasiya, sinir sisteminin və ürək-damar sisteminin zədələnmə əlamətləri ən çox bu dövrdə ifadə olunur, ağırlaşmalar da əsasən bu vaxt yaranır;
- Sağalma dövrü – hərarət enir, səpgi solur, lakin halsızlıq, yaddaşın zəifləməsi və tez yorulma bir neçə həftə davam edə bilər.
Brill-Zinsser xəstəliyi zamanı eyni dövrlər daha qısa və yüngül keçir, səpgi az olur və ya heç olmur.
Klinik mənzərə
- qəfil başlanğıc, yüksək hərarət və üşütmə;
- çox güclü, dözülməz baş ağrısı, əzələ və bel ağrıları;
- üzün və boyunun qızarması, gözlərin qızarması, göz ağlarında nöqtəvi qansızmalar;
- xəstəliyin dördüncü-altıncı günündə əvvəlcə gövdədə, sonra ətraflarda ləkəli və nöqtəvi qansızmalı səpgi; üz, ovuclar və ayaq altları adətən təmiz qalır;
- yuxusuzluq, həyəcan, danışığın artması, şüurun qarışması, sayıqlama;
- dilin titrəməsi, udqunmanın çətinləşməsi;
- quru öskürək, ürəkbulanma, qusma;
- ürək döyüntülərinin artması, arterial təzyiqin aşağı düşməsi;
- qaraciyərin və dalağın böyüməsi.
Uşaqlarda xəstəlik adətən daha yüngül keçir, ahıl yaşlı insanlarda və xroniki xəstəlikləri olanlarda isə ağırlaşmalar daha tez-tez yaranır. Brill-Zinsser xəstəliyində əlamətlər eynidir, lakin daha zəif ifadə olunur.
Təcili olaraq 103-ə zəng etmək lazımdır, əgər yüksək hərarət fonunda şüur qarışırsa, xəstə çox yuxuludur və ya oyanmaqda çətinlik çəkir, qıcolmalar, nəfəs darlığı, təzyiqin kəskin düşməsi, soyuq tər, sidiyin azalması, əl və ayaq barmaqlarının qaralması müşahidə olunursa. Bitlənmə olan insanda hərarət və səpgi yarandıqda da gecikmədən həkimə müraciət etmək lazımdır.
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Diaqnoza klinik əlamətlər və epidemioloji məlumatlar əsasında şübhə edilir. Həkim son həftələrdə harada olduğunuzu, yaşayış şəraitini, bitlənmənin olub-olmadığını, əvvəllər səpgili yatalaq keçirib-keçirmədiyinizi soruşur, dərini, səpginin xarakterini və paltarın tikiş yerlərini diqqətlə yoxlayır.
- Seroloji müayinə – qanda rikketsiyalara qarşı anticisimlərin təyini; xəstəliyin əvvəlində və bir-iki həftə sonra götürülən nümunələrdə anticisim titrinin artması diaqnozu təsdiqləyir;
- PZR – qanda və ya səpgi elementindən götürülmüş dəri biopsiyasında törədicinin genetik materialını aşkar edir;
- Ümumi qan analizi – trombositlərin azalmasını və iltihab əlamətlərini göstərir;
- Biokimyəvi analizlər – qaraciyər fermentləri, kreatinin və elektrolitlər orqanların zədələnmə dərəcəsini qiymətləndirməyə imkan verir;
- Ümumi sidik analizi, EKQ, döş qəfəsinin rentgenoqrafiyası – böyrək, ürək və ağciyər ağırlaşmalarını aşkar etmək üçün;
- Onurğa beyni mayesinin müayinəsi – meningit və ensefalit əlamətləri olduqda.
Diaqnoz şübhəsində müalicə laborator təsdiqi gözləmədən başlanır. Differensial diaqnostika qarın yatalağı, qızılca, meninqokok infeksiyası, digər rikketsiozlar, leptospiroz və qriplə aparılır.
Ağırlaşmalar
Ağırlaşmalar əsasən müalicə gecikdikdə, ahıl yaşlı insanlarda və zəifləmiş orqanizmdə yaranır:
- miokardit, damar çatışmazlığı, infeksion-toksik şok;
- ensefalit, meningit, eşitmənin zəifləməsi;
- damarların trombozu, barmaqların, qulaq seyvanlarının və ya burun ucunun qanqrenası;
- pnevmoniya, orta qulağın iltihabı, yataq yaraları;
- kəskin böyrək çatışmazlığı;
- müalicəsiz hallarda yüksək ölüm riski.
Müalicə
Səpgili yatalaq şübhəsi olan xəstə infeksion xəstəliklər şöbəsində stasionar müalicə olunur. Müalicə nə qədər tez başlanarsa, ağırlaşma riski bir o qədər az olur.
- Antibakterial müalicə – əsas müalicə üsuludur; rikketsiyalara qarşı effektiv olan tetrasiklin qrupundan antibiotiklər seçim vasitəsi sayılır və qısa kurs şəklində uşaqlara da təyin edilir; müalicə ilk günlərdə başlandıqda hərarət adətən tez enir. Preparatı və müalicə müddətini yalnız həkim seçir;
- Dəstəkləyici müalicə – kifayət qədər maye qəbulu və ya venadaxili infuziyalar, hərarətsalıcı vasitələr, ürək-damar funksiyasının dəstəklənməsi, lazım olduqda oksigen terapiyası;
- Ağırlaşmaların müalicəsi – şok, tromboz, böyrək və ya tənəffüs çatışmazlığı reanimasiya şöbəsində müalicə olunur;
- Qulluq – yataq rejimi, dərinin və ağız boşluğunun gigiyenası, yataq yaralarının qarşısının alınması, həyəcanlı xəstələrin daimi nəzarəti;
- Bitdən təmizlənmə – xəstə, onun paltarı, yataq dəsti və əşyaları dezinseksiya olunur.
Sağalma dövründə rejim tədricən genişləndirilir, keyfiyyətli qidalanma və istirahət tövsiyə olunur. Evdə özbaşına antibiotik qəbul etmək, hərarəti yalnız hərarətsalıcılarla “basdırmaq” və həkimə müraciəti təxirə salmaq təhlükəlidir – bu, diaqnozu gecikdirir və ağır ağırlaşmalara səbəb ola bilər. Uşaqlara aspirin vermək olmaz.
Profilaktika
- pedikulyozla mübarizə – müntəzəm yuyunma, alt paltarının tez-tez dəyişdirilməsi;
- paltarın və yataq dəstinin isti suda yuyulması, isti ütü ilə, xüsusən tikiş yerlərinin ütülənməsi;
- bitlənmə aşkar edildikdə həkimin tövsiyəsi ilə pedikulisid vasitələrdən istifadə və bütün ailə üzvlərinin yoxlanılması;
- izdihamlı yerlərdə – düşərgələrdə, sığınacaqlarda sanitariya tədbirləri, yuyunma və paltar yuma imkanlarının yaradılması;
- xəstə ilə təmasda olanların bitə görə yoxlanılması və həkim nəzarəti;
- xəstəyə qulluq edərkən qoruyucu geyimdən istifadə, onun paltarının və yataq dəstinin ayrı yuyulması, lazım olduqda dezinseksiya.
Hansı həkimə müraciət etməli
Səpgili yatalaq şübhəsi olduqda infeksionistə müraciət etmək lazımdır; ağır vəziyyətdə 103-ə zəng edin. İlk müayinəni ailə həkimi və ya terapevt (uşaqlarda pediatr) da apara bilər.
Yadda saxla!
Səpgili yatalaq antibiotiklərlə yaxşı müalicə olunur – əsas məsələ onu vaxtında düşünməkdir.
- Bitlənmə fonunda yüksək hərarət və səpgi təcili müayinə tələb edir.
- Bit olmadan xəstəlik insandan insana keçmir – pedikulyozu gecikmədən müalicə edin.
- Həkimə yaşayış şəraiti və səfərlər barədə dürüst məlumat verin.
- Antibiotikləri özbaşına qəbul etməyin – müalicəni həkim təyin etməlidir.
Suallar və cavablar
Xeyr. Adları oxşar olsa da, bunlar müxtəlif xəstəliklərdir. Səpgili yatalağı rikketsiyalar törədir və bitlə ötürülür, qarın yatalağını isə Salmonella Typhi törədir və çirklənmiş su və qida ilə ötürülür.
Bit olmadıqda xəstəlik insandan insana keçmir. Ona görə əsas tədbir bitlərin məhv edilməsi, paltar və yataq dəstinin təmizlənməsidir.
Bu, illər əvvəl səpgili yatalaq keçirmiş insanda infeksiyanın yenidən aktivləşməsidir. Adətən daha yüngül keçir, lakin bit olduqda başqalarına ötürülə bilər.
Hazırda geniş istifadə olunan peyvənd yoxdur. Əsas qoruma bitlənmənin qarşısının alınması, gigiyena və sanitariya tədbirləridir.
Əsas daşıyıcı bədən (paltar) bitidir, baş bitinin rolu əhəmiyyətsiz sayılır. Buna baxmayaraq, istənilən pedikulyoz vaxtında müalicə olunmalıdır.
Keçirilmiş xəstəlikdən sonra adətən davamlı immunitet formalaşır və təkrar yoluxma nadirdir. Lakin rikketsiyalar orqanizmdə qala və illər sonra Brill-Zinsser xəstəliyi şəklində yenidən aktivləşə bilər.
Mövzu üzrə məqalələr
HPV testi müsbətdir: bu nəticə nə deməkdir?
HPV-müsbət nəticə xərçəng diaqnozu deyil və yoluxmanın vaxtını göstərmir. Əsas məsələ testin tipini və sizə uyğun nəzarət planını…
İstiqamət: Ginekologiya / İnfeksion xəstəliklər / Onkoginekologiya
Vaginal qaşınma və ifrazat: hər dəfə kandidozdurmu?
Qaşınma və ifrazat həmişə kandidoz demək deyil. İlk, təkrarlanan və ya müalicəyə cavab verməyən şikayətlərdə səbəbin dəqiqləşdirilməsi vacibdir.
İstiqamət: Ginekologiya / İnfeksion xəstəliklər
“RW” cavabını necə anlamalı: sifilis testləri niyə fərqlənir?
“RW” adı bəzən ümumi işlədilsə də, sifilis testlərinin üsulları fərqlidir. Diaqnoz və nəzarət üçün testin adı, əvvəlki müalicə…
İstiqamət: Venerologiya / İnfeksion xəstəliklər
Cinsi infeksiyalar üçün analiz: hansı nümunə nəyi yoxlayır?
Cinsi yolla keçən bütün infeksiyaları tək bir analiz yoxlamır. Testlər təmasın növünə, vaxtına, əlamətlərə və fərdi riskə uyğun…
İstiqamət: Ginekologiya / Venerologiya / İnfeksion xəstəliklər
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
