Plantar fassiit ayaq altında, dabandan barmaqlara qədər uzanan sıx birləşdirici toxuma zolağının – plantar fassiyanın həddən artıq yüklənmə nəticəsində zədələnməsi və iltihabıdır. Səhər ilk addımlarda daban ağrısı ilə xarakterizə olunur və əksər hallarda konservativ üsullarla keçir.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Ayaqaltı fassiit
- daban ağrısı sindromu
- plantar fassiopatiya
- plantar entezopatiya
Xəstəlik haqqında
Plantar fassiya ayağın uzununa tağını dəstəkləyən və yeriş zamanı amortizasiyanı təmin edən güclü vətərvari zolaqdır. O, daban sümüyündən başlayır və barmaqların əsasına qədər uzanır. Daimi həddən artıq gərginlik onun daban sümüyünə birləşdiyi yerdə mikrocırıqlara və degenerativ dəyişikliklərə səbəb olur. Müasir təsəvvürlərə görə prosesin əsasında klassik iltihabdan çox toxumanın «yorulması» və bərpasının pozulması durur, buna görə xəstəlik bəzən plantar fassiopatiya adlanır.
Plantar fassiit böyüklərdə daban ağrısının ən çox rast gəlinən səbəbidir. O, həm idmançılarda, xüsusən qaçışla məşğul olanlarda, həm də uzun müddət ayaq üstə işləyən, artıq çəkisi olan insanlarda inkişaf edir. Ən çox orta yaşda rast gəlinir, bir və ya hər iki ayaqda ola bilər. Çox vaxt daban mahmızı ilə qarışdırılır, lakin mahmız ağrının səbəbi deyil, uzunmüddətli gərginliyin nəticəsi ola bilər.
Əksər pasiyentlərdə ağrı bir neçə ay ərzində məşqlər, yükün düzəldilməsi və ortopedik vasitələrlə keçir. Cərrahi müdaxiləyə nadir hallarda ehtiyac yaranır.
Səbəbləri
Xəstəlik fassiyaya düşən yük onun bərpa olunma imkanını aşdıqda yaranır. Adətən bir neçə risk amili birlikdə olur:
- yüksək fiziki yük – qaçış, tullanma, uzun müddət ayaq üstə dayanmaq və yerimək, xüsusən sərt döşəmədə;
- yükün qəfil artırılması – məşq həcminin sürətlə artırılması, fasilədən sonra idmana kəskin qayıdış, uzun turist gəzintiləri;
- artıq çəki – hər addımda fassiyaya düşən yükü artırır və idmanla məşğul olmayan insanlarda əsas risk amilidir;
- pəncənin quruluşu – yastıpəncəlik və ya həddən artıq yüksək tağ, ayağın içəri «yatması» fassiyanın dartılmasını artırır;
- baldır əzələlərinin və Axilles vətərinin gərginliyi – topuq oynağında hərəkətin məhdudlaşması fassiyaya əlavə yük verir;
- uyğun olmayan ayaqqabı – amortizasiyası olmayan, düz altlıqlı və ya köhnəlmiş ayaqqabı, evdə və sərt səthdə ayaqyalın gəzmək;
- yaş – illər keçdikcə dabandakı yağ yastığı nazikləşir və toxumaların elastikliyi azalır;
- revmatoloji xəstəliklər – spondiloartritlər zamanı vətər və fassiyaların sümüyə birləşdiyi yerlərdə iltihab yaranır, ağrı tez-tez hər iki dabanda olur.
Klinik mənzərə
Əsas əlamət dabanın alt hissəsində, adətən onun daxili tərəfinə yaxın yerdə ağrıdır. Ağrı tədricən, aşkar travma olmadan başlayır.
- daban altında, bəzən ayağın tağı boyunca kəsici və ya küt ağrı;
- səhər yataqdan qalxdıqdan sonra ilk addımlarda ağrının güclü olması, bir qədər gəzdikdən sonra azalması;
- uzun oturmadan sonra ayağa qalxanda ağrının yenidən güclənməsi;
- uzun yeriş və ya ayaq üstə dayanmanın sonunda, pilləkənlə qalxanda ağrının artması;
- dabanın daxili hissəsinə basdıqda lokal həssaslıq;
- barmaqları yuxarı bükdükdə ayaq altında dartılma və ağrı.
Şişkinlik, qızartı və hərarət adətən olmur; onların olması başqa səbəbi düşünməyə vadar edir. Uşaq və yeniyetmələrdə daban ağrısı daha çox daban sümüyünün böyümə zonasının yüklənməsi ilə bağlı olur və plantar fassiitdən fərqlidir – bu halda pediatr və ya ortopedlə məsləhətləşmək lazımdır.
Təcili həkimə müraciət etmək lazımdır, əgər:
- ağrı travmadan sonra qəfil yaranıb, dabana basmaq mümkün deyil;
- daban qızarıb, şişib, isti olub və ya bədən temperaturu yüksəlib;
- ağrı istirahətdə və gecələr də davam edir;
- ayaqda keyimə, yanma, karıncalanma və ya zəiflik var;
- şəkərli diabet olan insanda ayaqda yara, rəng dəyişikliyi və ya şiş yaranıb.
Şəkillərdə əlamətlər
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Diaqnoz çox vaxt şikayətlərə və baxışa əsasən travmatoloq-ortoped tərəfindən qoyulur. Həkim ağrının xarakterini, yükləri, ayaqqabını soruşur, dabanı palpasiya edir, pəncənin formasını, yerişi, topuq oynağında hərəkətin həcmini və baldır əzələlərinin gərginliyini qiymətləndirir. Tipik hallarda əlavə müayinələrə ehtiyac olmur. Lazım olduqda:
- pəncənin USM-i – plantar fassiyanın qalınlaşmasını, ödemini, cırılmalarını göstərir, müalicənin dinamikasını izləməyə imkan verir;
- pəncənin rentgenoqrafiyası – sınıqları, daban mahmızını, digər sümük dəyişikliklərini aşkarlamaq üçün;
- MRT – qeyri-tipik və ya müalicəyə davamlı hallarda, stress sınığı və ya fassiyanın cırılması şübhəsində;
- iltihab göstəriciləri və revmatoloji müayinə – hər iki dabanda ağrı, səhər bel ağrısı və ya oynaq şişkinliyi olduqda;
- ENMQ – keyimə və yanma şikayətlərində sinir sıxılmasını istisna etmək üçün.
Differensial diaqnostika daban sümüyünün stress sınığı, sinir sıxılması (tarzal kanal sindromu), Axilles tendiniti, dabanın yağ yastığının atrofiyası və spondiloartritlə aparılır.
Ağırlaşmalar
- xroniki daban ağrısı və fiziki aktivliyin məhdudlaşması, bu da çəki artımına və ümumi sağlamlığın pisləşməsinə gətirə bilər;
- ağrıdan qaçmaq üçün yerişin dəyişməsi və diz, bud və bel ağrılarının yaranması;
- təkrarlanan qlükokortikoid inyeksiyalarından sonra plantar fassiyanın cırılması və dabanın yağ yastığının nazikləşməsi;
- işə və idmana qayıdışın uzanması;
- ağrı səbəbindən yuxu keyfiyyətinin və əhvalın pisləşməsi.
Müalicə
Müalicə əsasən konservativdir və bir neçə üsulun birləşməsi ilə aparılır. Effekt dərhal deyil, həftələr və aylar ərzində yaranır, buna görə ardıcıllıq vacibdir.
- yükün düzəldilməsi – qaçış və tullanmaların müvəqqəti azaldılması, üzgüçülük və velosipedlə əvəz edilməsi; tam hərəkətsizlik tövsiyə olunmur;
- dartma məşqləri – plantar fassiyanın və baldır əzələlərinin müntəzəm dartılması müalicənin əsasıdır; xüsusən səhər yataqdan qalxmazdan əvvəl ayağın dartılması ilk addımlarda ağrını azaldır;
- gücləndirici məşqlər – ayağın kiçik əzələlərinin və baldır əzələlərinin möhkəmləndirilməsi;
- ortopedik altlıqlar və daban yastıqları, amortizasiyalı ayaqqabı; yastıpəncəlikdə fərdi altlıqlar;
- gecə şinləri – pəncəni gecə ərzində dartılmış vəziyyətdə saxlayır, səhər ağrısını azaltmaq üçün;
- teypləmə və fizioterapiya; xroniki hallarda zərbə dalğası terapiyası;
- çəkinin azaldılması – artıq çəki olduqda müalicənin vacib hissəsidir;
- ağrıkəsici vasitələr – qısa kurslarla qeyri-steroid iltihabəleyhinə preparatlar (daxilə və ya yerli), həkimin tövsiyəsi ilə; onlar ağrını azaldır, lakin səbəbi aradan qaldırmır;
- qlükokortikoid inyeksiyası – seçilmiş hallarda, qısa müddətli effekt üçün, fassiyanın cırılması və yağ yastığının nazikləşməsi riskləri nəzərə alınaraq.
Evdə soyuq kompres ağrılı nahiyəni sakitləşdirə bilər; bəzi pasiyentlərə ayağın altında soyudulmuş butulkanı diyirlətmək kömək edir. Özbaşına iynə vurdurmaq, ağrıya baxmayaraq qaçışı davam etdirmək və ayaqyalın sərt döşəmədə gəzmək tövsiyə olunmur.
Uzun müddət (adətən ən azı yarım il-bir il) düzgün aparılan konservativ müalicəyə baxmayaraq ağrı davam edərsə, cərrahi üsullar – fassiyanın qismən kəsilməsi və ya baldır əzələsinin uzadılması – nəzərdən keçirilir.
Reabilitasiya
Ağrı keçdikdən sonra da bir müddət reabilitasiya proqramını davam etdirmək təkrarlanmanın qarşısını alır:
- dartma və gücləndirici məşqlərin ağrı keçdikdən sonra da davam etdirilməsi;
- idmana tədricən qayıdış: əvvəlcə yeriş, sonra yüngül qaçış, məsafə və sürətin yavaş-yavaş artırılması;
- ayaqqabının vaxtında dəyişdirilməsi, idman ayaqqabısının köhnəldikdə yenisi ilə əvəz edilməsi;
- çəkiyə nəzarət;
- yükdən sonra ağrı yenidən yaranarsa, yükün bir pillə azaldılması.
Profilaktika
- yaxşı amortizasiyalı və tağ dəstəyi olan ayaqqabı geyinmək;
- məşqlərdən əvvəl isinmə və sonra baldır əzələləri və ayaq altının dartılması;
- qaçış məsafəsini və intensivliyini tədricən artırmaq, mümkünsə yumşaq səthdə qaçmaq;
- yastıpəncəlikdə fərdi ortopedik altlıqlardan istifadə etmək;
- evdə və sərt səthlərdə uzun müddət ayaqyalın gəzməmək;
- sağlam çəkini qorumaq;
- uzun müddət ayaq üstə işləyərkən fasilələr vermək və yumşaq döşəmə xalçalarından istifadə etmək.
Hansı həkimə müraciət etməli
Daban ağrısı olduqda travmatoloq-ortopedə müraciət etmək lazımdır. Hər iki dabanda ağrı oynaq və bel ağrıları ilə birlikdə olarsa, revmatoloq məsləhəti lazımdır; məşq proqramını fizioterapevt və ya reabilitoloq seçir.
Yadda saxla!
Plantar fassiit səbr tələb edir, lakin əksər hallarda cərrahiyyəsiz keçir.
- Məşqləri hər gün edin – onlar ən effektiv və əlçatan müalicədir.
- Ayaqqabı və çəki müalicənin nəticəsinə ən azı dərmanlar qədər təsir edir.
- Daban ağrısı şişkinlik, hərarət, gecə ağrısı və ya keyimə ilə müşayiət olunursa, həkimə müraciət edin.
- Ağrıkəsici iynələri tez-tez təkrarlamaq tövsiyə olunmur.
Faydalı Məqalələr
Podoloq: bu mütəxəssis nə ilə məşğul olur?
Podologiya mərkəzində çalışan podoloq mütəxəssisləri dırnaq lövhələrinin patologiyalarına aid geniş spektrli problemləri həll edirlər, ilk növbədə bunlar:
İstiqamət: Podologiya
Suallar və cavablar
Xeyr. Plantar fassiit fassiyanın zədələnməsi və iltihabıdır, daban mahmızı isə daban sümüyündə sümük çıxıntısıdır. Mahmız çox vaxt plantar fassiitlə birlikdə rast gəlinir, lakin ağrısız da ola bilər; ağrının əsas mənbəyi fassiyadır.
Müntəzəm məşqlər və yükün düzəldilməsi ilə əksər insanlarda ağrı bir neçə həftədən bir neçə aya qədər müddətdə azalır. Bəzən daha uzun çəkir – xroniki hallarda fizioterapiya üsulları əlavə edilir.
Yumşaq, amortizasiyalı altlığı, kiçik dabanı və tağ dəstəyi olan ayaqqabı tövsiyə olunur. Tamamilə düz altlıqlı ayaqqabıdan, köhnəlmiş idman ayaqqabısından və uzun müddət ayaqyalın gəzməkdən çəkinmək lazımdır.
Adətən yox. Ağrının mənbəyi mahmız deyil, fassiya olduğu üçün mahmızın götürülməsi tək başına problemi həll etmir. Cərrahi müdaxilə yalnız uzun müddətli konservativ müalicə nəticəsiz qaldıqda nəzərdən keçirilir.
Tam hərəkətsizlik lazım deyil. Ağrını artıran qaçış və tullanmaları müvəqqəti azaltmaq, onları üzgüçülük, velosiped və ya güc məşqləri ilə əvəz etmək olar. Ağrı azaldıqca yükü tədricən bərpa etmək lazımdır.
Zərbə dalğası terapiyası adətən bir neçə ay davam edən, məşqlərə və altlıqlara cavab verməyən xroniki hallarda tətbiq olunur. Bir çox pasiyentdə ağrını azaldır, lakin nəticə fərdidir və üsul məşqləri əvəz etmir. Göstərişi həkim müəyyən edir.
Mövzu üzrə məqalələr
Hamiləlikdə qasıq ağrısı: çanaq qurşağı ağrısını necə idarə etməli?
Hamiləlikdə yerimək, pilləkən çıxmaq və yataqda çevrilmək zamanı qasıq və çanaq nahiyəsində ağrı ola bilər. Bu, çanaq qurşağı…
İstiqamət: Ginekologiya / Fizioterapiya
Ayaqdakı çıxıntını necə aradan qaldırmaq olar?
Ayağın baş barmağındakı «sümükcik» deformasiyası qadınlarda kişilərə nisbətən daha tez-tez rast gəlinir. Bu xəstəlik təkcə pəncənin formasını pozmur…
İstiqamət: Podologiya
Travmatologiya-ortopediyada müasir müalicə metodları
Müasir təbabət dayaq-hərəkət aparatının müxtəlif travmalarının və xəstəliklərinin müalicəsində böyük uğurlar qazanır. Elm yerində saymır, yeni işləmələr və…
İstiqamət: Travmatologiya-ortopediya
Podoloq: bu mütəxəssis nə ilə məşğul olur?
Podologiya mərkəzində çalışan podoloq mütəxəssisləri dırnaq lövhələrinin patologiyalarına aid geniş spektrli problemləri həll edirlər, ilk növbədə bunlar:
İstiqamət: Podologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
