Diabetik ayaq şəkərli diabetin ağır ağırlaşmasıdır. Onun üçün oynaq və sümüklərin xoralı-nekrotik zədələnməsi, qanın mikrosirkulyasiyasının pozulması səbəbindən dərin toxumaların dağılması, infeksiyanın qoşulması xarakterikdir. Vəziyyət sinir liflərinin və uclarının dağılması fonunda inkişaf edir.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Diabetik ayaq sindromu
- DASS
Diabetik ayaq şəkərli diabetin ağır ağırlaşmasıdır. Onun üçün oynaq və sümüklərin xoralı-nekrotik zədələnməsi, qanın mikrosirkulyasiyasının pozulması səbəbindən dərin toxumaların dağılması, infeksiyanın qoşulması xarakterikdir. Vəziyyət sinir liflərinin və uclarının dağılması fonunda inkişaf edir. Mütəxəssislər patologiyanı DASS və ya diabetik ayaq sindromu adlandırır.
Xəstəlik haqqında
Diabetik ayaq üçün xarakterik olan, ayağın aşağı hissəsində toxumaların qidalanmasının və maddələr mübadiləsinin pisləşməsi ilə əlaqəli trofik pozğunluqlar şəkərli diabeti olan insanlarda tez-tez rast gəlinir, lakin hamıda inkişaf etmir: onların riski qan şəkərinə nəzarətdən və ayaqlara qulluqdan çox asılıdır. Xəstəliyin stajı nə qədər çoxdursa, DASS inkişaf ehtimalı bir o qədər yüksəkdir. Uzun illər davam edən diabetdə aşağı ətraflarda qan dövranı və sinir keçiriciliyi pozğunluqları xeyli tez-tez aşkar edilir. Diabetik ayaq qeyri-travmatik amputasiyaların ən çox rast gəlinən səbəbidir, lakin vaxtında müalicə və ayaqlara düzgün qulluq bu riski xeyli azaldır.
Səbəbləri
DASS-in inkişafı qan plazmasında uzunmüddətli qlükoza artıqlığı ilə əlaqədardır. Belə vəziyyət diabetik makro- və mikroanqiopatiyaya (iri və xırda qan damarlarının generalizasiya olunmuş dağılmasına) gətirib çıxarır. Bunun nəticəsində sümük, əzələ və sinir toxumalarının qanla təchizatı kəskin azalır. Ən çox ayaqlar, xüsusilə ayaq pəncələri əziyyət çəkir, çünki onlar ürəkdən ən uzaqda yerləşir.
Patoloji prosesin sonrakı formalaşması ayaq dərisinin zədələnməsi və yoluxması ilə əlaqədardır. İnfeksiya mənbəyi dərinin istənilən zədələnmələri ola bilər: çatlar, xırda yaralar, batmış dırnaqlar, onixomikoz, dəyənəklər. Ayaq strukturunun anadangəlmə xüsusiyyətləri, siqaretçəkmə və s. Kimi amillər diabetik ayağın inkişaf risklərini artırır.
Təsnifat
Klinik praktikada mütəxəssislər diabetik ayağın bir neçə təsnifatını tətbiq edir. Ən çox tələb olunan variant inkişaf mexanizmindən asılı olaraq DASS-in 3 formasını ayırd edir.
- İşemik. Damarların zədələnməsi ilə əlaqəlidir, klinik halların 5-10%-ini təşkil edir.
- Neyropatik. Ayağın sinir aparatının pozğunluğu ilə provokasiya edilir, hallarının 60-75%-ində diaqnoz qoyulur.
- Neyroişemik. Damar və sinir pozğunluqları xarakterik olan qarışıq formadır. 10 ildən çox şəkərli diabetdən əziyyət çəkən pasiyentlərdə klinik hallarının 20-30%-ində inkişaf edir.
Vagner şkalasına görə xoralı zədələnmənin dərinliyinin 6 mərhələsi ayırd edilir:
- Sıfır və ya diabetdən əvvəlki ayaq. Xarici dəyişikliklər yoxdur, lakin pasiyentdə təsdiqlənmiş şəkərli diabet var. Bu mərhələdə həkimlərin əsas vəzifəsi tam dəyərli profilaktikanı təmin etməkdir.
- Birinci. Aşağı ətrafların dərisində yalnız toxumaların üst qatlarına toxunan yoluxmamış xoralar yaranır. Bu mərhələdə xoraların altdakı qatlara yayılmasına imkan verməyən kompleks müalicə xüsusilə vacibdir.
- İkinci. Xoralar dərinləşir, prosesə əzələləri, ayağın vətərlərini cəlb edir. Yara yoluxmamış qalır. Lokal müalicə ilə paralel olaraq diabetin ağırlaşmalarının ümumi profilaktikası aparılır.
- Üçüncü. Xoralaşma bütün toxuma qatlarını, sümüklərə qədər əhatə edir, irinli iltihabi proseslər inkişaf edir. Bu mərhələdə ciddi müalicə və çox vaxt cərrahi müdaxilə tələb olunur.
- Dördüncü. Yoluxma sümük strukturlarını əhatə edir, barmaqlar nahiyəsində nekroz başlayır, müalicə olmadıqda tədricən yayılır.
- Beşinci. Qanqrena bütün ayağı əhatə edir, yeganə müalicə üsulu amputasiyadır.
Vagner təsnifatı xoraların yoluxma formasını və onların mənşəyini nəzərə almır. Tədqiqat zamanı müxtəlif törədicilər rast gəlinir: patogen göbələklər, qonokokklar, streptokokklar, salmonella, bağırsaq çöpü və s.
Mərhələlər
Diabetik ayaq xorasının dərinliyini və ağırlığını qiymətləndirmək üçün ən çox Wagner (Vaqner) təsnifatından istifadə olunur:
- 0 dərəcə — açıq yara yoxdur, lakin ayaqda deformasiya, döyənək və ya xora yaranma riski yüksək olan sahələr var. Əsas məqsəd profilaktika və ayağın yükdən qorunmasıdır.
- 1 dərəcə — səthi xora, yalnız dərini zədələyib. Düzgün yara qulluğu və ayağın yükdən azad edilməsi ilə adətən sağalır.
- 2 dərəcə — dərin xora, vətərə, oynaq kapsuluna və ya sümüyə qədər çatır, lakin absses və sümük iltihabı yoxdur.
- 3 dərəcə — dərin xora ilə birlikdə irinli iltihab: absses, flegmona və ya sümüyün infeksiyası (osteomielit). Adətən stasionar müalicə, antibiotiklər və cərrahi təmizləmə tələb olunur.
- 4 dərəcə — ayağın bir hissəsinin, məsələn barmaqların və ya daban nahiyəsinin məhdud qanqrenası.
- 5 dərəcə — bütün ayağın geniş qanqrenası; təcili cərrahi müdaxilə tələb olunur.
Bundan əlavə, həkim qan dövranının vəziyyətini və infeksiyanın olub-olmamasını ayrıca qiymətləndirir, çünki onlar müalicə taktikasını əhəmiyyətli dərəcədə dəyişir. Dərəcəni həkim müayinənin nəticələrinə əsasən müəyyən edir və o, müalicənin seçiminə təsir göstərir.
Klinik mənzərə
Diabetik ayağın inkişafının başlanmasından xəbər verən əlamətlər yaxşı görünür və şəkərli diabetdən əziyyət çəkən istənilən pasiyenti ehtiyatlandırmalıdır.
- Dərinin xarici görünüşünün dəyişməsi. O göyərə, solğunlaşa və ya qırmızımtıl çalar ala bilər.
- Ekzema əlamətlərinin yaranması: daxilində şəffaf möhtəviyyatlı xırda qabarcıqlar. Adətən barmaqlar arasında formalaşır.
- Ayaqlarda sağalma proseslərinin yavaşıması, hətta kiçik cızıqlar olsa belə.
- Dırnaqlar altında geniş bənövşəyi, göyərmiş və ya qara ləkələr kimi vizual görünən qan sızmalarının yaranması.
- Ayaqlarda nevroloji pozğunluqlar: uyuşma, parasteziyalar (qaçan qarışqa, sancma, yanğı şəklində patoloji hislər).
- Dəri dəyişiklikləri: qalınlaşma, soyulma, quruluq, çoxlu çatlar, həmçinin baldırın aşağı üçdə birində saç tökülməsi.
- Ayaqların ödemi.
DASS-in əlamətləri gəzəndə və ya gecələr yaranan ağrılar, həmçinin artmış yorulma da ola bilər.
Şəkillərdə əlamətlər
Bu şəkil xəstəliyin klinik görünüşünü göstərir
Bu şəkil xəstəliyin klinik görünüşünü göstərir
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Şəkərli diabetli pasiyentlər ildə ən azı iki dəfə tibbi müayinədən keçir. Bu proses zamanı həkim diabetik ayaq əlamətlərini aşkar etmək üçün mütləq ayaqları müayinə edir. Diaqnoz qoyularkən o pasiyentin ümumi nevroloji vəziyyətini və əlavə diaqnostik tədqiqatların nəticələrini nəzərə almalıdır:
- Ayağın rentgenoqrafiyası;
- Sümük toxumalarının sıxlığını müəyyən edən ultrasəs densitometriyası;
- Damarlarda patoloji dəyişiklikləri aşkar edən rentgenkontrast angioqrafiyası;
- Ayaqların qanla təchizatının vəziyyətini müəyyən etməyə imkan verən periferik kompüter arteriografiyası, az invaziv prosedur;
- Stenoz sahələrini, qan damarlarının keçiriciliyinin pozulma dərəcəsini, qan axını sürətini müəyyən edən aşağı ətraf damarlarının ultrasəs doplerografiyası.
Laborator tədqiqatlardan pasiyentə təyin edilir:
- Qanın biokimyəvi analizi;
- Sidiyin klinik analizi;
- Xoralı defektlərdən əkilmənin bakterioloji tədqiqi.
Diaqnostika və pasiyentin konsultasiyasına dar profilli mütəxəssislər cəlb oluna bilər: ortoped, angiocərrah, flebolog və s.
Müalicə
Diabetik ayağın müalicəsi adətən konservativ və cərrahi olur. Terapevtik taktikanın seçimi tədqiqat nəticələrindən və pasiyentin vəziyyətindən asılıdır.
O ayağı əvvəlcədən yükdən azad edərək (tam sakitlik təmin edərək) patologiyanın ağırlaşmamış gedişində tətbiq olunur. Terapiya kursu bir neçə istiqaməti əhatə edir.
- Şəkər səviyyəsi göstəricilərini normallaşdıran preparatlarla, ağrıkəsici dərmanlarla, mikrob əleyhinə vasitələrlə medikamentoz müalicə.
- Xoraların sağalmasını sürətləndirmək üçün fizioterapiya, aparat müalicəsi və xüsusi sarğı materialının tətbiqi.
- Həyat tərzinin korreksiyası, qandakı şəkər səviyyəsini normallaşdırmaq üçün diet.
Əməliyyat konservativ müalicəyə tabe olmayan diabetik ayağın qabaqlaşmış formalarında tətbiq olunur. Vəziyyətdən asılı olaraq cərrahlar aşağıdakı əməliyyatlardan birini yerinə yetirir.
- İrinliklərin açılması: irinliklər, absesslər və flegmonalar irindən təmizlənir, antiseptiklə işlənir və zərurət olduqda müəyyən müddət drenaj saxlamaqla tikilir.
- Ayaq damarlarının angioplastikası: onlarda qan axınını bərpa etmək üçün endovaskulyar əməliyyat. O əksər simptomları ağrısız aradan qaldırmağa imkan verir.
- Mikrocərrahi tibial şuntlaşdırma: tıxanmış damarı yan keçmə üçün qan yolu yaratmaq üçün aparılır. Əməliyyat hətta kapillyarlarda belə aparıla bilər.
- Ətraf hissəsinin amputasiyası (barmağın, bütün ayağın, baldırın hissəsinin). Ən ağır hallarda tətbiq olunur; bu əməliyyatdan sonra mütləq protezləşdirmə aparılır.
Reabilitasiya
Reabilitasiya tədbirləri hər pasiyentə fərdi təyin olunur. Onlar cərrahi müdaxilənin həcmindən və insanın vəziyyətindən asılıdır. Reabilitasiya tədbirlərinin əsası – ayağın yükdən azad edilməsidir. Bunun üçün əməliyyat olunmuş insan ortopedik ayaqqabı geyinməlidir. Bundan əlavə, ona tövsiyə olunur:
- Ödem əleyhinə terapiya aparmaq;
- Müstəqil və ya mütəxəssisin köməyi ilə ətrafın masajını etmək;
- Həkimin tövsiyə etdiyi məşqləri yerinə yetirərək əzələlərin gücünü və dözümlülüyünü məşq etdirmək.
Profilaktika
Şəkərli diabetli pasiyentin DASS-in inkişafından qaçmasına imkan verən profilaktik tədbirlər aşağıdakılardan ibarətdir:
- Müalicə aparan həkimin tövsiyələrini yerinə yetirmək;
- Müntəzəm skrininq baxışlarından keçmək;
- Şəxsi gigiyena qaydalarına əməl etmək;
- Keyfiyyətli və rahat ayaqqabı geyinmək;
- Ortopedik taban astarlarından istifadə etmək;
- Aktiv həyat tərzi sürmək.
Yadda saxla!
Şəkərli diabetdən əziyyət çəkən insanlar öz vəziyyətlərinə maksimum diqqətli olmalıdır. Özünü hiss etmənin ilk dəyişikliklərində dərhal endokrinoloqa müraciət etmək lazımdır. Diabetik ayaq sindromu çox hiyləgərdir. İnsan toxumalarda təhlükəli dəyişikliklərin başlanmasının siqnalı olan ağrını izləyə bilmir, çünki onun sinir uclarında ölüm baş verir. Bu patologiyalı insanlar taban altındakı quru qabıq altında sinirlərdə və ya sümüklərdə dib olan xoradan uzun müddət ağrı hiss etməyə bilər. Buna görə problem uzun müddət diqqətdən qaçır, diabetik ayağın müalicəsi olmadan isə təhlükəli ağırlaşmalar inkişaf edir:
- Trofik xoralar;
- Oynaq və sümüklərin deformasiyası;
- Qanqrena və sonrakı ayaq amputasiyası.
Həkimə vaxtında müraciət və tam dəyərli müalicə zamanı şəkərli diabetli pasiyentlərin yarıdan çoxu amputasiyadan qaça bilər.
Əlaqəli Xəstəliklər
Suallar və cavablar
Əsas terapiyanı endokrinoloq təyin edir. Bəzi hallarda podoloq, flebolog, angiocərrah və digər mütəxəssislər cəlb oluna bilər.
Ağır vəziyyətlərdə qanqrena inkişaf edir ki, o öz növbəsində kütləvi intoksikasiya və ölümlə nəticələnə bilər.
Damar cərrahiyyəsi üzrə xəstəliklər
- Açıq arterial axacaq
- Ağciyər arteriyasının tromboemboliyası
- Aorta anevrizması
- Aortanın koarktasiyası
- Aortanın laylanması
- Arteriyaların stenozu
- Aşağı ətrafların damarlarının aterosklerozu
- Aşağı ətrafların işemiyası
- Böyrək arteriyasının stenozu
- Damar torları
- Damar ulduzcuqları
- Fallo tetradası
- Flebit
- Kəskin koronar sindrom
- Limfedema
Mövzu üzrə məqalələr
Polikistik yumurtalıq sindromu: aybaşıdan hamiləlik planına qədər
PCOS adı ilə tanınan sindrom yalnız yumurtalıqlarla bağlı deyil. Aybaşı, dəri əlamətləri, maddələr mübadiləsi və hamiləlik planı birlikdə…
İstiqamət: Ginekoloji endokrinologiya / Endokrinologiya / Reproduktologiya
Hamiləlikdə şəkər yükləmə testi: necə hazırlaşmalı?
Qlükoza tolerantlıq testi hamiləlikdə şəkər mübadiləsini qiymətləndirmək üçün istifadə olunur. Hazırlıq, məhlul və qan götürmə vaxtı protokola görə…
İstiqamət: Ginekologiya / Endokrinologiya
Qalxanabənzər vəz və hamiləlik: TSH nəticəsini necə qiymətləndirməli?
Qalxanabənzər vəzin hormonları ana və dölün sağlamlığı üçün əhəmiyyətlidir. Hamiləlikdə hormonal dəyişikliklər analizlərə təsir etdiyindən TSH və sərbəst…
İstiqamət: Endokrinologiya / Ginekologiya
Bariatriya və arıqlamaq üçün müasir preparatlar
Piylənmə bütün dünyanın probleminə çevrilmişdir. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının məlumatlarına görə, bir milyarddan çox insanın artıq çəkisi var və…
İstiqamət: Bariatrik cərrahiyyə / Endokrinologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
