Vətər zədələnmələri kəskin travma və ya təkrarlanan yüklənmə nəticəsində dartılma, qismən və tam qopma formasında baş verə bilər.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Vətər travması
- vətər cırılması
- vətər qopması
- vətərin dartılması
Xəstəlik haqqında
Vətər əzələni sümüyə birləşdirən, sıx birləşdirici toxumadan ibarət möhkəm, az elastik zolaqdır. Əzələ yığıldıqda qüvvə məhz vətər vasitəsilə sümüyə ötürülür və oynaq hərəkət edir. Vətər zədələnmələri hərəkət-dayaq aparatının tez-tez rast gəlinən travmalarındandır. Onlar dartılma, qismən və ya tam cırılma (qopma) şəklində ola bilər. Ən çox əl barmaqlarının bükücü və açıcı vətərləri, çiyin oynağının vətərləri, ikibaşlı əzələnin vətəri, Axilles (daban) vətəri və diz nahiyəsinin vətərləri zədələnir.
Risk qrupuna əsasən əmək qabiliyyətli yaşda olan insanlar, idmançılar, ağır fiziki işlə məşğul olanlar və kəsici alətlərlə işləyənlər daxildir. Ahıl yaşda vətərlər degenerativ dəyişikliklər səbəbindən zəifləyir və adi yük altında da cırıla bilər. Xroniki yüklənmə zamanı vətərdə kollagen liflərinin quruluşu dəyişir, toxuma möhkəmliyini itirir.
Vaxtında müalicə olunmayan vətər zədələnməsi əzələnin qısalmasına, oynaqda hərəkətin məhdudlaşmasına, əlin və ya ayağın funksiyasının davamlı itirilməsinə səbəb ola bilər. Ona görə də bu travmalarda erkən diaqnostika və müalicə həlledicidir.
Səbəbləri
Vətər həm birbaşa travmadan, həm də dolayı mexanizmlə — gərginləşmiş əzələnin kəskin yığılması və ya dartılması zamanı zədələnə bilər. Əsas səbəblər və risk amilləri:
- Kəsici və deşici yaralar — bıçaq, şüşə, metal kənarlar, kəsici avadanlıqla işləyərkən əl və barmaqların vətərləri tez-tez zədələnir.
- İdman travmaları — sıçrayış, qəfil start, top oyunları, ağırlıq qaldırma zamanı Axilles vətəri, diz və çiyin vətərləri cırıla bilər.
- Yıxılma və zərbə — dartılmış qol üstə yıxılma, barmağın ucuna zərbə vətərin sümükdən qopmasına səbəb ola bilər.
- Sınıqlar və çıxıqlar — sümük qəlpələri vətəri zədələyə bilər.
- Peşə yüklənmələri — eyni hərəkətin uzun müddət təkrarlanması (dülgərlik, çilingərlik, konveyer işi) vətərdə mikrotravmalar və degenerasiya yaradır.
- Yaşla bağlı dəyişikliklər — ahıl yaşda vətərin qan təchizatı azalır, möhkəmliyi zəifləyir.
- Müşayiətedici xəstəliklər — şəkərli diabet, revmatoid artrit, podaqra, xroniki böyrək çatışmazlığı vətərlərin zəifləməsinə şərait yaradır.
- Bəzi dərmanlar — vətər nahiyəsinə təkrarlanan qlükokortikoid inyeksiyaları və ftorxinolon qrupundan antibiotiklər vətər cırılması riskini artıra bilər.
- Hazırlıqsız yük — isinmədən idman, yükün kəskin artırılması, uyğun olmayan ayaqqabı.
Təsnifat
Travmanın xarakterinə görə:
- açıq zədələnmələr — dərinin bütövlüyü pozulur, vətər yara vasitəsilə zədələnir;
- qapalı zədələnmələr — dəri salamat qalır, vətər daxildən cırılır.
Zədələnmə dərəcəsinə görə:
- dartılma — liflərin mikroskopik zədələnməsi, funksiya saxlanılır;
- qismən cırılma — liflərin bir hissəsi qopur, güc azalır;
- tam cırılma — vətər tamamilə qopur, müvafiq hərəkət mümkün olmur.
Yerləşməsinə görə yuxarı ətrafın vətərləri (barmaqların bükücü və açıcı vətərləri, ikibaşlı əzələnin vətəri, çiyin oynağının vətərləri — tinüstü, tinaltı, kiçik girdə və kürəkaltı əzələlərin vətərləri) və aşağı ətrafın vətərləri (Axilles vətəri, dördbaşlı əzələnin və diz qapağının vətərləri, arxa bud əzələlərinin vətərləri, pəncə barmaqlarının vətərləri) ayırd edilir. Müddətinə görə təzə və köhnə (bir neçə həftədən artıq) zədələnmələr fərqləndirilir.
Klinik mənzərə
Vətər zədələnməsinin əlamətləri onun yerindən və dərəcəsindən asılıdır:
- travma anında kəskin ağrı, bəzən çırtıltı və ya qopma hissi;
- açıq zədələnmədə yara və qanaxma;
- zədələnmiş nahiyədə şişkinlik, qançır;
- müvafiq hərəkətin mümkün olmaması və ya zəifləməsi: barmağı bükə və ya aça bilməmək, Axilles vətəri cırıldıqda barmaqların ucunda dura bilməmək, axsama;
- toxunduqda və hərəkət etdikdə ağrının artması;
- vətərin gedişi boyunca çökəklik, əzələnin qeyri-adi şəkildə yığılması (məsələn, ikibaşlı əzələnin vətəri qopduqda bazuda kürə şəklində qabarma);
- barmağın qeyri-təbii vəziyyəti — tam cırılma zamanı barmaq bükülü və ya sallanmış vəziyyətdə qalır, aktiv düzəlmir.
Qismən cırılmalarda hərəkət saxlanıla bilər, bu da yalançı arxayınlıq yaradır və müraciətin gecikməsinə səbəb olur. Ahıl insanlarda vətər bəzən yüngül yük altında, kəskin ağrı olmadan cırılır. Uşaqlarda vətər zədələnmələri daha çox kəsici əşyalarla, xüsusən şüşə ilə bağlıdır; uşaq hərəkət etməkdən imtina edə və ağrını dəqiq izah edə bilməyə bilər.
Dərhal 103-ə zəng etmək lazımdır, əgər güclü qanaxma dayanmırsa, yarada dərin toxumalar görünürsə, barmaq və ya ətraf soyuq, avazımış, keyimişdirsə, eyni zamanda sınıq və ya oynağın deformasiyası şübhəsi varsa. Barmaq və ya bilək nahiyəsində dərin kəsik olduqda, hətta qanaxma az olsa da, elə həmin gün travmatoloqa müraciət etmək lazımdır.
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Diaqnoz əsasən klinik müayinəyə əsaslanır. Həkim travmanın necə baş verdiyini soruşur, yaranı baxır, hər barmağın və oynağın hərəkətini, əzələ gücünü, dərinin həssaslığını və qan dövranını yoxlayır, çünki vətərlə yanaşı sinir və damarlar da zədələnə bilər. Xüsusi funksional testlər tətbiq olunur — məsələn, Axilles vətərinin cırılmasında baldır əzələsi sıxıldıqda pəncənin hərəkət etməməsi diaqnozu təsdiqləyir.
- Ultrasəs müayinəsi — sürətli və əlçatan üsuldur; vətərin cırılmasını, uclar arasındakı məsafəni, hematomanı göstərir, hərəkət zamanı vətəri canlı izləməyə imkan verir.
- Maqnit-rezonans tomoqrafiya (MRT) — vətərlərin və ətraf yumşaq toxumaların ən informativ müayinəsidir; qismən cırılmaları, degenerativ dəyişiklikləri və oynaqdaxili zədələnmələri dəqiq göstərir.
- Rentgen müayinəsi — sümük sınıqlarını və vətərin sümük parçası ilə birlikdə qopmasını istisna etmək üçün aparılır.
- Yaranın cərrahi təftişi — açıq zədələnmələrdə əsas diaqnostik üsuldur: cərrah yaranı işləyərkən vətərin, sinir və damarların vəziyyətini birbaşa görür.
Differensial diaqnostika əzələ cırılması, bağların zədələnməsi, sınıq, tendinit, sinir zədələnməsi və oynaq çıxığı ilə aparılır.
Ağırlaşmalar
- Funksiyanın davamlı itirilməsi — vaxtında tikilməyən vətərin ucları bir-birindən uzaqlaşır, əzələ qısalır, bərpa çətinləşir.
- Kontraktura və bitişmələr — vətər ətraf toxumalarla bitişir, oynaqda hərəkət məhdudlaşır.
- Təkrar cırılma — reabilitasiya rejimi pozulduqda tikilmiş vətər yenidən qopa bilər.
- Yara infeksiyası — açıq zədələnmələrdə və əməliyyatdan sonra mümkündür.
- Sinir və damar zədələnməsinin nəticələri — həssaslığın itirilməsi, barmağın qan dövranının pozulması.
Müalicə
Müalicənin məqsədi vətərin bütövlüyünü və funksiyasını bərpa etməkdir. Taktika zədələnmənin yerindən, dərəcəsindən, müddətindən, pasiyentin yaşından və fiziki fəallığından asılıdır.
İlk yardım: qanaxmanı təmiz sarğı ilə təzyiq edərək dayandırmaq, yaranı steril və ya təmiz sarğı ilə örtmək, zədələnmiş ətrafı hərəkətsiz vəziyyətdə saxlamaq (şin və ya əl altındakı vasitələrlə), parça üzərindən soyuq qoymaq, əli və ya ayağı bir qədər yuxarı qaldırmaq lazımdır. Zədələnmiş barmağı və ya ayağı yoxlamaq üçün güclə hərəkət etdirmək, yaraya düşmüş yad cisimləri özbaşına çıxarmağa çalışmaq olmaz. Həkimə elə həmin gün müraciət etmək vacibdir.
- Cərrahi müalicə — tam cırılmalarda, xüsusən əl barmaqlarının vətərlərinin, ikibaşlı əzələnin və diz nahiyəsi vətərlərinin zədələnmələrində əsas üsuldur. Vətər tikişi mümkün qədər erkən qoyulur; açıq yaralarda əməliyyat yaranın cərrahi işlənməsi ilə birlikdə aparılır. Müasir praktikada mikrocərrahi alətlər və xüsusi tikiş üsulları istifadə olunur. Vətər sümükdən qopduqda o, sümüyə xüsusi fiksatorlarla bərkidilir. Bəzi hallarda, məsələn, çiyin oynağının vətərlərində əməliyyat artroskopik üsulla aparılır.
- Köhnə zədələnmələr — uclar arasında böyük defekt olduqda vətər plastikası aparılır: pasiyentin öz toxumasından və ya donor materialından istifadə edilir.
- Konservativ müalicə — dartılma və bəzi qismən cırılmalarda, həmçinin müəyyən hallarda Axilles vətərinin cırılmasında seçilə bilər: ətraf gips lonqeti və ya ortezlə xüsusi vəziyyətdə fiksasiya olunur, yük tədricən artırılır. Bu taktika ahıl yaşda və əməliyyat riski yüksək olan pasiyentlərdə də nəzərdən keçirilir.
- Dərman müalicəsi — ağrı və iltihabı azaltmaq üçün qeyri-steroid iltihabəleyhinə preparatlar, açıq yaralarda göstəriş olduqda antibakterial preparatlar və tetanus profilaktikası tətbiq edilir. Dərmanları həkim təyin edir.
Evdə zədələnmiş nahiyəni qızdırmaq, masaj etmək, ağrıya baxmayaraq ətrafa yük vermək və ağrıkəsicilərlə əlamətləri ört-basdır edib müraciəti gecikdirmək olmaz.
Reabilitasiya
Vətərin bərpası uzun və mərhələli prosesdir, tikilmiş vətər tam möhkəmliyini bir neçə ay ərzində qazanır. Reabilitasiyanın ilk mərhələsində ətraf ortez və ya gips lonqeti ilə qorunur, həkimin icazəsi ilə nəzarətli passiv, sonra isə aktiv hərəkətlərə başlanılır — bu, bitişmələrin qarşısını alır. Müalicəvi bədən tərbiyəsi (MBT) mütəxəssisi vətər-əzələ kompleksinin tədricən məşqi üçün fərdi hərəkətlər seçir. Ödemi azaltmaq və qan dövranını yaxşılaşdırmaq üçün fizioterapevtik prosedurlar və masaj tətbiq oluna bilər; iri oynaqlarda yükü azaltmaq üçün kinezioteyp istifadə edilə bilər. Əl vətərlərinin zədələnməsindən sonra reabilitasiya əl üzrə ixtisaslaşmış mütəxəssislərin nəzarəti altında aparılmalıdır. Yükü vaxtından əvvəl artırmaq təkrar cırılma riskini yüksəldir, ona görə tövsiyə olunan rejimə ciddi əməl etmək vacibdir.
Profilaktika
- idmandan əvvəl isinmə, sonra isə dartılma hərəkətləri etmək;
- məşq yükünü tədricən artırmaq, idman hərəkətlərini düzgün texnika ilə, lazım olduqda məşqçinin nəzarəti altında yerinə yetirmək;
- fəaliyyət növünə uyğun, ayağı yaxşı saxlayan ayaqqabı geyinmək;
- kəsici alətlər və şüşə ilə işləyərkən qoruyucu əlcəklərdən istifadə etmək, iş yerində təhlükəsizlik qaydalarına əməl etmək;
- uzun müddət təkrarlanan hərəkətlər zamanı fasilələr vermək;
- şəkərli diabet, revmatoid artrit kimi xəstəliklərə nəzarət etmək;
- qlükokortikoid inyeksiyalarını və antibiotikləri yalnız həkim təyinatı ilə qəbul etmək, müalicə zamanı vətər nahiyəsində ağrı yaranarsa həkimə məlumat vermək;
- qış aylarında buz bağlamış yol və səkilərdə ehtiyatlı olmaq, yıxılmanın qarşısını almaq.
Hansı həkimə müraciət etməli
Vətər zədələnməsi şübhəsi olduqda travmatoloq-ortopedə müraciət etmək lazımdır. Əl və barmaq vətərlərinin zədələnmələrini əl cərrahiyyəsi üzrə mütəxəssis müalicə edir, reabilitasiyada isə reabilitoloq və MBT mütəxəssisi iştirak edir.
Yadda saxla!
- Vətər zədələnməsi şübhəsi olduqda həkimə elə həmin gün müraciət etmək lazımdır — erkən tikilmiş vətər daha yaxşı bərpa olunur.
- Bir neçə həftədən sonra vətərin ucları uzaqlaşır, əzələ qısalır və müalicə daha mürəkkəb olur.
- Barmaq və ya bilək nahiyəsində dərin kəsik, hətta kiçik görünsə də, vətər və sinir zədələnməsinə görə yoxlanılmalıdır.
- Güclü qanaxma, soyuq və avazımış barmaq, açıq yara və deformasiya zamanı dərhal 103-ə zəng edin.
- Əməliyyatdan sonra reabilitasiya müalicənin ayrılmaz hissəsidir; yükü vaxtından əvvəl artırmaq təkrar cırılmaya səbəb ola bilər.
Əlaqəli Xəstəliklər
Suallar və cavablar
Tipik əlamətlər travma anında kəskin ağrı, qopma hissi, şişkinlik və müəyyən hərəkəti etməyin mümkün olmamasıdır, məsələn, barmağı bükə bilməmək və ya barmaqların ucunda dura bilməmək. Qismən cırılmada hərəkət saxlanıla bilər, ona görə dəqiq diaqnozu yalnız həkim müayinə və lazım olduqda USM və ya MRT ilə qoya bilər.
Dartılma və bəzi qismən cırılmalar fiksasiya və reabilitasiya ilə sağalır. Bəzi hallarda Axilles vətərinin tam cırılması da xüsusi ortezlə konservativ müalicə oluna bilər. Lakin əl barmaqlarının və bir çox digər vətərlərin tam cırılmasında uclar özü bitişmir və cərrahi tikiş lazımdır.
Vətər tikişi travmadan sonra mümkün qədər tez, ideal halda ilk günlərdə aparılmalıdır. Zaman keçdikcə vətərin ucları uzaqlaşır, əzələ qısalır və sadə tikiş əvəzinə vətər plastikası tələb oluna bilər. Ona görə də travmadan sonra həkimə müraciəti təxirə salmaq olmaz.
Bu, zədələnmiş vətərdən, əməliyyatın növündən və bərpanın gedişindən asılıdır və adətən bir neçə ay çəkir. Yük tədricən, həkimin və reabilitoloqun nəzarəti altında artırılır. Vaxtından əvvəl idmana qayıtmaq təkrar cırılma riskini artırır.
Qanaxmanı təmiz sarğı ilə təzyiq edərək dayandırmaq, ətrafı hərəkətsiz saxlamaq, parça üzərindən soyuq qoymaq və onu bir qədər yuxarı qaldırmaq lazımdır. Zədələnmiş nahiyəni qızdırmaq, masaj etmək və hərəkəti yoxlamağa çalışmaq olmaz. Bundan sonra elə həmin gün travmatoloqa müraciət etmək vacibdir.
Vaxtında aparılan müalicə və reabilitasiya ilə əksər pasiyentlərdə funksiya yaxşı bərpa olunur. Nəticə zədələnmənin ağırlığından, müalicənin vaxtından və reabilitasiya tövsiyələrinə nə qədər dəqiq əməl edilməsindən asılıdır. Bəzi hallarda hərəkətin tam həcmi bərpa olunmaya bilər.
Travmatologiya-ortopediya üzrə xəstəliklər
Mövzu üzrə məqalələr
Travmatologiya-ortopediyada müasir müalicə metodları
Müasir təbabət dayaq-hərəkət aparatının müxtəlif travmalarının və xəstəliklərinin müalicəsində böyük uğurlar qazanır. Elm yerində saymır, yeni işləmələr və…
İstiqamət: Travmatologiya-ortopediya
Axilles vətərinin qırılması
Axilles vətərinin qırılmaları ortopediyada nadir hal deyil. Ən çox belə zədə idmançılarda (futbolçularda, qaçışçılarda, tennisçilərdə, gimnastlarda və b.)…
İstiqamət: Travmatologiya-ortopediya
Ayaqdakı çıxıntını necə aradan qaldırmaq olar?
Ayağın baş barmağındakı «sümükcik» deformasiyası qadınlarda kişilərə nisbətən daha tez-tez rast gəlinir. Bu xəstəlik təkcə pəncənin formasını pozmur…
İstiqamət: Podologiya
Podoloq: bu mütəxəssis nə ilə məşğul olur?
Podologiya mərkəzində çalışan podoloq mütəxəssisləri dırnaq lövhələrinin patologiyalarına aid geniş spektrli problemləri həll edirlər, ilk növbədə bunlar:
İstiqamət: Podologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
