Quru öskürək bəlğəm ifrazı ilə müşayiət olunmayan öskürəkdir. Virus infeksiyaları, astma, reflüks, dərmanlar və digər səbəblərlə əlaqəli ola bilər.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Məhsuldar olmayan öskürək
Xəstəlik haqqında
Quru öskürək bəlğəm ifrazı olmadan baş verən öskürəkdir. Öskürək tənəffüs yollarını qıcıqlandırıcılardan və yad hissəciklərdən təmizləyən qoruyucu refleksdir, lakin quru öskürəkdə təmizlənəcək bəlğəm olmur və o, tez-tez üzücü olur, yuxunu və gündəlik fəaliyyəti pozur.
Quru öskürək müstəqil xəstəlik deyil, simptomdur. Kəskin quru öskürək ən çox virus infeksiyaları zamanı yaranır və adətən 2–3 həftəyə keçir; bəzən infeksiyadan sonra tənəffüs yollarının həssaslığı bir müddət artmış qalır. Yetkinlərdə 8 həftədən uzun sürən xroniki öskürəyin ən çox rast gəlinən səbəbləri bronxial astma, burun-udlaqdan selikin axması, qastroezofageal reflüks və bəzi təzyiqsalıcı dərmanların qəbuludur.
Beynəlxalq tədqiqatlara görə, xroniki öskürək yetkinlərin təxminən hər onda birində rast gəlinir və qadınlarda bir qədər daha çox olur. Siqaret çəkənlərdə və çirklənmiş havada yaşayan və ya işləyən insanlarda öskürək daha tez-tez yaranır.
Səbəbləri
Uşaq və yetkin yaşda quru öskürəyin səbəbləri fərqlənir. Onlar şərti olaraq 2 kateqoriyaya bölünür – kəskin öskürəyə gətirib çıxaranlar və xroniki prosesə gətirib çıxaranlar.
Quru öskürəyin yaranmasında ən əhəmiyyətli amillər aşağıdakılardır:
- Virus infeksiyaları (qrip virusu, adenovirus, respirator-sinsitial virus və s. ilə yarana bilər).
- Bakterial infeksiyalar (göy öskürək, mikoplazma və ya digər törədicilərin səbəb olduğu pnevmoniya).
- Allergik xəstəliklər (bronxial astma, allergik rinit).
- LOR orqanlarının xroniki xəstəlikləri (adenoidlər, sinusit, xroniki tonzillit).
- Yad cisimlərin inhalyasiyası — xüsusilə kiçik yaşlı uşaqlarda.
- Mədə möhtəviyyatının qida borusuna atılması (qastroezofageal reflüks patologiyası) – belə vəziyyət adətən gecə öskürəyinə səbəb olur.
- Kistoz fibroz (muskovissidoz) və ilkin silial diskineziya — nadir, lakin ciddi irsi patologiyalar, bunlarda tənəffüs yollarının təbii təmizlənməsi pozulur.
- Dərman qəbulu — APF inhibitorları quru öskürəyin tez-tez rast gəlinən səbəbidir, β-blokatorlar isə astması olan xəstələrdə bronx spazmına səbəb ola bilər (bu preparatlar əsasən arterial hipertenziyanın müalicəsi üçün təyin olunur, öskürək yarandıqda başqa farmakoloji sinifə keçirilməsi tövsiyə olunur).
- Psixogen öskürək — stress zamanı yaranır, daha çox məktəblilərdə, yuxuda olmur.
- Şişlər və vərəm — nadir, lakin uzunmüddətli quru öskürəyin mümkün səbəbləri.
- Siqaret çəkmə (o cümlədən passiv), çirklənmiş hava, peşə tozları və qıcıqlandırıcı buxarlar.
- Virus infeksiyasından sonra tənəffüs yollarının artmış həssaslığı — öskürək xəstəlikdən sonra bir neçə həftə saxlana bilər.
- Ürək çatışmazlığı və ağciyərlərin interstisial xəstəlikləri — xüsusən yaşlı insanlarda təngnəfəsliklə birlikdə uzunmüddətli quru öskürəyə səbəb ola bilər.
Diaqnostikaya kompleks yanaşma konkret səbəbi müəyyən etməyə və müalicə tədbirlərini onun aradan qaldırılmasına yönəltməyə imkan verir.
Təsnifat
Öskürəyin təsnifatı klinik əlamətlər əsasında aparılır. Bu, patologiyanı daha dəqiq diaqnostika etməyə və əsaslandırılmış müalicə seçməyə imkan verir:
Xarakterinə görə fərqləndirilir:
- Quru (qeyri-məhsuldar) — selikli qişanın iltihabı, seliyin əmələ gəlməsi olmadan reseptorların qıcıqlanması zamanı yaranır. Ən çox virus infeksiyalarına, plevritə, traxeitin, bronxitin ilkin mərhələlərinə və ya allergik reaksiyalara müşayiət edir.
- Nəmli (məhsuldar) — bəlğəmin xaric olunması ilə xarakterizə olunur. İnfeksion proseslərdə bərpanın başlanğıcından xəbər verir və ya respirator traktın xroniki patologiyasının kəskinləşmə əlaməti ola bilər.
Müddətinə görə:
- Kəskin — 3 həftəyə qədər davam edir. Ən çox virus mənşəli kəskin respirator infeksiyalarla, daha az hallarda isə digər kəskin patologiyalarla bağlıdır.
- Uzanmış — 3-8 həftə davam edir. Diqqət tələb edir, çünki uzanmış iltihabdan və ya xəstəliyin residivindən xəbər verə bilər.
- Xroniki — 8 həftədən çox davam edir. Tez-tez astma, vərəm, xroniki bronxitlər və ya mədə möhtəviyyatının qida borusuna reflüksü (atılması) ilə əlaqədardır.
İntensivliyinə və tezliyinə görə:
- Öskürmə (yüngül) — sağlamlıq vəziyyətində dəyişikliklər olmadan müşayiət olunan nizamsız, zəif öskürək təkanları.
- Güclü öskürək — üzücü, qida qəbulunu, yuxunu pozan, bəzən qusma və ya huşun itirilməsi ilə müşayiət olunan.
- Epizodik — nadir, ümumi vəziyyəti pozmayan.
- Tutmaşəkilli — kəskin öskürək seriyaları, xarakterik səslə (repriz) nəfəsalma ilə başa çata bilər, bu tip öskürəyə tez-tez göy öskürəkdə rast gəlinir.
Mənşəyinə görə:
- Fizioloji — tənəffüs yollarının təmizlənməsi üçün zəruridir.
- Patoloji — infeksion proses, allergiya, tənəffüs yollarına yad cismin daxil olması və ya digər pozğunluqlarla şərtlənir.
Klinik mənzərə
Əsas təzahür öskürəyin özüdür, lakin onun klinik xüsusiyyətləri mühüm diaqnostik məlumat verir. Quru öskürəkdə bəlğəm olmur, xəstə boğazda qıcıqlanma, qaşınma hiss edir, döş qəfəsində ağrı müşahidə oluna bilər.
Nəmli öskürək bəlğəmin ayrılması ilə müşayiət olunur, onun xarici görünüşü (şəffaf, selikli-irinli, qan zolaqlı) xəstəliyin təbiətini ehtimal etməyə imkan verir.
Quru öskürək tez-tez aşağıdakı simptomlarla müşayiət olunur:
- Temperaturun yüksəlməsi (xüsusilə infeksion patologiyalarda).
- Burun axması, göz yaşarması, döşdə xırıltılar.
- Çətinləşmiş tənəffüs, təngnəfəslik.
- Yuxu pozğunluqları, yorğunluq.
- Qusma, xüsusilə kiçik yaşlı uşaqlarda.
- Döş qəfəsində və ya döş sümüyü arxasında ağrı.
- Qidalanma zamanı öskürək — döş uşaqlarında narahatedici əlamət, aspirasiyaya işarə edə bilər.
Yenidoğulmuşlarda və körpələrdə öskürək tez-tez davranış dəyişikliyi ilə müşayiət olunur: narahatlıq, qidadan imtina, süstlük. Bu, dərhal həkim müayinəsini tələb edir.
Öskürəyin xarakteri də mümkün səbəb barədə məlumat verir:
- «hürən», kobud öskürək və səsin batması qırtlağın iltihabına (laringitə, uşaqlarda krupa) xasdır;
- fit səsi ilə bitən tutmaşəkilli öskürək göy öskürəyə şübhə yaradır;
- gecə və səhərə yaxın, fiziki yükdən və soyuq havadan sonra güclənən öskürək, fitli nəfəs bronxial astmaya işarə edə bilər;
- yeməkdən sonra, uzanmış vəziyyətdə güclənən öskürək, köynəmə mədə möhtəviyyatının reflüksünə xasdır;
- boğaza selik axması hissi ilə gedən öskürək burun və burun ciblərinin xəstəliklərində rast gəlinir.
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Diaqnostik proses ətraflı anamnez toplanması ilə başlayır. Həkimi aşağıdakı xüsusiyyətlər maraqlandırır – öskürəyin müddəti, müşayiətedici simptomlar, bəlğəmin olması, fiziki fəallıqla, sutkanın vaxtı ilə və ya qida qəbulu ilə əlaqə. Mütləq infeksion xəstələrlə təmaslar, allergiya, astma, vərəm üzrə ailə anamnezi aydınlaşdırılır.
Diaqnostika quru öskürəyin yaranmasına gətirib çıxaran səbəbin müəyyən edilməsinə yönəlmişdir. Müayinə proqramına aşağıdakı üsullar daxil edilə bilər:
- Fiziki müayinə — traxeobronxial ağacın və ağciyərlərin fonendoskopla dinlənilməsi, döş qəfəsinə vurma, boğazın və burunudlağın müayinəsi.
- Laboratoriya analizləri — ümumi qan analizi, C-reaktiv zülal (iltihab prosesinin dərəcəsini əks etdirir), tənəffüs yolları ifrazatının mikrobioloji və sitoloji tədqiqi.
- Alət üsulları:
- Döş qəfəsinin rentgenoqrafiyası — bu üsul pnevmoniyanı, şişləri və döş qəfəsindəki digər həcmli prosesləri istisna etməyə kömək edir.
- Spirometriya — tənəffüs funksiyasının obyektiv diaqnostikası, astma və ya xroniki obstruktiv bronxitdən şübhələndikdə göstərişdir.
- Kompüter tomoqrafiyası — xəstəliyin ağırlaşmış gedişindən və ya atipik pnevmoniyanın inkişafından şübhələndikdə tövsiyə olunur.
- Bronxoskopiya — çevik boru şəklində xüsusi böyüdücü cihazla bronxial ağacın selikli qişasının vizuallaşdırılmasıdır.
- Tər xloridləri testi — irsi xəstəlik olan kistoz fibrozun (muskovissidozun) diaqnostikasında istifadə olunur.
- Qida borusu və mədənin endoskopik tədqiqi, bu isə həzm sisteminin yuxarı şöbələrinə reflüksü aşkar etməyə imkan verir.
Differensial diaqnoz xüsusilə xroniki və ya atipik öskürəkdə vacibdir. Quru öskürəkdən nəyin kömək etdiyini dəqiq bilmək üçün onun səbəbini aydınlaşdırmaq vacibdir.
Xidmətlər
Müalicə
Öskürəyin terapiyası etiotrop olmalıdır, yəni səbəbin aradan qaldırılmasına yönəlməlidir. Simptomatik müalicə mümkündür, lakin əsas terapiyanı əvəz etməməlidir. Yetkin şəxsdə quru öskürəkdə nə qəbul etmək lazım olduğu ilkin səbəbdən asılıdır.
Quru öskürəyin müalicəsinin əsas istiqamətləri:
- Virus infeksiyalarında — bol maye qəbulu, istirahət, hərarətdüşürücü vasitələr (temperatur 38°C-dən yuxarı qalxdıqda və ya özünü pis hiss etdikdə).
- Bakterial infeksiyalarda — risk qrupundan olan xəstələrə və xəstəliyin orta ağır və ağır gedişində həkimin təyinatı ilə antibakterial preparatlar.
- Astmada — bronxgenişləndirici vasitələr və iltihabəleyhinə preparatlar (əsasən inhalyasiya şəklində tətbiq olunur).
- Qastroezofageal reflüksdə — qida rasionunu dəyişmək, mədənin turşuluğunu azaltmağa imkan verən antasidlərin və proton pompası inhibitorlarının qəbuluna başlamaq tövsiyə olunur.
- Allergik öskürək — antihistamin preparatlar təyin olunur və ağır hallarda kortikosteroidlərin qəbulu göstərişdir.
Yetkin şəxsdə quru öskürəyi nə ilə müalicə etmək olar? Quru öskürəyin simptomatik müalicəsində müxtəlif qrup preparatlardan (siroplar, tabletlər, inhalyasiyalar və s.) istifadə oluna bilər. Optimal vasitəni patoloji vəziyyətin səbəbinə və xəstənin ümumi vəziyyətinə əsaslanaraq həkim seçir.
- Mərkəzi təsirli öskürəkkəsici vasitələr. Uzunsov beyindəki öskürək mərkəzini blok edir. İnsanın ümumi vəziyyətini ciddi şəkildə pozan güclü quru öskürəkdə istifadə olunur.
- Mukolitiklər. Bunlar bəlğəmi durulaşdıran fermentlər və mukorequlyatorlardır. Azproduktiv öskürəkdə və çox qatı bəlğəmdə göstərişdir.
- Bəlğəmgətirici vasitələr: selikin evakuasiyasını yaxşılaşdırır. Onlar mukosiliar nəqliyyata təsir edərək onun funksional vəziyyətini optimallaşdırır.
- Fitoterapiya: sarmaşıq, kəklikotu ekstraktları. Müstəqil vasitə kimi deyil, kompleks terapiyanın tərkibində tətbiq oluna bilər. Həkim mütləq bitki komponentlərinə mümkün allergiyanı nəzərə alır (fərdi reaksiyalar barədə mütləq həkimə məlumat vermək lazımdır).
- Antihistamin preparatlar — öskürəyin allergik təbiətində göstərişdir. Onun müalicəsi üçün allergen-spesifik immun terapiya da tətbiq oluna bilər.
Yetkinlərdə quru öskürəyin müalicəsi həkim tərəfindən aparılmalıdır. Mütəxəssis dərman və qeyri-dərman korreksiyası proqramını seçir və xəstənin vəziyyətinin monitorinqini aparır.
Quru öskürəkdə müstəqil nə etmək olar? Kifayət qədər maye qəbulu, otağın havalandırılması və bronxağciyər traktında selik durğunluğunun qarşısını alan tənəffüs gimnastikası tövsiyə olunur.
Reabilitasiya
Öskürəyin əsas səbəbi aradan qaldırıldıqdan sonra tənəffüs sisteminin funksiyalarını bərpa etmək vacibdir. Bu, xüsusilə xroniki və ya ağır xəstəlikləri olan insanlar üçün aktualdır.
Optimal reabilitasiya tədbirləri kimi aşağıdakılar qəbul edilmişdir:
- Bol isti maye qəbulu.
- Balanslaşdırılmış qidalanma.
- Otaqda havanın nəmləndirilməsi və təmizlənməsi.
- Bronxlarda bəlğəm durğunluğunun qarşısını alan tənəffüs gimnastikası (məsələn, diafraqmal tənəffüs, idarə olunan yavaş nəfəsalma məşqləri); xroniki ağciyər xəstəliklərində ağciyər reabilitasiyası proqramları.
- Həkimin təyin etdiyi inhalyasiyalar; digər fizioterapiya üsullarının (UBŞ, elektroforez) sübut bazası məhduddur.
- Fiziki fəallığa tədricən qayıdış.
- Siqaretdən imtina və tüstülü otaqlardan qaçınma.
Göy öskürək, bronxiolit, pnevmoniya keçirmiş xəstələrə xüsusi diqqət tələb olunur — öskürək qalıq hadisə şəklində saxlana bilər. Müalicə edən həkimdə müntəzəm müşahidə göstərişdir. Mütəxəssis həmçinin kəskin xəstəlikdən sonra qalan quru öskürəkdən necə qurtulmağı göstərəcək. Virus infeksiyasından sonra qalan öskürək çox vaxt 3–8 həftə ərzində özbaşına keçir; 8 həftədən uzun davam edərsə, əlavə müayinə tələb olunur.
Profilaktika
Öskürəyin profilaktikası xəstəliklərin qarşısının alınmasına, tənəffüs yollarını qıcıqlandıran amillərin aradan qaldırılmasına və potensial qıcıqlandırıcılarla təmasın minimuma endirilməsinə yönəlmişdir.
Əsas profilaktik tədbirlər kimi aşağıdakılar qəbul edilmişdir:
- Vaksinasiya (göy öskürəyə, qripə, pnevmokokka qarşı).
- Müntəzəm fiziki fəallıq.
- Siqaret çəkməkdən imtina — xroniki öskürəyin qarşısını almağın ən effektiv yolu.
- Əllərin müntəzəm yuyulması, xəstə insanlarla yaxın təmasın məhdudlaşdırılması.
- Soyuqdəymə xəstəliklərinin, rinitlərin, sinusitlərin vaxtında müalicəsi.
- Havanın təmizliyinin və nəmliyinin saxlanılması.
- Passiv siqaretçəkmənin istisna edilməsi.
- Dolğun qidalanma və kifayət qədər yuxu.
- Allergenlərlə təmasdan qaçınma.
- Soyuqdəymə mövsümündə, xüsusilə xroniki xəstəlikləri olan xəstələrdə maska taxılması.
- Astma, reflüks və allergik rinit kimi xroniki xəstəliklərin həkim nəzarətində müalicəsi.
- Təzyiqsalıcı dərman qəbulundan sonra quru öskürək yaranıbsa, preparatı özbaşına dayandırmadan həkimə məlumat verilməsi.
Bu tövsiyələrə əməl olunması öskürək və ağırlaşmaların inkişaf riskini xeyli azaltmağa imkan verir.
Yadda saxla!
Tibb mütəxəssisləri vurğulayırlar ki, öskürək həmişə xəstəlik əlaməti deyil, lakin diqqət tələb edir. Onun xüsusiyyətləri həkimə ciddi patologiyadan şübhələnməyə və ya əksinə, müşahidə ilə kifayətlənməyə imkan verir.
Öskürək analitik yanaşma və yaranmasının həqiqi səbəblərinin müəyyən edilməsini tələb edən mürəkkəb simptomdur. Real tibbi təcrübədə təhlükəli əlamətləri vaxtında tanımaq xüsusilə vacibdir: tənəffüsün pozulması, hərarət, davranışın dəyişməsi. Xəstənin ümumi vəziyyəti qənaətbəxş olsa belə, uzunmüddətli öskürəyi (3-4 həftədən çox) görməzdən gəlmək olmaz. Həkimə müraciət etmək, kompleks müayinədən keçmək və klinik vəziyyəti aydınlaşdırmaq vacibdir. Yalnız diaqnostikadan sonra mütəxəssis quru öskürəyi necə müalicə etməyi göstərə biləcək.
Əlaqəli Xəstəliklər
Suallar və cavablar
Bir neçə həftədən artıq davam edən quru öskürəklə terapevtə müraciət etmək lazımdır, o zərurət yarandıqda sizi pulmonoloqa yönləndirə bilər. Uşaqlarda ilkin müayinəni pediatr aparır. Həkim öskürəyin müddətini, müşayiətedici əlamətləri və mümkün provokasiyaedici amilləri öyrənərək səbəbi aydınlaşdırmaq üçün əlavə müayinə təyin edə bilər. Özbaşına dərman qəbuluna başlamaq əvəzinə səbəbi müəyyənləşdirmək daha etibarlıdır.
Adətən səkkiz həftədən çox davam edən öskürək xroniki hesab olunur, bundan qısa müddətli formalar isə kəskin və ya subakut adlanır. Xroniki quru öskürəyin səbəbləri kəskin formadan fərqlənir — bura astma, mədə-qida borusu reflüksi, burun-udlaq patologiyaları və bəzi dərmanların təsiri daxil ola bilər. Müddət uzandıqca səbəbi dəqiqləşdirmək üçün əlavə müayinələrə ehtiyac artır.
Uzunmüddətli quru öskürək yalnız yorucu simptom deyil, gündəlik həyata da mane olur: yuxu pozulur, döş qəfəsi əzələlərində ağrı yarana bilər, bəzən səs telləri qıcıqlanaraq səsdə tutqunluğa səbəb olur. Nadir hallarda güclü öskürək tutmaları zamanı sidik saxlaya bilməmə və ya baş gicəllənmə müşahidə olunur. Bu əlamətlər yarandıqda vəziyyəti həkimlə birlikdə qiymətləndirmək lazımdır.
Mövzu üzrə məqalələr
Bronxoskopiya (FBS)
Bronxoskopiya (fibrobronxoskopiya, FBS) – yuxarı və aşağı tənəffüs yollarının vəziyyətini vizual olaraq qiymətləndirməyə, həmçinin müalicəvi manipulyasiyalar aparmağa imkan…
İstiqamət: Pulmonologiya
Preastma (preastmatik sindrom)
Preastma — bronxial astmadan əvvəl gələn və tənəffüs yollarının artmış reaktivliyi ilə bağlı olan vəziyyətdir. Ədəbiyyatda onu həmçinin…
İstiqamət: Pulmonologiya
Yüksək intensivlikli Super Inductive System maqnitoterapiya aparatında pnevmoniyadan sonra tənəffüs reabilitasiyası
Pnevmoniya ağciyərlərdə iltihabi proseslə xarakterizə olunan və insanın bütün tənəffüs sisteminə təsir edən kəskin xəstəlikdir. Pnevmoniya infeksiya nəticəsində…
İstiqamət: Fizioterapiya / Pulmonologiya
Spirometriya
Spirometriya və ya spiroqrafiya – xüsusi cihazın (spirometr və ya spiroqraf) köməyi ilə xarici tənəffüs funksiyasının müayinəsini aparmağa…
İstiqamət: Pulmonologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
