Topuq-ayaq oynağının artrozu – oynağın qığırdaq lövhəsinin və altındakı sümüyün degenerativ-distrofik zədələnməsidir.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Talokrural artroz
Xəstəlik haqqında
Topuq-ayaq oynağının artrozu – oynağın qığırdaq lövhəsinin və altındakı sümüyün degenerativ-distrofik zədələnməsidir.
Xəstəlik, kəskinləşmə və prosesin proqressivləşməsi haqqında
Xəstəlik ilkin olaraq oynağın qığırdaq əsasının zədələnməsi ilə başlayır. Əlverişsiz amillərin təsiri altında qığırdaq nazilir, liflərə ayrılır və çatlayır ki, bu da altındakı sümüyün açılmasına şərait yaradır. Oynaqda hərəkətlər zamanı açılmış sümük fizioloji olmayan yükə məruz qalır, buna görə də «özünü qorumağa» çalışır. Bu, altındakı qığırdaqaltı sahədə kompensator osteosklerozu (sıxlaşmanı), habelə ikincili subxondral kistaların inkişafını provokasiya edir. Buna cavab olaraq oynaq səthlərinin ideal qarşılıqlı münasibətləri pozulur ki, bu da patoloji prosesi daha da ağırlaşdırır. Xəstəlik proqressivləşdikdə, kənarlarında yeni yaranan sümük toxuması törəmələr (osteofitlər) əmələ gətirir ki, bunlar da intensiv ağrı sindromunun səbəbi olur.
Topuq-ayaq oynağının deformasiyaedici osteoartrozu müxtəlif amillərlə provokasiya oluna bilər. Bunlar genetik, travmatik, böyümə və metabolik şərait ola bilər. Oynaq qığırdağının ilkin destruksiyası tədricən bütün sinovial oynaqlar toxumalarının zədələnməsinə gətirib çıxarır.
Osteoartrozun əsas klinik əlamətləri topuq-ayaq oynağında ağrı və hərəkətliliyin məhdudlaşmasıdır. Xəstəlik üçün həmçinin krepitasiya simptomu (xırıltı), sinovial boşluqda vaxtaşırı eksudatın əmələ gəlməsi, eləcə də ikinci dərəcəli iltihabi prosesin inkişafı xarakterikdir. Düzgün diaqnozun qoyulmasına klinik müayinə ilə yanaşı, oynaqların ultrasəs müayinəsi və rentgenoqrafiya kömək edir. Çətin hallarda kompüter tomoqrafiyası və ya maqnit-rezonans tomoqrafiyasının aparılması tələb oluna bilər.
Topuq-ayaq oynağının artrozunun müalicəsi, adətən, konservativ metodlarla aparılır. Əsas yeri müalicəvi məşqlər, yükün tənzimlənməsi və ortopedik vasitələr tutur. Qığırdaq lövhəsinin vəziyyətini yaxşılaşdırmaq məqsədilə xondroprotektorlar da təyin oluna bilər, lakin onların effektivliyinə dair sübut bazası məhduddur. Ağrı sindromunu azaltmağa qeyri-steroid iltihabəleyhinə preparatlar, kəskinləşmə zamanı isə oynağa qlükokortikosteroid inyeksiyaları kömək edir. Oynağın nəzərəçarpan destruksiyası zamanı cərrahi müalicə — artrodez (oynağın hərəkətsizləşdirilməsi) və ya müasir protezlərlə endoprotezləmə aparılır.
Səbəbləri
Orta hesabla insanlarda 30 yaşdan etibarən qığırdaq qatının tədricən dağılması baş verir, bu isə yeni qığırdaq əmələgəlmə sürətini qabaqlayır. Buna görə xəstəliyin yayılma tezliyi yaş artdıqca yüksəlir. Həmçinin müəyyən cinsiyyət xüsusiyyətləri mövcuddur. Belə ki, menopauzanın başlanmasınadək qadın oynaqları estrogenlər hesabına müəyyən dərəcədə dağılmadan qorunur. Menopauza keçidinin başlanması ilə estrogenlərin protektiv təsiri tədricən azalır, buna görə 50 yaşdan etibarən patologiyanın kişilər və qadınlar arasında rastgəlmə tezliyi bərabərləşir.
Topuq-ayaq oynağı artrozunun aşağıdakı səbəbləri fərqləndirilir ki, bunlar qığırdaq toxumasının resintez prosesinin qığırdağın katabolizmini (dağılmasını) üstələyə bilməməsinə gətirib çıxarır:
- Keçirilmiş travmatik zədələnmələr — topuq-ayaq oynağının artrozunun ən çox rast gəlinən səbəbi: sınıqlar, bağların təkrarlanan burxulmaları və oynağın qeyri-stabilliyi (xüsusi təhlükəni hündürlükdən ayaqlara tullanma təşkil edir);
- Oynağın əvvəlki iltihabi zədələnmələri;
- Topuq-ayaq oynağının və ayağın deformasiyaları, hansı ki, yastıayaqlılıq, ayağın varus və ya valgus qoyuluşu ilə bağlı ola bilər;
- Irsi kollagenopatiyalar, xüsusilə 2-ci tip kollagenin sintezini əhatə edənlər;
- Topuq-ayaq oynağının displaziyaları;
- Topuq-ayaq oynağına yükü artıran və qığırdaq qatlarının «aşınmasına» səbəb olan artıq bədən kütləsi;
- Postmenopauzal dövr (qadınlarda menstruasiyanın daimi dayanıqlığının orta yaşı 50-52 yaşa təsadüf edir);
- Metabolik pozğunluqlar;
- Oturaq həyat tərzi;
- Oynaqda keçirilmiş ortopedik müdaxilələr.
Təsnifat
İnkişaf mexanizmləri nəzərə alınmaqla topuq-ayaq oynağının artrozu nə deməkdir? Təsnifata əsasən, xəstəliyin 2 variantı ayırd edilir:
- Ilkin osteoartroz, həmçinin idiopatik adlandırılır, bu zaman hətta ən müasir müayinənin aparılması ilə belə xəstəliyin həqiqi səbəbini müəyyən etmək mümkün olmur;
- Aşağıda sadalanan dəqiq müəyyən edilmiş səbəb amilinin və ya amillərinin təsiri ilə şərtlənən ikincili artroz.
Qığırdaq toxumasının mikroskopik (histoloji) müayinəsinə əsaslanan təsnifatda qığırdaq zədələnməsinin 6 dərəcəsi ayırd edilir (klinik praktikada isə rentgen mərhələləri istifadə olunur — «Mərhələlər» bölməsinə baxın):
- Birinci dərəcədə – qığırdağın səthi zonası zədələnməmiş olur, lakin matrisin ödemi və liflərə ayrılması müşahidə edilir, xondrositlər proliferasiya edir, bu zaman onların sintez etdiyi kollagenin tipi dəyişir (normada qığırdaq lövhəsi ikinci tip kollagendən ibarətdir, artroz zamanı isə o, daha az möhkəm üçüncü tip kollagenlə əvəz olunur);
- Ikinci dərəcədə qığırdaq lövhəsinin səthi zonasının bütövlüyü pozulur, dərin zonada xondrositlərin yerləşməsi dəyişir;
- Üçüncü dərəcədə patoloji prosesin proqressivləşməsi vertikal çatların yaranmasına gətirib çıxarır;
- Dördüncü dərəcədə qığırdağın səthi zonası qopur, eroziyalaşmış səthlər və kistalar yaranır;
- Beşinci dərəcə altındakı sümüyün açılması ilə xarakterizə olunur;
- Altıncı dərəcədə sümük toxumasında kompensator dəyişikliklər baş verir ki, bunlar onun sıxlaşmasından, osteofitlərin və mikroqırıqların yaranmasından ibarətdir.
Mərhələlər
Topuq-ayaq oynağının artrozunun ağırlıq dərəcəsini qiymətləndirmək üçün ən çox rentgenoqrafiyaya əsaslanan Kellgren–Lawrence təsnifatından istifadə olunur.
- 0 dərəcə. Rentgendə artroz əlamətləri yoxdur.
- I dərəcə (şübhəli). Oynaq yarığının daralması şübhəlidir, kiçik osteofitlər ola bilər. Ağrı adətən yalnız uzun yerimədən sonra yaranır. Yükün azaldılması, məşqlər və rahat ayaqqabı xəstəliyin irəliləməsini ləngidə bilər.
- II dərəcə (yüngül). Aydın osteofitlər, oynaq yarığının mümkün daralması. Ağrı yükdən sonra müntəzəm olur, səhərlər qısa müddətli sərtlik yaranır. Müalicə konservativdir.
- III dərəcə (orta). Çoxsaylı osteofitlər, oynaq yarığının aydın daralması, sümüyün sıxlaşması. Ağrı daha tez-tez olur, axsaqlıq, topuq nahiyəsində hərəkət həcminin azalması yaranır. Müalicəyə ortopedik vasitələr və oynaqdaxili inyeksiyalar əlavə oluna bilər.
- IV dərəcə (ağır). Oynaq yarığı demək olar ki, yoxdur, iri osteofitlər, oynaq səthlərinin deformasiyası. Ağrı istirahətdə də narahat edir, yerimə çətinləşir. Bu mərhələdə çox vaxt cərrahi müalicə — artrodez (oynağın hərəkətsizləşdirilməsi) və ya endoprotezləmə müzakirə olunur.
Mərhələni həkim müayinə və rentgenoqrafiyanın nəticələrinə əsasən müəyyən edir və o, müalicənin seçiminə təsir göstərir.
Klinik mənzərə
Topuq-ayaq oynağının artrozunun əsas təzahürü ağrıdır. Bu xəstəlikdə ağrı sindromunun fərqləndirici xüsusiyyətləri bunlardır:
- Başlanğıc xarakterli ağrı, hərəkətin əvvəlində ən güclü şəkildə ifadə olunduqda;
- Mexaniki xarakter, hansı ki, fiziki yüklənmə zamanı və uzunmüddətli yerimə zamanı ağrı hisslərinin güclənməsinə gətirib çıxarır;
- Gecə sızıltılı ağrı, sümükkənarı venoz qanın durğunluğu ilə şərtlənən;
- Blokada ağrısı – topuq-ayaq oynağında kilidlənmədir, bu zaman insan nə ayağını bükə bilir, nə də açır, çünki ağrı xeyli güclənir (blokada ölmüş qığırdaq fraqmentlərinin oynaq səthləri arasında ilişib qalması nəticəsində yaranır);
- Meteoroloji asılılıq – ağrılar havanın dəyişməsi zamanı, soyuma zamanı və atmosfer havasının rütubətinin artması ilə güclənir.
Topuq-ayaq oynağının artrozu – xroniki prosesdir. Xəstəliyin kəskinləşməsinə işarə edən ağrı dövrləri ağrısız dövrlərlə növbələşir. Osteoartrozun proqressivləşməsi zamanı residivlərarası dövr qısalır və müəyyən mərhələdə ağrılar daimi xarakter ala bilər.
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Topuq-ayaq oynağının osteoartrozuna şübhə olduqda həkim əlavə müayinə proqramı tövsiyə edir. Bu proqram aşağıdakı metodlardan ibarət ola bilər:
- Rentgenoqrafiya (yük altında, bir neçə proyeksiyada) – artroz diaqnostikasının və mərhələsinin müəyyən edilməsinin əsas metodudur; bu metod ilk növbədə sümük toxumalarının quruluşunu qiymətləndirir, subxondral osteosklerozu, subqığırdaq zonada kistlərin mövcudluğunu aşkar etməyə, habelə osteofitləri vizuallaşdırmağa kömək edir (rentgenoqrafiya ilə əsasən qığırdaq qatını əhatə edən osteoartrozun ilkin dəyişikliklərini aşkar etmək olduqca çətindir);
- Ultrasəs skanlaşdırması – müayinə oynağın yumşaq toxuma strukturlarının (sinovial kisə, oynaqda maye, bağlar və ətraf toxumalar) vəziyyətini qiymətləndirməyə imkan verir və köməkçi metod kimi istifadə olunur.
Çətin klinik hallarda topuq-ayaq oynağının vəziyyətini dəqiqləşdirmək üçün kompüter tomoqrafiyası və ya maqnit-rezonans tomoqrafiyası (qığırdağın erkən dəyişikliklərini qiymətləndirmək üçün ən informativ metod) tətbiq oluna bilər. Bu metodların hər biri müayinə olunan sahənin lay-lay skanlarını (sahə üzrə skan addımı 2-3 mm) almağa və topuq-ayaq oynağının daxili və oynaqdankənar strukturlarının vəziyyətini qiymətləndirməyə imkan verir.
Müalicə
Artrozun ilkin mərhələlərdə müalicəsi konservativ metodlarla aparılır. Vaxtında başlanmış terapiya oynağı dağılmadan qorumağa və cərrahi müdaxiləyə ehtiyacı gecikdirməyə və ya tamamilə aradan qaldırmağa imkan verir. Əgər xəstəlik qığırdaq lövhəsinin əhəmiyyətli dərəcədə dağılması mərhələsində aşkar edilərsə və insanın aktivliyini pozan hərəkət məhdudluğu ilə müşayiət olunarsa, endoprotezləşdirmə göstərilir.
Artrozun konservativ müalicəsi oynağın fəaliyyət üçün əlverişli şəraitin yaradılmasından başlayır. Tövsiyə olunur:
- Müalicəvi bədən tərbiyəsi ilə müntəzəm məşğələlər, həmçinin üzgüçülük, akvaaerobika faydalıdır;
- Bədən kütləsinin normallaşdırılması (artıq olduqda);
- Prosesin kəskinləşməsi dövründə qoltuqaltı ağacaların və ya ortopedik çubuqların istifadəsi;
- Rahat ortopedik ayaqqabı geyinilməsi.
Qığırdaq lövhəsinin vəziyyətini yaxşılaşdırmaq məqsədilə xondroprotektorlar, o cümlədən oynağın daxilinə yeridilən formalar istifadə oluna bilər, lakin onların effektivliyinə dair sübut bazası məhduddur. Hialuron turşusu və PRP-terapiya (plazmaterapiya) bəzi pasiyentlərdə ağrını müvəqqəti azalda bilər, lakin dağılmış qığırdağı bərpa etmir; bu üsulların da sübut bazası məhduddur. Ağrıların aradan qaldırılması üçün qeyri-steroid iltihabəleyhinə vasitələrdən istifadə etməklə simptomatik müalicə aparılır, kəskinləşmə zamanı həkim oynağa qlükokortikosteroid inyeksiyası edə bilər.
Ağır artrozda cərrahi müalicənin iki əsas üsulu var: artrodez (oynağın hərəkətsizləşdirilməsi — ağrını etibarlı aradan qaldırır, lakin oynaqda hərəkət itirilir) və endoprotezləşdirmə. Müasir endoprotezlər az miqdarda sümük toxumasının götürülməsini tələb edir. Onların səthi sümük toxumasının implanta böyüməsinə şərait yaradır, buna görə protez böyük baldır (qamış) sümüyü və topuq (aşıq) sümüyü ilə yaxşı birləşir ki, bu da konstruksiyanın möhkəmliyini təmin edir. Endoprotez oynaqda hərəkəti saxlamağa və oynaq üzərinə düşən yükü daha bərabər bölüşdürməyə imkan verir. Üsulun seçimi yaşdan, fiziki aktivlikdən, sümük toxumasının vəziyyətindən və oynağın deformasiyasından asılıdır.
Topuq-ayaq oynağının endoprotezləşdirilməsi üzrə cərrahi müdaxilə həmçinin mövcud deformasiyaların korreksiyasını və zədələnmiş bağların tikilməsini nəzərdə tutur. Bu, oynağın stabilliyinin saxlanılması və onun funksiyalarının tam təmin edilməsi üçün əlverişli şərait yaradır.
Reabilitasiya
Ortopedik müdaxilədən sonra əməliyyat olunmuş oynağın müvəqqəti immobilizasiyası aparılır. Hərəkətsizlik dövrü sümük toxumasının bərpası üçün optimal şərait yaratmağa imkan verir və implantın daha tam inteqrasiya olunmasına kömək edir. Gips sarğısı çıxarıldıqdan sonra müalicəvi bədən tərbiyəsi həkiminin nəzarəti altında sağlamlaşdırıcı gimnastika, masaj və fizioterapevtik prosedurlar göstərilir.
Profilaktika
Topuq-ayaq oynağının artrozunun profilaktikası aşağıdakı tövsiyələrə riayət etməkdən ibarətdir:
- Ayağı sıxmayan rahat ayaqqabı geyinmək, ortopedik içliklərdən istifadə etmək;
- Imkan daxilində fiziki məşqlər etmək;
- Peşəkar idmanla məşğul olarkən topuq-ayaq oynağı üçün xüsusi fiksatorlardan istifadə etmək;
- Hündürlükdən ayaqlara tullanmaqları istisna etmək;
- Aşağı ətrafın yanaşı deformasiyalarının vaxtında korreksiyası;
- Topuq-ayaq oynağının burxulmalarının və sınıqlarının tam müalicə olunması, sonra isə oynağı möhkəmləndirən məşqlər.
Yadda saxla!
Topuq-ayaq oynağının artrozu çox vaxt köhnə travmaların — tam sağalmamış burxulmaların, sınıqların, oynağın qeyri-stabilliyinin nəticəsidir. Buna görə «ayağın burxulması» kimi zədələrə də ciddi yanaşın: onları müalicəsiz qoymayın, ağrı və qeyri-stabillik hissi davam edərsə, həkimə müraciət edin. Erkən mərhələdə məşqlər, çəkinin normallaşdırılması və düzgün ayaqqabı oynağın funksiyasını uzun müddət saxlamağa kömək edir.
Aşağıdakı hallarda həkimə tez müraciət edin:
- istirahətdə və gecə ağrı;
- oynağın şişməsi, tez-tez «kilidlənməsi» və ya ayağın «qaçması» hissi;
- yerimənin və ayaqqabı geyinməyin çətinləşməsi.
Oynaq qəflətən şişib qızararsa və hərarət yüksələrsə, həmçinin travmadan sonra ayağa basmaq mümkün olmadıqda və ya oynaq deformasiyaya uğradıqda dərhal təcili yardım çağırın.
Suallar və cavablar
Xəstəliyin diaqnostikası və müalicəsi ilə travmatoloq-ortoped həkim məşğul olur.
Artrodez – əvvəllər topuq artrozu zamanı tətbiq olunan cərrahi müdaxilə variantıdır. Əməliyyat oynağın hərəkətsizləşdirilməsini nəzərdə tutur ki, bu da yerişə mənfi təsir göstərir, lakin ağrını aradan qaldırmağa imkan verir. Buna görə də endoprotezləşdirmə topuq osteoartrozunun cərrahi müalicəsinin daha optimal və fizioloji variantı hesab olunur.
Üçüncü nəsil implant qoyulduqdan sonra insan «yumşaq» idman növləri ilə məşğul ola bilər – xizək yürüşü, üzgüçülük, velosiped sürmə, yüngül qaçış da icazəlidir. Zərbə xarakterli idman yüklərindən – sürətli qaçışdan, futboldan, tennisdən, güləşdən çəkinmək lazımdır.
Artrologiya üzrə xəstəliklər
Mövzu üzrə məqalələr
Densitometriya – bu nədir və ona necə hazırlaşmaq lazımdır
Densitometriya — sümük karkasının möhkəmliyi barədə mühakimə yürütməyə və onun quruluşunun zəifləməsinin ilk əlamətlərini görməyə imkan verən diaqnostik…
İstiqamət: Revmatologiya
Travmatologiya-ortopediyada müasir müalicə metodları
Müasir təbabət dayaq-hərəkət aparatının müxtəlif travmalarının və xəstəliklərinin müalicəsində böyük uğurlar qazanır. Elm yerində saymır, yeni işləmələr və…
İstiqamət: Travmatologiya-ortopediya
Axilles vətərinin qırılması
Axilles vətərinin qırılmaları ortopediyada nadir hal deyil. Ən çox belə zədə idmançılarda (futbolçularda, qaçışçılarda, tennisçilərdə, gimnastlarda və b.)…
İstiqamət: Travmatologiya-ortopediya
Ayaqdakı çıxıntını necə aradan qaldırmaq olar?
Ayağın baş barmağındakı «sümükcik» deformasiyası qadınlarda kişilərə nisbətən daha tez-tez rast gəlinir. Bu xəstəlik təkcə pəncənin formasını pozmur…
İstiqamət: Podologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
