Psoriatik artrit psoriazı olan insanlarda inkişaf edən xroniki iltihabi oynaq xəstəliyidir. Oynaqlar, onurğa, vətərlərin sümüyə birləşdiyi yerlər və dırnaqlar zədələnir. Erkən başlanan müasir müalicə oynaqların dağılmasının qarşısını alır.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Psoriatik artropatiya
- psoriazlı artrit
- artropatik psoriaz
- PsA
Xəstəlik haqqında
Psoriatik artrit spondiloartritlər qrupuna aid xroniki iltihabi xəstəlikdir. O, psoriazı olan insanların bir hissəsində inkişaf edir: çox vaxt dəri əlamətlərindən illər sonra, bəzən onlarla eyni vaxtda, nadir hallarda isə hətta onlardan əvvəl yaranır. Xəstəlik adətən otuz-əlli yaş arasında başlayır, kişi və qadınlarda təxminən eyni tezlikdə rast gəlinir, uşaqlarda da (yuvenil psoriatik artrit) ola bilər.
Xəstəlik yalnız oynaqları deyil, onurğanı, vətər və bağların sümüyə birləşdiyi yerləri (entezitlər), barmaqları bütövlükdə («sosiska barmaq» – daktilit), dırnaqları və gözləri də zədələyə bilər. Müalicə olunmadıqda oynaqlarda eroziyalar və deformasiyalar yaranır, iş qabiliyyəti azalır.
Psoriatik artrit həmçinin ürək-damar xəstəlikləri, piylənmə, şəkərli diabet və qaraciyərin piylənməsi riskinin artması ilə əlaqəlidir, ona görə müalicə hərtərəfli olmalıdır. Erkən diaqnoz və müasir müalicə əksər pasiyentlərdə xəstəliyin aktivliyini nəzarətdə saxlamağa imkan verir.
Səbəbləri
Xəstəlik irsi meyl, immun sistemin tənzimləmə pozuntusu və xarici amillərin birgə təsiri nəticəsində yaranır. İmmun sistem səhvən öz toxumalarına – oynaq qişasına, entezlərə, dəriyə – qarşı iltihab yaradır. Riski artıran amillər:
- psoriaz – xüsusən dırnaq zədələnməsi, baş dərisinin və sağrılararası büküşün psoriazı, eləcə də geniş dəri zədələnməsi artrit riskini artırır;
- ailə anamnezi – yaxın qohumlarda psoriaz və ya psoriatik artritin olması; müəyyən gen variantları xəstəliyə meyli artırır;
- piylənmə – həm xəstəliyin yaranma riskini, həm də onun aktivliyini artırır, müalicənin effektivliyini azaldır;
- oynaq və vətər travmaları – mexaniki zədələnmə bəzi insanlarda iltihabın başlanğıcına təkan verə bilər («dərin Köbner fenomeni»);
- infeksiyalar – bəzi bakterial və virus infeksiyaları xəstəliyin başlanğıcı və ya kəskinləşməsi ilə əlaqələndirilir;
- ağır stress – həm psoriazın, həm də artritin kəskinləşməsinə səbəb ola bilər;
- siqaret və alkoqol – psoriazın gedişini ağırlaşdırır, müalicəyə cavabı pisləşdirir.
Formaları
- Asimmetrik oliqoartrit – bir neçə oynağın qeyri-simmetrik zədələnməsi; çox vaxt diz, topuq və barmaq oynaqları cəlb olunur;
- Simmetrik poliartrit – çoxsaylı oynaqların hər iki tərəfdə zədələnməsi, revmatoid artrite bənzəyir;
- Distal forma – əl və ayaq barmaqlarının dırnağa yaxın oynaqlarının zədələnməsi, adətən dırnaq dəyişiklikləri ilə birlikdə;
- Aksial forma (spondilit və sakroileit) – onurğa və oma-qalça oynaqlarının iltihabı, bel və sağrı ağrısı ilə;
- Mutilasiyaedici artrit – nadir, ağır, oynaqları dağıdan və barmaqların qısalmasına səbəb olan forma.
Formalar bir-birinə keçə və birlikdə rast gəlinə bilər, ona görə müalicə zamanı xəstəliyin bütün təzahürləri nəzərə alınır.
Klinik mənzərə
Xəstəlik dalğavari gedir: kəskinləşmələr nisbi sakitlik dövrləri ilə növbələşir. Əsas əlamətlər:
- oynaqlarda ağrı, şişkinlik, səhər tutulması (xüsusən yarım saatdan çox davam edərsə);
- bütöv barmağın şişməsi və qızarması – «sosiska barmaq» (daktilit);
- daban, Axilles vətəri və digər bağlanma yerlərində ağrı (entezit), xüsusən səhər ilk addımlarda;
- bel və sağrıda gecə və səhər güclənən, hərəkətdən sonra azalan ağrı;
- dırnaqlarda nöqtəvari çuxurlar, qalınlaşma, rəng dəyişikliyi, dırnağın yatağından ayrılması;
- gözlərin qızarması, ağrısı, işığa həssaslıq (uveit);
- yorğunluq, halsızlıq, bəzən yüngül hərarət.
Uşaqlarda artrit dəri əlamətlərindən əvvəl başlaya bilər, tez-tez daktilit və dırnaq dəyişiklikləri müşahidə olunur. Hamiləlik dövründə xəstəliyin aktivliyi dəyişə bilər, doğuşdan sonra isə kəskinləşmə ehtimalı artır.
Təcili həkimə müraciət etmək lazımdır, əgər gözdə qəfil ağrı, qızartı və görmənin pisləşməsi yaranarsa, bir oynaq kəskin şişib qızarıbsa və yüksək hərarət varsa (xüsusən immunitetə təsir edən müalicə alan insanlarda – infeksiya ehtimalı), eləcə də əl-ayaqda keyimə, zəiflik və ya sidik-nəcis saxlama pozuntusu ilə müşayiət olunan bel ağrısı yaranarsa.
Şəkillərdə əlamətlər
Bu şəkil xəstəliyin klinik görünüşünü göstərir
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Diaqnozu revmatoloq klinik mənzərəyə və CASPAR təsnifat meyarlarına əsasən qoyur. Psoriazı olan insanlarda iltihabi oynaq və ya bel ağrısı, daktilit, entezit diaqnoz üçün əsas işarədir. Müayinə planına daxil ola bilər:
- dəri, dırnaq və oynaqların baxışı, ailə anamnezinin öyrənilməsi;
- C-reaktiv zülal, EÇS – iltihabın aktivliyinin qiymətləndirilməsi (bəzi pasiyentlərdə normal ola bilər);
- revmatoid amil və sitrullinləşmiş peptidə qarşı anticisimlər – adətən mənfidir, revmatoid artriti istisna etməyə kömək edir;
- sidik turşusu – podaqranı istisna etmək üçün;
- oynaqların rentgenoqrafiyası – eroziyalar və yeni sümük toxumasının əmələ gəlməsi;
- oynaqların və entezlərin USM-i – erkən iltihabın aşkarlanması;
- onurğa və oma-qalça oynaqlarının MRT-si – aksial formada;
- bazis və bioloji müalicədən əvvəl qanın klinik analizi, qaraciyər, böyrək göstəriciləri, vərəm və virus hepatitlərinin skrininqi.
Differensial diaqnostika revmatoid artrit, podaqra, osteoartroz, reaktiv artrit və ankilozlaşdırıcı spondilitlə aparılır.
Ağırlaşmalar
- oynaqların dağılması, deformasiyası və funksiyasının itirilməsi;
- onurğanın hərəkətliliyinin məhdudlaşması;
- uveit və müalicə olunmadıqda görmənin zəifləməsi;
- ürək-damar xəstəlikləri riskinin artması;
- metabolik sindrom, şəkərli diabet, qaraciyərin piylənməsi;
- osteoporoz;
- depressiya, narahatlıq və həyat keyfiyyətinin azalması.
Müalicə
Müalicəni revmatoloq aparır, dəri zədələnməsi ağır olduqda dermatoloqla birlikdə. Məqsəd remissiyaya və ya minimal aktivliyə nail olmaq, oynaqların dağılmasının qarşısını almaq və həyat keyfiyyətini qorumaqdır. Müalicə xəstəliyin formasına, aktivliyinə, dəri zədələnməsinə və müşayiət edən xəstəliklərə görə fərdi seçilir.
- Simptomatik müalicə – qeyri-steroid iltihabəleyhinə preparatlar ağrını və tutulmanı azaldır, lakin oynaqların dağılmasını dayandırmır.
- Yerli qlükokortikoid inyeksiyaları – ayrı-ayrı iltihablı oynaqlara; sistem təsirli qlükokortikoidlərdən adətən çəkinilir, çünki onların dayandırılması psoriazı kəskinləşdirə bilər.
- Ənənəvi sintetik bazis preparatlar – periferik artritdə tətbiq edilir, iltihabı və oynaq zədələnməsini azaldır; müntəzəm qan analizləri ilə nəzarət tələb edir.
- Bioloji preparatlar – şiş nekroz amilinin, interleykin-17 və interleykin-23-ün inhibitorları; bazis müalicə kifayət etmədikdə, eləcə də onurğa zədələnməsi, entezit və daktilitdə istifadə olunur.
- Hədəfli sintetik preparatlar – JAK inhibitorları və fosfodiesteraza-4 inhibitorları; seçilmiş hallarda tətbiq edilir.
Qeyri-dərman üsulları – müalicəvi bədən tərbiyəsi, üzgüçülük, fizioterapiya, entezit və daban ağrısında ortopedik altlıqlar, əl funksiyasının qorunması üçün ergoterapiya. Çəkinin normallaşdırılması, siqaretdən imtina və alkoqolun məhdudlaşdırılması müalicənin effektivliyini artırır. Ağır oynaq dağılmasında cərrahi müalicə – endoprotezləşdirmə mümkündür.
Bazis və bioloji müalicə zamanı peyvəndlər, hamiləliyin planlaşdırılması və əməliyyatlar mütləq həkimlə razılaşdırılmalıdır – bəzi preparatlar hamiləlikdə əks-göstərişlidir. Dərmanları özbaşına dayandırmaq və ya dəyişdirmək olmaz.
Profilaktika
Xəstəliyin qarşısını tam almaq mümkün deyil, lakin riski və ağır gedişi azaltmaq olar:
- psoriazı olan insanlarda oynaq, daban və bel ağrılarına diqqət yetirmək, erkən revmatoloq müayinəsindən keçmək;
- normal bədən çəkisini saxlamaq;
- siqaretdən imtina etmək, alkoqolu məhdudlaşdırmaq;
- psoriazı dermatoloqun nəzarəti altında adekvat müalicə etmək;
- ürək-damar risk amillərinə – təzyiqə, xolesterinə, qan şəkərinə nəzarət etmək;
- müntəzəm, oynaqlara uyğun fiziki aktivlik.
Hansı həkimə müraciət etməli
Oynaq əlamətləri zamanı revmatoloqa, dəri və dırnaq zədələnməsi ilə bağlı dermatoloqa müraciət etmək lazımdır. Göz əlamətləri yarandıqda oftalmoloq müayinəsi vacibdir.
Yadda saxla!
- Psoriazı olan insanda oynaq ağrıları təsadüfi olmaya bilər – oynaq şişkinliyi, «sosiska barmaq», daban və ya gecə bel ağrısı zamanı revmatoloqa müraciət edin.
- Ağrıkəsicilər əlamətləri azaldır, lakin oynaqların dağılmasını dayandırmır – bazis müalicə vacibdir.
- Gözün qəfil qızarması və ağrısı zamanı təcili oftalmoloqa müraciət edin.
- Çəkiyə, təzyiqə və qan şəkərinə nəzarət müalicənin ayrılmaz hissəsidir.
Suallar və cavablar
Psoriatik artrit adətən psoriazla əlaqəlidir, oynaqları çox vaxt asimmetrik zədələyir, barmağın dırnağa yaxın oynaqlarını, onurğanı, vətərlərin birləşmə yerlərini və dırnaqları cəlb edir. Revmatoid amil və sitrullinləşmiş peptidə qarşı anticisimlər adətən mənfidir. Revmatoid artrit isə əsasən kiçik oynaqları simmetrik zədələyir.
Bəli. Dəri zədələnməsinin sahəsi ilə oynaq zədələnməsinin ağırlığı arasında birbaşa əlaqə yoxdur. Kiçik psoriaz ocaqları, xüsusən dırnaq zədələnməsi olan insanlarda da aktiv artrit inkişaf edə bilər.
Bioloji preparatlar immun sistemin iltihaba cavabdeh olan konkret hissəsinə təsir edir və düzgün seçildikdə effektivdir, təhlükəsizlik profili yaxşı öyrənilmişdir. Müalicədən əvvəl vərəm və hepatitlərə müayinə aparılır, müalicə zamanı həkim nəzarəti davam edir. İnfeksiya əlamətləri yaranarsa, dərhal həkimə xəbər vermək lazımdır.
Xəstəlik xroniki gedir və hazırda tam sağaldan müalicə yoxdur. Lakin müasir müalicə ilə bir çox pasiyentdə uzunmüddətli remissiyaya nail olmaq, oynaqların dağılmasının qarşısını almaq və iş qabiliyyətini qorumaq mümkündür.
Bəli, lakin hamiləliyi əvvəlcədən revmatoloqla planlaşdırmaq lazımdır. Bəzi bazis preparatlar hamiləlikdən əvvəl dayandırılmalıdır, digərləri isə davam etdirilə bilər. Dərmanları özbaşına dayandırmaq kəskinləşməyə səbəb ola bilər.
Xüsusi «artrit pəhrizi» yoxdur, lakin artıq çəkinin azaldılması xəstəliyin aktivliyini azaldır və müalicəyə cavabı yaxşılaşdırır. Tərəvəz, meyvə, balıq və tam taxıllı məhsullarla zəngin qidalanma, alkoqolun məhdudlaşdırılması ürək-damar riskini də azaldır.
Mövzu üzrə məqalələr
Densitometriya – bu nədir və ona necə hazırlaşmaq lazımdır
Densitometriya — sümük karkasının möhkəmliyi barədə mühakimə yürütməyə və onun quruluşunun zəifləməsinin ilk əlamətlərini görməyə imkan verən diaqnostik…
İstiqamət: Revmatologiya
Kəmərəbənzər dəmrov: səbəbləri, necə görünür və necə ötürülür
Kəmərəbənzər dəmrov, həmçinin kəmərəbənzər herpes kimi tanınır, – su çiçəyi virusunun (Varicella Zoster Virus) törətdiyi virus xəstəliyidir. Bu…
İstiqamət: Dermatologiya
İnsan niyə çox tərləyir: səbəblər və bununla mübarizə üsulları
Tərləmə – insan orqanizmində bədən hərarətinin normal tənzimlənməsini təmin edən, həmçinin orqanizmdən artıq maye və duzları xaric edən…
İstiqamət: Dermatologiya
“RW” cavabını necə anlamalı: sifilis testləri niyə fərqlənir?
“RW” adı bəzən ümumi işlədilsə də, sifilis testlərinin üsulları fərqlidir. Diaqnoz və nəzarət üçün testin adı, əvvəlki müalicə…
İstiqamət: Venerologiya / İnfeksion xəstəliklər
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
