Osteoartroz – qığırdaq qatının tədricən dağıldığı xroniki patologiyadır. Patoloji dəyişikliklər altındakı sümüyü əhatə edir, o, daha kompakt olur və kənar proliferasiyalar (osteofitlər) inkişaf edir. Baş verən hadisələrə oynaq kapsulası reaksiya verir, reaktiv sinovit (oynağın sinovial qişasının iltihabı) inkişaf edir.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Artroz
- osteoartrit
Xəstəlik haqqında
Patologiyanın rastgəlmə tezliyi yaşdan asılıdır. Osteoartrozun ilk əlamətləri adətən 30-35 yaşdan tez meydana çıxmır; yaşlı insanların əksəriyyətində rentgenoqrafiyada bu və ya digər dərəcədə osteoartroz əlamətləri aşkar edilir, lakin onların hamısında simptomlar olmur — ağrı və hərəkət məhdudluğu ilə müşayiət olunan osteoartroz dünya əhalisinin təxminən 7-8%-ində, yaşlılarda isə xeyli daha tez-tez rast gəlinir. 50 yaşdan sonra osteoartroz qadınlarda kişilərə nisbətən daha çox rast gəlinir; bu fərq xüsusən əl barmaqlarının falanqaarası oynaqlarının və diz oynağının zədələnməsində nəzərə çarpır. Osteoartroz zamanı ən çox diz, bud-çanaq oynaqları, əl barmaqlarının oynaqları və onurğanın oynaqları zədələnir.
Patoloji proses qığırdaq toxumasının ara maddəsində başlayır; onun tərkibinə 2-ci tip kollagen lifləri və proteoqlikan molekulları daxildir. Ara maddənin normal strukturu anabolizm və katabolizm proseslərinin tarazlığı hesabına saxlanılır. Əgər qığırdaq toxumasının dağılma prosesi onun sintezindən üstünlük təşkil edirsə, osteoartrozun inkişafı üçün şərait yaranır. Bu, sadə sözlərlə osteoartrozun nə olduğunu izah edir.
Əksər hallarda xəstəliyin ilk əlamətləri ən böyük mexaniki yük olan yerlərdə inkişaf edir, bu zaman qığırdaq qatının məhdud yumşalma sahələri yaranır. Patoloji prosesin proqressivləşməsi zamanı qığırdaq fraqmentlərə ayrılır və çatlayır, kalsium duzlarının lokal çökməsi mümkündür. Qığırdaq defektlərinin altında yerləşən alt sümük üzə çıxır, qopmuş qığırdaq fraqmentləri oynaq boşluğuna düşür və belə adlandırılan «kilidlənmə»yə («oynaq siçanı» əlamətləri) səbəb ola bilər.
Oynağın sümük çıxıntılarını örtən qığırdağın zədələnməsi onların bir-birinin konturlarını təkrarlayan ideal formasını itirməsinə gətirir. Nəticədə hərəkət zamanı oynaq səthləri qeyri-fizioloji yükə məruz qalır. Buna cavab olaraq sümük toxumasında kompensator resintez prosesləri stimullaşır. Sümük sıxlaşır (subxondral osteoskleroz inkişaf edir) və qeyri-düzgün formalı kənar proliferasiyalar (osteofitlər) yaranır, bu da oynaq səthlərinin bir-birinə uyğunsuzluğunu daha da artırır. İnkişaf edən patoloji dəyişikliklər tədricən oynaqda hərəkət həcmini məhdudlaşdırır və əzələ kontrakturaları şəklində ağırlaşmaların inkişafına kömək edir (ağrıya cavab olaraq yaranan ikincili əzələ spazmı).
Osteoartroz sinovit – oynağın sinovial qişasının iltihabı – üçün zəmin yaradır. Bu, ölü qığırdaq və sümük fraqmentlərinin iltihabönü mediatorların ifrazı ilə müşayiət olunan faqositik leykositozu aktivləşdirməsi ilə əlaqədardır. Zaman keçdikcə belə uzunmüddətli iltihab paraartikulyar toxumaların sklerozlaşması ilə müşayiət olunur – oynaq kapsulası qalınlaşır, ətraf əzələlər atrofiyaya uğrayır.
Osteoartrozun əsas əlaməti ağrı sindromudur, sonradan ona oynaqda hərəkətliliyin məhdudlaşması qoşulur. Hərəkətliliyin məhdudlaşması əvvəlcə kompensator funksional xarakter daşıyır, daha sonra isə üzvi dəyişikliklərlə əlaqədar olur. Düzgün diaqnozun qoyulmasına əlavə vizuallaşdırıcı diaqnostika metodları (rentgenoqrafiya, ultrasəs müayinəsi, kompüter tomoqrafiyası və ya maqnit-rezonans tomoqrafiya) kömək edir.
Osteoartrozun mərhələsindən və dərəcəsindən asılı olaraq müalicə konservativ və ya cərrahi metodlarla aparıla bilər. Xəstənin fərdi xüsusiyyətlərini nəzərə alan optimal müalicə proqramının seçilməsinə travmatoloq-ortoped kömək edəcək.
Səbəbləri
Qığırdaqın dağılmasını işə salan əsas mexanizm qığırdaq toxuması hüceyrələri tərəfindən proteoqlikan molekullarının sintezinin pozulmasıdır. Artrozun inkişafından əvvəl gizli gedişli metabolik pozğunluqlar dövrü keçir. Bu metabolik disbalans proteoqlikanların və onların tərkib komponentlərinin (xondroitin, qlükozamin, keratan) zədələnməsi ilə xarakterizə olunur ki, bu da qığırdaq matriksinin liflərə ayrılması və parçalanması ilə müşayiət olunur. Qığırdaq lövhəsində kollagen liflərinin qırılması baş verir, həyat fəaliyyəti üçün zəruri metabolitlərin daxil olması pozulur, həmçinin su balansı dəyişir (əvvəlcə qığırdaq hidratlaşır, sonra isə su molekullarının miqdarı kəskin azalır ki, bu da çatlamanı daha da stimullaşdırır).
İlkin olaraq başlanmış patoloji proseslər ətraf matriksə çox həssas olan xondrositlərə mənfi təsir göstərir. Xondrositlərin keyfiyyət xüsusiyyətlərinin dəyişməsi qüsurlu proteoqlikan molekullarının və kollagen liflərinin qısa zəncirlərinin sintezinə gətirib çıxarır. Bu natamam molekullar hialuron turşusu ilə zəif birləşir, buna görə də matriksdən tez çıxırlar. Artroz zamanı sitokin «bumu» da müşahidə olunur – azad olunan sitokinlər kollagen və proteoqlikanların sintezini pozur, həmçinin sinovial qişanın iltihabını stimullaşdırır.
Artrozun əsas səbəbləri müxtəlif ola bilər:
- Oynaqlara düşən yükü artıran «artıq» çəki;
- Keyfiyyətsiz ayaqqabı geyinilməsi;
- Dayaq-hərəkət aparatının yanaşı gedən xəstəlikləri;
- Keçirilmiş oynaq travmaları.
Təsnifat
Osteoartrozun 2 növü fərqləndirilir:
- Birincili variant qığırdaq toxumasında sintez və degenerasiya proseslərinin nisbətinin pozulmasının nəticəsidir və qığırdağın əsas hüceyrələri olan xondrositlərin funksiyasının pozulması ilə müşayiət olunur.
- İkincili variant əvvəlcədən dəyişmiş oynaqda oynaq səthlərinin normal nisbətinin (kongruentliyinin) pozulması zamanı yaranır, ardınca onlara yükün yenidən bölüşdürülməsi və müəyyən sahələrdə təzyiqin cəmlənməsi baş verir.
Mərhələlər
Osteoartrozun mərhələsini müəyyən etmək üçün ən geniş yayılmış sistem Kellgren–Lawrence rentgenoloji təsnifatıdır. O, oynaq yarığının daralmasını, osteofitləri və qığırdaq altındakı sümüyün dəyişikliklərini qiymətləndirir.
- 0 dərəcə — rentgendə dəyişiklik yoxdur.
- I dərəcə (şübhəli) — kiçik osteofitlər ola bilər, oynaq yarığının daralması şübhəlidir. Ağrı yalnız uzun yükdən sonra yaranır və istirahətdə keçir.
- II dərəcə (yüngül) — aydın osteofitlər, oynaq yarığı daralmağa başlayır. Ağrı müntəzəm olur, hərəkətin əvvəlində «start» ağrıları, qısa səhər sərtliyi yaranır. Müalicə konservativdir.
- III dərəcə (orta) — çoxsaylı osteofitlər, oynaq yarığının aydın daralması, sümüyün sıxlaşması, oynağın formasının dəyişməsi mümkündür. Ağrı daha uzun sürür, hərəkət həcmi azalır, ortopedik vasitələr və oynaqdaxili inyeksiyalar tələb oluna bilər.
- IV dərəcə (ağır) — oynaq yarığı kəskin daralıb və ya demək olar ki, yoxdur, iri osteofitlər, oynağın deformasiyası. Ağrı istirahətdə və gecələr də narahat edir, hərəkətlər ciddi məhdudlaşır. Konservativ müalicə kömək etmədikdə endoprotezləmə müzakirə olunur.
Mərhələni həkim müayinə və rentgenoqrafiyanın nəticələrinə əsasən müəyyən edir və o, müalicənin seçiminə təsir göstərir.
Klinik mənzərə
Oynaqların artrozunun əsas simptomu ağrıdır. Onun xəstəliyin ilkin diaqnostikasını aparmağa imkan verən müəyyən fərqləndirici xüsusiyyətləri vardır.
- Qığırdağın amortizasiya xüsusiyyətlərinin itirilməsi ilə şərtlənən mexaniki ağrı. Ağrılı hisslər fiziki yük zamanı yaranır və istirahət zamanı aradan qalxır.
- Gecə ağrısı. Venoz qanın durğunluğu və sümüyün daxilində axan qanın təzyiqinin artması ilə əlaqədardır.
- Başlanğıc ağrısı. O, qısamüddətlidir və səhər insanın yataqdan qalxması zamanı meydana çıxır (xəstə deyir ki, ona «açılmaq» lazımdır). Bu ağrılar detritin qığırdaq lövhəcikləri üzərində çökməsi ilə şərtlənir, hərəkət prosesində bu fraqmentlər oynaq çıxıntılarına itələnir, buna görə də xoşagəlməz hisslər dayanır.
- Meteoroloji asılılıq. Ağrılar hava şəraitinin dəyişməsi zamanı arta bilər (yüksək atmosfer təzyiqi, soyuma, artıq rütubət).
- Blokada ağrısı. Bunlar oynaq səthləri arasında sümük və ya qığırdaq fraqmentinin sıxılması ilə əlaqədar yaranan qəfil ağrılı hisslərdir. «Blokada» fonunda oynaqda ən kiçik hərəkətlər dayanır.
Ağrının xarakteri ikincili sinovit qoşulduqda bir qədər dəyişir. Bu halda ağrılı hisslər daimi olur. Səhərlər insanı oynağın sərtliyi narahat edir. Obyektiv olaraq iltihabi prosesin əlamətləri müəyyən edilir – şişkinlik və dərinin lokal temperatur artımı.
Artroz adətən bir zədələnmiş oynaqda ağrının meydana çıxması ilə yavaş başlayır. Əvvəlcə ağrı yalnız fiziki yük zamanı narahat edir, sonra isə hətta sakitlikdə və gecə yuxusu zamanı da meydana çıxır. Vaxt keçdikcə ağrılar əks tərəfin oynaqlarında da hiss olunur ki, bu da kompensator yük artması ilə əlaqədardır. Artrozun mühüm fərqləndirici əlaməti periodiklikdir, yəni qısa müddətli kəskinləşmə dövrləri remissiya dövrü ilə əvəz olunur. Patoloji prosesin proqressivləşməsindən residivlərarası dövrün qısalması və kontrakturalar, eləcə də oynaqda hərəkətliliyin kəskin məhdudlaşması şəklində xoşagəlməz nəticələrin inkişafı xəbər verir.
Hamiləlik zamanı artroz müxtəlif cür keçə bilər. Adətən 12-13 həftəyədək qadın orqanizmində baş verən hormonal yenidənqurmalarla əlaqədar patoloji prosesin kəskinləşməsi baş verə bilər. İkinci və üçüncü trimestr adətən nisbətən sabit keçir. Hamiləliyin aparılması mama-ginekoloq və travmatoloq-ortoped tərəfindən həyata keçirilir.
Klinik simptomlar əsasında rentgenoloq ilkin diaqnoz qoyur. Onun təsdiqi üçün görüntüləmə yönümlü əlavə müayinələr aparılır.
- Rentgenoqrafiya. Erkən mərhələdə xəstəliyin rentgen əlamətləri az əhəmiyyətlidir – bu, oynaq yarığının qeyri-bərabər daralması, altında yatan sümüyün cüzi sklerozu və bu sahədə kiçik kistalar ola bilər. Gec mərhələdə rentgenoqrafiya daha informativdir – sümüyün kənar proliferasiyaları əmələ gəlir, oynaq səthlərinin forması dəyişir, oynaq «siçanları» və kapsulada əhənglənmə sahələri müəyyən oluna bilər.
- Oynaqların USM-i. Ultrasəs skanlama artrozun ilkin əlamətlərinin aşkarlanması üçün daha informativdir.
- Kompyuter və ya nüvə-maqnit tomoqrafiyası. Belə artroz diaqnostikası qığırdaq lövhəsinin, sümüyün subxondral sahəsinin vəziyyətini detallı qiymətləndirmək, sinovial mayenin həcmini, o cümlədən oynaq qıvrımlarında olanını müəyyən etmək tələb olunduqda mürəkkəb klinik hallarda aparılır.
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Osteoartrozun diaqnozu şikayətlərə, həkim baxışına və vizual müayinə üsullarına əsaslanır. Onu təsdiqləyən xüsusi qan analizi yoxdur — laborator müayinələr əsasən digər oynaq xəstəliklərini istisna etmək üçün aparılır.
- Sorğu və baxış. Həkim ağrının xarakterini, onun yüklə əlaqəsini, səhər sərtliyinin müddətini soruşur, oynağın formasını, hərəkət həcmini, xırçıltını və şişkinliyi qiymətləndirir.
- Rentgenoqrafiya — əsas üsuldur: oynaq yarığının daralmasını, osteofitləri, sümüyün sıxlaşmasını göstərir və mərhələni müəyyən etməyə imkan verir.
- Oynağın USM-i — oynaqda mayeni, sinovial qişanın qalınlaşmasını və ətraf yumşaq toxumaları qiymətləndirir.
- MRT — qığırdağın, menisklərin, bağların və sümük iliyinin vəziyyətini göstərir; diaqnoz şübhəli olduqda və ya əməliyyatdan əvvəl təyin edilir.
- Qan analizləri — qanın ümumi analizi, iltihab göstəriciləri (EÇS, C-reaktiv zülal), sidik turşusu, revmatoid faktor.
- Oynaq mayesinin müayinəsi — punksiya zamanı, iltihabı və ya kristalları istisna etmək üçün.
Xidmətlər
Müalicə
Klinik tövsiyələrə əsasən, artrozun müalicəsinin əsas vəzifəsi qığırdaq lövhəsinin degenerativ zədələnməsinin proqressivləşməsini ləngitməkdən ibarətdir. Bunun üçün zədələnmiş oynağa düşən yükü azaldan və onun bərpasına kömək edən tədbirlər görülür, həmçinin ikincili sinovitin inkişafını kupirovka edən terapiya təyin edilir.
Oynağın boşaldılması aşağıdakı üsullarla əldə edilir:
- Bədən kütləsinin azaldılması (artıq olduqda);
- Uzunmüddətli eyni tip pozaları istisna edən müalicəvi bədən tərbiyəsinin yerinə yetirilməsi;
- Böyük yüklərin qaldırılmasından, diz üstə uzun müddət qalmaqdan imtina (bəzi peşələr üçün aktualdır).
Xəstəliyin ilkin mərhələlərində müalicəvi bədən tərbiyəsi ilə yanaşı, üzgüçülük və velosiped sürmə faydalıdır. Son mərhələlərdə kəskinləşmə dövründə oynağın boşaldılması üçün ortopedik əsadan və ya qoltuq ağaclarından istifadə etməklə yerimək tövsiyə olunur.
Ağrı sindromunun, o cümlədən ikincili sinovit fonunda, kupirovka edilməsi üçün həm yerli, həm də sistemli tətbiq olunan qeyri-steroid iltihabəleyhinə vasitələr istifadə olunur. Eyni məqsədlə oynaqdaxili kortikosteroid inyeksiyaları da tətbiq oluna bilər.
Qığırdaq lövhəsinin anatomik-funksional vəziyyətini yaxşılaşdırmaq üçün oynaq boşluğuna yeridilən xondroprotektorlar və hialuron turşusu preparatları istifadə olunur. Bu, patoloji prosesin proqressiyasını ləngitməyə və oynaqda hərəkətliliyi yaxşılaşdırmağa imkan verir.
Cərrahi müalicə variantları patoloji prosesin mərhələsindən və aktivliyindən asılıdır.
- Oynağın punksiyası – ifadəli reaktiv sinovit zamanı göstərilir. Təkcə iltihabi mayeni çıxarmağa deyil, həm də patoloji zənciri kəsən kortikosteroid vasitələri yeritməyə imkan verir.
- Artroskopik əməliyyatlar, kiçik deşiklər vasitəsilə alətlərin oynaq boşluğuna yeridilməsini və ardınca böyüdülmə altında vizuallaşdırmanı nəzərdə tutur. Bu müdaxilələr oynağı və onun qatlarını yumağa, qığırdaq lövhəsini hamarlamağa, nekrotik sahələri çıxarmağa, oynaq səthlərini “cilalamağa” və s. Imkan verir.
- Endoprotezləşdirmə – patoloji prosesin xeyli irəliləmiş mərhələsində aparılan radikal əməliyyat hesab olunur. Adətən diz və ya bud-çanaq oynağının artrozu zamanı tətbiq olunur.
Reabilitasiya
Oynaq artrozlarında reabilitasiya oynağın və ətraf toxumaların funksional vəziyyətini yaxşılaşdırmağa imkan verən prosedurlar kompleksini nəzərdə tutur. Fizioterapiya prosedurları, müalicəvi masaj və sağlamlaşdırıcı gimnastika tətbiq olunur.
Profilaktika
Artrozun profilaktikası normal çəkini saxlamağa, ortopedik ayaqqabı geyinməyə, diz üstə işləməkdən imtina etməyə, çəkilərin dozalı qaldırılmasına və fiziki aktivlik rejiminə riayət etməyə yönəldilmişdir.
Yadda saxla!
Oynaqların deformasiyaedici artrozu – simptomlu formada dünya əhalisinin təxminən 7-8%-ində (yaşlı insanlarda isə xeyli daha çox) rast gəlinən dayaq-hərəkət aparatının geniş yayılmış patologiyalarından biridir. Xəstəliyin hiyləgərliyi ondadır ki, o, yavaş və sanki hiss olunmadan inkişaf edir. Əvvəlcə bu, bir oynaqda qısamüddətli ağrılar olur ki, insan çox vaxt onlara fikir vermir. Tədricən ağrı sindromunun ifadəlilik dərəcəsi daha intensiv olur, bununla yanaşı ağrının periodik xarakteri daimi xarakterə çevrilir. Müalicə olmadıqda xəstəlik proqressivləşməyə davam edir və ifadə olunmuş qığırdaq degenerasiyası ilə müşayiət olunur ki, bu da artıq konservativ terapiyaya cavab vermir və bu problemin həlli üçün yalnız endoprotezləşdirmə tələb olunur – dağıdılmış oynağın tamhüquqlu implantla əvəz edilməsi üzrə mürəkkəb və baha müdaxilə. Lakin müntəzəm müalicəvi məşqlər, bədən çəkisinin normallaşdırılması, oynağa düşən yükün tənzimlənməsi və ağrının düzgün müalicəsi bir çox pasiyentdə bu əməliyyatı gecikdirməyə və ya ondan qaçmağa kömək edir. Buna görə də oynaqda ağrılar yarandıqda mümkün qədər tez həkimə müraciət etmək vacibdir. Oynaq qəflətən şişib qızararsa, hərarət yüksələrsə və ya travmadan sonra ətrafa yük vermək mümkün olmazsa, təxirə salmadan təcili yardım çağırın.
Suallar və cavablar
Diaqnostika və müalicə ilə travmatoloq-ortoped həkimi məşğul olur.
Artrozun klinik əlamətlərinin ifadəliliyi həmişə rentgenoloji dəyişikliklərlə korrelyasiya etmir. Təcrübədə tez-tez elə hallar olur ki, intensiv ağrı sindromu zamanı rentgenoqrafiya nəzərəçarpacaq dəyişikliklər aşkar etmir və əksinə, «pis» rentgen şəkli əhəmiyyətli simptomatika ilə müşayiət olunmur.
Artrozdan şübhələndikdə artroskopiya adətən diaqnoz qoymaq üçün deyil, oynağın funksional vəziyyətinin pozulmasına səbəb ola bilən səbəbləri axtarmaq üçün aparılır (məsələn, diz oynağının menisklərinin və oynaqdaxili bağların zədələnməsi).
Mövzu üzrə məqalələr
Densitometriya – bu nədir və ona necə hazırlaşmaq lazımdır
Densitometriya — sümük karkasının möhkəmliyi barədə mühakimə yürütməyə və onun quruluşunun zəifləməsinin ilk əlamətlərini görməyə imkan verən diaqnostik…
İstiqamət: Revmatologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
