Çiyin oynağının artrozu — oynağın oynaq səthlərini örtən qığırdaq lövhəsinin distrofik zədələnməsi, sonradan altda yerləşən sümüyün prosesə cəlb olunmasıdır.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Qlenohumeral artroz
Xəstəlik haqqında
Bu xəstəlikdə yalnız qığırdaq qatı və subxondral sümük deyil, həm də patoloji proses tədricən oynaq kapsulasını və bağ aparatını, sinoviyanı, əzələ-vətər kompartmentini, eləcə də subakromial sahəni də əhatə edir.
Çiyin oynağının artrozu müəyyən mərhələdə osteoartritin inkişafına səbəb ola bilər. Bu vəziyyət üçün aşağıdakı simptomlar xarakterikdir – xroniki ağrı, oynaqda hərəkət amplitudasının azalması, fırlanma zamanı intraartikulyar xırtıltı. Ən çox bu transformasiyaya 40 yaşdan yuxarı insanlar məruz qalır.
Çiyin oynağının artrozunun əsas simptomları ağrı hissləri və qolda hərəkətliliyin məhdudlaşmasıdır. Diaqnozun verifikasiyası üçün vizuallaşdırıcı müayinə metodları – ultrasəs və rentgenoloji skanlama, kompüter və maqnit-rezonans tomoqrafiyası informativdir.
Klinik tövsiyələrə uyğun olaraq, xəstəliyin ilkin mərhələlərində müalicə konservativ metodlarla aparılır, son mərhələlərdə isə qığırdaq qatının əhəmiyyətli dərəcədə zədələnməsi və pasiyentin özünəqulluq imkanlarının pozulması olduqda oynağın protezləşdirilməsi göstərilir.
Səbəbləri
Çiyin oynağının artrozunun yaranma səbəbləri 2 qrupa təsnif edilir:
- Dəyişdirilə bilən – korreksiyanın aparılması mümkündür;
- Dəyişdirilə bilməyən – onların təsirinə təsir göstərmək mümkün deyil.
Çiyin oynağında artroz dəyişikliklərinin inkişaf riskini artıra bilən dəyişdirilə bilməyən amillərə aşağıdakılar aiddir:
- Cinsi mənsubiyyət – 50 yaşa qədər qadınlar xəstəliyə kişilərlə müqayisədə daha az meyllidirlər, təxminən 50 yaş həddindən sonra isə hər iki cins nümayəndələri arasında patologiyanın yayılması təxminən eyni olur;
- Insanın yaşı – pasiyent nə qədər yaşlıdırsa, risklər bir o qədər yüksəkdir (üstəlik, təxminən 30 yaşdan etibarən qığırdaq toxumasında degenerasiya prosesi regenerasiya prosesindən daha sürətlə gedir ki, bu da xəstəliyin inkişafı üçün zəmin yaradır);
- Çiyinin anadangəlmə quruluş pozğunluqları – həddindən artıq artmış hərəkətlilik (hipermobillik), birləşdirici toxumanın displaziyası (normada oynaq qığırdağı 2-ci tip kollagen liflərindən ibarətdir, displaziya zamanı isə daha az möhkəm kollagen tipləri ilə əvəz olunur), oynağın qeyri-stabilliyi;
- Genetikanın xüsusiyyətləri – 2-ci tip kollagenin irsi olaraq üstünlük təşkil etməsi, interleykin-1 və interleykin-2 genlərinin polimorfizmi.
Sağ və ya sol çiyin oynağının deformasiyalaşdırıcı artrozunun risk faktorları kimi dəyişdirilə bilən amillər bunlardır:
- Oynaqların travmatik zədələnməsi;
- Həddindən artıq fiziki yüklənmələr (güc idman növləri və döyüş növləri ilə məşğul olmaq, o cümlədən ştanq qaldırma);
- Piylənmə – çiyin artrozu üçün mühüm amil mexaniki yükün artması deyil, birləşdirici toxumada baş verən metabolik dəyişikliklərdir, o cümlədən piylənməni müşayiət edən xroniki iltihab vəziyyəti;
- Çiyin oynağının əzələ korsetinin zəifliyi, xüsusilə də əl ilə dəqiq fəaliyyət növlərini yerinə yetirən insanlarda (zərgərlər, stomatoloqlar, katiblər, yazıçılar);
- D vitamininin çatışmazlığı, hansı ki, dayaq-hərəkət sisteminin sağlamlığının qorunmasında aktiv iştirak edir;
- C vitamini az olan pəhriz, hansı ki, orqanizmdə kalsium-fosfor mübadiləsində mühüm həlqədir;
- Hormonal disbalans – qalxanabənzər vəzi xəstəlikləri, şəkərli diabet və s.;
- Siqaret çəkmə – həm aktiv, həm də passiv.
Çiyin artrozunda patoloji prosesin əsas hədəfləri oynaq qığırdağı, subxondral sümük və sinovial qişadır. Zədələnmiş qığırdaqda proteoqlikanların sintezi azalır, lövhənin fraqmentasiyası və çatlaması müşahidə olunur, altındakı sümük açığa çıxır. Sümüyə artan qeyri-fizioloji yük onun sıxlaşmasına, kistlərin və osteofitlərin (kənar çıxıntıların) yaranmasına gətirib çıxarır.
Təsnifat
Təsnifata görə, çiyin oynağının artrozunun aşağıdakı növləri fərqləndirilir:
- Birincili artroz, onun inkişafında genetikanın xüsusiyyətləri böyük rol oynayır və hətta ən diqqətli müayinə belə xəstəliyin ən əhəmiyyətli səbəbini aşkar etməyə imkan vermir;
- Ikincili artroz, hansı ki, oynaq üzərində əlverişsiz amillərin təsiri nəticəsidir (travmalar, endokrin xəstəliklər, oynağın anatomiyasının pozulması).
Patoloji prosesin proqressiya sürəti barədə həkimlər xəstəliyin dərəcəsinə əsasən qərar verirlər. Proses nə qədər aqressivdirsə, oynaq qığırdağının destruksiyası və altda yerləşən sümüyün prosesə cəlb olunması bir o qədər tez baş verir. Morfoloji baxımdan çiyin oynağının artrozunun 6 dərəcəsi fərqləndirilir:
- Birinci dərəcə – qığırdaq matriksi ödemli və lifli olur, lakin qığırdağın səthi zonasının bütövlüyü hələ pozulmur;
- Ikinci dərəcə – dərin qatlarda yerləşən qığırdaq toxuması hüceyrələri zədələnir, qığırdağın səthi lövhəsi zədələnir;
- Üçüncü dərəcə – qığırdaq lövhəsində şaquli çatlar əmələ gəlir;
- Dördüncü dərəcə – qığırdaq lövhəsinin səthi zonası tədricən qopur, eroziv defektlər formalaşır, altda yerləşən sümükdə kistoz boşluqlar yaranır;
- Beşinci dərəcə – bu mərhələdə altda yerləşən sümük açıq qalır;
- Altıncı dərəcə – subxondral zona əhəmiyyətli dərəcədə bərkiyir, kistalar daha ifadəli olur, kənar sümük çıxıntıları yaranır.
Mərhələlər
Çiyin oynağının artrozunun ağırlıq dərəcəsi ən çox Kellgren–Lawrence rentgenoloji təsnifatı ilə qiymətləndirilir.
- 0 dərəcə. Rentgendə artroz əlamətləri yoxdur.
- I dərəcə (şübhəli). Minimal osteofitlər ola bilər, oynaq yarığının daralması şübhəlidir. Çiyində yalnız yükdən sonra narahatlıq yaranır, hərəkətlər tam saxlanılır. Məşqlər və yükün korreksiyası adətən kifayət edir.
- II dərəcə (yüngül). Aydın osteofitlər, oynaq yarığının mümkün daralması. Qolu yuxarı qaldırdıqda və arxaya apardıqda ağrı, xırçıltı hiss olunur. Müalicə konservativdir: müalicəvi bədən tərbiyəsi, fizioterapiya, ağrı və iltihabı azaldan dərmanlar.
- III dərəcə (orta). Çoxsaylı osteofitlər, oynaq yarığının aydın daralması, sümüyün sıxlaşması. Ağrı gecələr, xüsusən xəstə tərəfə uzandıqda narahat edir, qolun hərəkət həcmi azalır — saçı daramaq, geyinmək çətinləşir. Müalicəyə oynaqdaxili inyeksiyalar əlavə oluna bilər.
- IV dərəcə (ağır). Oynaq yarığı demək olar ki, yoxdur, iri osteofitlər, bazu sümüyü başının deformasiyası. Ağrı daimi olur, hərəkətlər kəskin məhdudlaşır. Konservativ müalicə kömək etmədikdə endoprotezləmə müzakirə olunur.
Mərhələni həkim müayinə və rentgenoqrafiyanın nəticələrinə əsasən müəyyən edir və o, müalicənin seçiminə təsir göstərir.
Klinik mənzərə
Çiyin artrozunun əsas klinik əlamətləri ağrılar, oynağın sərtliyinin tam hərəkətliliyin itirilməsinədək artması, həmçinin oynağın deformasiyasıdır.
Deformasiyaedici artroz zamanı ağrı hisslərinin xarakterik xüsusiyyətləri bunlardır:
- Bükülmə, açılma və ya fırlanmanın əvvəlində yaranması;
- Fiziki yük zamanı güclənməsi;
- Sümükdaxili kanallarda venoz qanın durğunluğu ilə əlaqədar gecə xarakteri;
- Blokadaların mövcudluğu – ayrılmış sümük-qığırdaq fraqmentlərinin oynaq səthləri arasına düşməsi nəticəsində oynağın qəfil kilidlənməsi;
- Meteohəssaslıq – ağrılar havanın dəyişməsi zamanı güclənir (rütubətli və soyuq iqlimdə ağrı hissləri daha intensiv olur).
Artroz xroniki patologiyadır. Xəstəliyin ilkin mərhələsində ağrılar vaxtaşırı yaranır (xəstəliyin kəskinləşməsi zamanı). Patologiyanın proqressiya sürəti müalicənin vaxtında başlanmasından və həyat tərzinin adekvat modifikasiyasından asılıdır. Çiyin oynağında ağrı 6 ay və daha çox davam edərsə, xroniki olur. Ağrının kəskin xarakterdən xroniki xarakterə keçməsi patoloji prosesin proqressiyasından xəbər verir.
Şəkillərdə əlamətlər
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Çiyin oynağında ağrı sindromu olan pasiyentin müayinəsi rentgenoqrafiyadan başlamalıdır. Oynağı ətraflı nəzərdən keçirmək üçün skanlaşdırmanı bir neçə proyeksiyada aparmaq vacibdir. Şəkillər düz proyeksiyada, daxili və xarici rotasiya vəziyyətində çəkilə bilər. Oynağın yumşaq toxuma törəmələrinin, xüsusilə artrozun erkən mərhələsində qiymətləndirilməsi üçün ən informativ metod oynağın ultrasəs skanlaşdırılmasıdır. Diaqnoz aydın qalmazsa, oynaqda maqnit-rezonans tomoqrafiyası/kompüter tomoqrafiyası aparılması tövsiyə olunur. Növbəti mərhələdə oynaq funksiyalarının saxlanılması qiymətləndirilir.
Müalicə
Patoloji prosesin ilkin mərhələsində çiyin oynağının artrozunun müalicəsi konservativ metodlarla aparılır, oynaq qığırdağının ifadəli degenerasiyası zamanı isə cərrahi müdaxilə (endoprotezləmə) göstərilir.
Prosesin kəskinləşmə dövründə birinci dərəcəli istiqamət ağrının aradan qaldırılmasıdır. Ağrıkəsici məqsədlə ən çox qeyri-steroid iltihabəleyhinə preparatlardan istifadə olunur. Onlar yerli olaraq (kremlər və məlhəmlər şəklində), oynağın boşluğuna yeridilə və ya sistemik şəkildə tətbiq oluna bilər (tabletlər, əzələdaxili inyeksiyalar). Bəzi pasiyentlərdə ağrı o qədər ifadəli ola bilər ki, onun aradan qaldırılması üçün qısamüddətli kursla kortikosteroid preparatları tətbiq oluna bilər.
Hialuron turşusunun və ya plazmanın, o cümlədən trombositlərlə zənginləşdirilmiş plazmanın oynaqdaxili yeridilməsi qığırdaq lövhəsinə stimullaşdırıcı təsir göstərə və onun yenilənməsinə kömək edə bilər (belə müalicə patogenetik müalicə kimi nəzərdən keçirilir). Bu inyeksiyalar qığırdağın əsasını təşkil edən kollagen və elastin liflərinin sintezini sürətləndirməyə kömək edir. Nəticədə qığırdaq qatının və sinovial membranın quruluşu yaxşılaşır ki, bu da oynaq səthlərinin kongruentliyinin artmasına kömək edir. Bu oynaqdaxili inyeksiyalar sinovial mayenin istehsalını optimallaşdırmağa kömək edir; bu maye təkcə zərbələri amortizasiya etmir, qığırdağı nəmləndirmir, həm də xondroositlərdə mübadilə proseslərinin gedişini yaxşılaşdıraraq onların daxili potensialını artırır.
Kəskin prosesin səngiməsindən sonra kompleks müalicə çərçivəsində fizioterapevtik reabilitasiya üsulları (impuls cərəyanları, ultrasəs və lazer müalicəsi) tətbiq oluna bilər. Bu prosedurlar oynaq strukturlarına kompleks müsbət təsir göstərir.
Əməliyyat qığırdaq lövhəsinin əhəmiyyətli dərəcədə dağılması zamanı göstərişdir; bu, davamlı ağrı sindromu və oynağın funksiyasının pozulması ilə müşayiət olunur ki, bu da özünəxidmətin və peşə vəzifələrinin yerinə yetirilməsinin mümkün olmamasına gətirib çıxarır. Çiyin artrozunda cərrahi müdaxilənin müasir üsulu endoprotezin implantasiyasıdır. Əməliyyat son nəsil endoprotezlərdən istifadə olunmaqla metodologiyaya ciddi riayət edilməklə aparılır. Bu, ən yaxşı terapevtik nəticələrin əldə edilməsinin təminatıdır.
Reabilitasiya
Endoprotezləşdirmədən sonra qolu tələb olunan dərəcədə hərəkətsiz saxlayan fiksasiyaedici sarğı (qolu boyundan asan sarğı və ya ortez) qoyulur; gips sarğı adətən istifadə olunmur. Həkimin göstərişi ilə, çox vaxt ilk günlərdən ehtiyatlı passiv hərəkətlərdən başlayaraq, oynağın funksional aktivliyinin bərpası dövrü başlayır. Bunun üçün müalicəvi masaj kursları, fizioterapiya prosedurları və müalicəvi bədən tərbiyəsi mütəxəssisinin nəzarəti altında sağlamlaşdırıcı gimnastika tövsiyə olunur.
Profilaktika
Çiyin oynağının artrozunun birincili profilaktikası sümük-qığırdaq kompartmentində optimal metabolizmin qorunmasına yönəldilmişdir. Bunun üçün tövsiyə olunur:
- Normal bədən çəkisini qorumaq;
- Orqanizmdə endokrin pozğunluqları adekvat şəkildə kompensasiya etmək (endokrinoloqun konsultasiyası və dinamik müşahidəsi tələb olunur);
- Çiyin qurşağının əzələ korsetini dozalara bölünmüş şəkildə möhkəmləndirmək;
- Peşə fəaliyyəti çiyində eyni tip hərəkətlərin yerinə yetirilməsi ilə əlaqəli olduqda müntəzəm olaraq isinmə hərəkətləri etmək.
Yaranmış çiyin artrozunun proqressiyasının qarşısını almaq üçün aşağıdakı tövsiyələr vacibdir:
- Ağır yük qaldırmaqdan, o cümlədən ştanqa qaldırmaqdan çəkinmək;
- Müalicəvi masajın təkrar kurslarını keçmək;
- Müntəzəm olaraq sağlamlaşdırıcı gimnastika ilə məşğul olmaq (müalicəvi bədən tərbiyəsi mütəxəssisinin nəzarəti altında).
Yadda saxla!
Patoloji prosesə oynağın bütün morfoloji strukturları cəlb olunur. Osteoartrozun əsas əlaməti oynaq nahiyəsində ağrıdır; bu, təkcə sinovitlə deyil, həm də sümüyün zədələnməsi (osteit, periostit), periartikulyar yumşaq toxumaların prosesə cəlb olunması (tendinitlər, tenosinovitlər, mialgiyalar, enteziopatiyalar, oynaq kapsulasının gərilməsi), menisklərin degenerasiyası və neyrosensor sistemin prosesə cəlb olunması (məsələn, iri osteofitlər tərəfindən sinir kötüklərinin qıcıqlanması) ilə əlaqədardır. Buna görə müalicə nə qədər tez başlasa, o cümlədən həyat tərzinin modifikasiyası, ağrı sindromunun yaranmasına nəzarət bir o qədər effektiv olacaqdır.
Suallar və cavablar
Xəstəliyin diaqnostikası və müalicəsi ilə travmatoloq-ortoped həkim məşğul olur.
Çiyin oynağının qığırdaq qatının degenerativ-distrofik destruksiyası üçün ən yüksək riskə voleybol, tennis, basketbol ilə məşğul olan idmançılar, atıcı idman növləri ilə məşğul olanlar, yükdaşıyanlar məruz qalır.
Həqiqətən, ağrı artrozun aparıcı əlamətidir. Lakin ağrı hissləri həmçinin digər xəstəliklərin də – adgeziv kapsulit, osteoartrit, rotator manjet əzələlərinin zədələnməsi və s. – təzahürü ola bilər. Düzgün diaqnozun qoyulmasına və müalicənin seçilməsinə ixtisaslı travmatoloq-ortoped kömək edəcəkdir.
Mövzu üzrə məqalələr
Densitometriya – bu nədir və ona necə hazırlaşmaq lazımdır
Densitometriya — sümük karkasının möhkəmliyi barədə mühakimə yürütməyə və onun quruluşunun zəifləməsinin ilk əlamətlərini görməyə imkan verən diaqnostik…
İstiqamət: Revmatologiya
Travmatologiya-ortopediyada müasir müalicə metodları
Müasir təbabət dayaq-hərəkət aparatının müxtəlif travmalarının və xəstəliklərinin müalicəsində böyük uğurlar qazanır. Elm yerində saymır, yeni işləmələr və…
İstiqamət: Travmatologiya-ortopediya
Axilles vətərinin qırılması
Axilles vətərinin qırılmaları ortopediyada nadir hal deyil. Ən çox belə zədə idmançılarda (futbolçularda, qaçışçılarda, tennisçilərdə, gimnastlarda və b.)…
İstiqamət: Travmatologiya-ortopediya
Ayaqdakı çıxıntını necə aradan qaldırmaq olar?
Ayağın baş barmağındakı «sümükcik» deformasiyası qadınlarda kişilərə nisbətən daha tez-tez rast gəlinir. Bu xəstəlik təkcə pəncənin formasını pozmur…
İstiqamət: Podologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
