Frajil X sindromu FMR1 genindəki dəyişikliklə bağlı irsi xəstəlikdir və irsi zehni inkişafdan qalmanın ən çox rast gəlinən səbəbidir. Öyrənmə çətinlikləri, davranış xüsusiyyətləri və autizm əlamətləri ilə gedə bilər.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Kövrək X xromosomu sindromu
- Martin-Bell sindromu
Xəstəlik haqqında
Sindrom X xromosomunda yerləşən FMR1 genində CGG təkrarlarının həddən artıq çoxalması nəticəsində yaranır. Bu zaman gen «söndürülür» və beyin hüceyrələri arasında əlaqələrin (sinapsların) normal formalaşması üçün lazım olan FMRP zülalı istehsal olunmur. Nəticədə nitqin, öyrənmə qabiliyyətinin, diqqətin və davranışın inkişafı pozulur.
Oğlanlarda X xromosomu bir olduğundan əlamətlər daha aydın olur. Qızlarda ikinci, normal X xromosomu qismən kompensasiya edir və əlamətlər daha yüngül olur, bəzən isə ümumiyyətlə nəzərə çarpmır. Frajil X sindromu irsi zehni inkişafdan qalmanın ən çox rast gəlinən səbəbidir və autizm spektri pozuntusunun məlum genetik səbəbləri arasında birinci yerlərdən birini tutur.
Gendə orta dərəcəli dəyişiklik (premutasiya) olan daşıyıcılarda başqa problemlər – qadınlarda erkən yumurtalıq çatışmazlığı, ahıl yaşda isə, xüsusən kişilərdə, tremor-ataksiya sindromu – yarana bilər. Buna görə bir uşaqda diaqnozun qoyulması bütün ailə üçün əhəmiyyət daşıyır.
Səbəbləri
Xəstəliyin səbəbi FMR1 genində CGG adlanan üç nukleotiddən ibarət fraqmentin təkrarlarının sayının artmasıdır. Təkrarların sayına görə bir neçə vəziyyət ayırd edilir:
- Normal allel – təkrarların sayı azdır, gen nəsildən-nəsilə sabit ötürülür;
- Aralıq («boz») zona – təkrarlar bir qədər artıqdır; insanın özündə əlamət olmur, lakin bir neçə nəsildən sonra genişlənmə mümkündür;
- Premutasiya – təkrarlar xeyli çoxdur, lakin gen hələ işləyir; daşıyıcının zehni inkişafı adətən normaldır, amma qadın daşıyıcıdan uşağa keçərkən təkrarlar tam mutasiyaya qədər arta bilər;
- Tam mutasiya – təkrarların sayı çox yüksəkdir, gen metilləşir və «söndürülür»; FMRP zülalı yaranmır və sindrom inkişaf edir.
Premutasiyanın tam mutasiyaya keçməsi demək olar ki, yalnız ana vasitəsilə baş verir və ananın premutasiyası nə qədər böyükdürsə, bu ehtimal o qədər yüksəkdir. Premutasiya daşıyıcısı olan ata onu bütün qızlarına ötürür, lakin adətən genişlənmə olmadan; oğullarına isə X xromosomunu ötürmür. Bu səbəbdən sindrom ailədə bir neçə nəsil «gizli» qalıb gözlənilmədən ortaya çıxa bilər.
Risk amilləri: ailədə izah olunmayan zehni inkişafdan qalma və ya autizm, qadın qohumlarda erkən menopauza, ahıl kişi qohumlarda səbəbi aydın olmayan titrəmə və yeriş pozuntusu.
Formaları
- Oğlanlarda tam mutasiya – klassik forma; inkişaf ləngiməsi, zehni inkişafdan qalma və davranış xüsusiyyətləri aydın ifadə olunur;
- Qızlarda tam mutasiya – əlamətlər yüngüldən orta dərəcəyə qədər dəyişir; daha çox öyrənmə çətinlikləri, narahatlıq və utancaqlıq müşahidə olunur;
- Mozaik forma – hüceyrələrin bir qismində premutasiya, bir qismində tam mutasiya olur; əlamətlər klassik formadan yüngül ola bilər;
- Premutasiya ilə əlaqəli vəziyyətlər – qadınlarda erkən yumurtalıq çatışmazlığı, ahıl yaşda frajil X ilə əlaqəli tremor-ataksiya sindromu, bəzi daşıyıcılarda narahatlıq və depressiyaya meyl.
Klinik mənzərə
Yenidoğulmuş dövründə uşaq adətən sağlam görünür. Əlamətlər yaşla tədricən aydınlaşır və oğlanlarda daha ifadəli olur:
- südəmər yaşda – əzələ tonusunun zəifliyi, tez-tez qaytarma, motor bacarıqların (oturma, yeriş) bir qədər gec formalaşması;
- nitq inkişafının ləngiməsi – ilk sözlər və cümlələr gec yaranır, sürətli və ya təkrarlanan danışıq ola bilər;
- yüngül və ya orta dərəcəli zehni inkişafdan qalma – oğlanlarda daha çox; qızlarda daha çox riyaziyyat və diqqət tələb edən tapşırıqlarda çətinlik;
- diqqət çatışmazlığı və hiperaktivlik, impulsivlik;
- sosial narahatlıq – utancaqlıq, göz kontaktından qaçma, yeni vəziyyətlərdə gərginlik;
- autizm spektri pozuntusu əlamətləri – oğlanların əhəmiyyətli qismində;
- təkrarlanan hərəkətlər – əlləri çırpmaq, əli dişləmək; səsə, işığa və toxunuşa həddən artıq həssaslıq;
- xarici görünüş xüsusiyyətləri – uzunsov üz, iri və önə çıxan qulaqlar, yumşaq dəri, oynaqların hipermobilliyi, yastıpəncəlik; cinsi yetkinlikdən sonra oğlanlarda xayaların böyüməsi;
- qıcolmalar – bəzi uşaqlarda, adətən uşaqlıq dövründə.
Təcili həkimə müraciət etmək lazımdır, əgər uşaqda ilk dəfə qıcolma tutması baş veribsə. Tutma uzun sürərsə, biri digərinin ardınca təkrarlanarsa və ya uşaq huşa gəlmirsə, dərhal 103 nömrəsinə zəng edin.
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Həkim inkişafın mərhələlərini, davranışı və ailə anamnezini – qohumlarda zehni inkişafdan qalma, autizm, erkən menopauza, titrəmə hallarını – ətraflı öyrənir. Lakin xarici görünüşə və davranışa əsasən diaqnoz qoymaq mümkün deyil, xüsusən kiçik yaşda.
- FMR1 geninin molekulyar-genetik müayinəsi – CGG təkrarlarının sayı və metilləşmə statusu; diaqnozun yeganə dəqiq üsulu. Adi xromosom analizi və xromosom mikromassiv müayinəsi bu dəyişikliyi aşkar etmir, ona görə məhz bu test xüsusi olaraq təyin edilməlidir;
- inkişafın və intellektin psixoloji qiymətləndirilməsi – dəstək proqramının qurulması üçün;
- EEQ – qıcolmalar və ya onlara şübhə olduqda;
- kardioloji müayinə və exokardioqrafiya – ürəkdə küy olduqda, mitral qapağın prolapsını yoxlamaq üçün;
- oftalmoloji və LOR müayinəsi – çəpgözlük, tez-tez qulaq iltihabları;
- ailə üzvlərinin daşıyıcılıq testi və tibbi-genetik məsləhət;
- prenatal diaqnostika – ailədə sindrom olduqda hamiləlik zamanı.
Differensial diaqnostika digər genetik sindromlar, səbəbi bilinməyən autizm spektri pozuntusu və inkişaf ləngiməsinin digər səbəbləri ilə aparılır. İnkişaf ləngiməsi və ya autizm spektri pozuntusu olan hər bir uşağa frajil X testi tövsiyə olunur.
Ağırlaşmalar
- təhsil və sosial uyğunlaşma çətinlikləri;
- narahatlıq pozuntuları, aqressiv davranış epizodları, yuxu pozuntuları;
- epilepsiya;
- mitral qapağın prolapsı, tez-tez orta qulaq iltihabları, çəpgözlük;
- oynaqların hipermobilliyi ilə bağlı çıxıqlar, yastıpəncəlik;
- daşıyıcı qadınlarda erkən menopauza və sonsuzluq;
- ahıl yaşda daşıyıcılarda titrəmə, tarazlıq və yaddaş pozuntuları.
Müalicə
Sindromun genetik səbəbini aradan qaldıran müalicə hələ yoxdur. Lakin kompleks və erkən başlanan dəstək uşağın imkanlarını maksimum inkişaf etdirir, davranış problemlərini azaldır və ailənin həyat keyfiyyətini yaxşılaşdırır. Müalicə fərdi qurulur və uşaq böyüdükcə dəyişdirilir.
- erkən inkişaf proqramları – mümkün qədər tez, diaqnoz təsdiqlənməzdən əvvəl belə başlanmalıdır;
- loqopedik məşğələlər – nitqin və ünsiyyətin inkişafı, lazım olduqda alternativ ünsiyyət vasitələri;
- ergoterapiya – incə motorika, özünəxidmət bacarıqları, sensor həssaslığın tənzimlənməsi;
- davranış terapiyası və sosial bacarıqların öyrədilməsi; valideynlər üçün təlim;
- fərdi təhsil proqramı – inklüziv və ya xüsusi sinifdə, uşağın güclü tərəflərinə (vizual yaddaş, yamsılama) əsaslanaraq;
- simptomatik dərman müalicəsi – diqqət çatışmazlığı üçün stimulyatorlar və digər qrup preparatlar, narahatlıq üçün antidepressantlar, ağır aqressiya üçün antipsixotiklər, qıcolmalar üçün epilepsiyaəleyhinə preparatlar; yalnız uşaq psixiatrı və ya nevroloq tərəfindən təyin olunur;
- ürək, göz, qulaq və ortopedik problemlərin müşahidəsi və müalicəsi.
Evdə valideynlər proqnozlaşdırıla bilən gündəlik rejim yaratmaqla, yeni vəziyyətlərə uşağı əvvəlcədən hazırlamaqla, səs-küylü mühitləri məhdudlaşdırmaqla və uğurları tərifləməklə çox kömək edə bilərlər. Effektivliyi sübut olunmamış «kök hüceyrə» müalicələri, pəhrizlər və bahalı əlavələr sindromu sağaltmır və vaxt itkisinə səbəb olur – istənilən yeni üsulu həkimlə müzakirə edin.
Profilaktika
- ailədə sindrom və ya izah olunmayan zehni inkişafdan qalma olduqda tibbi-genetik məsləhət;
- qadınlarda daşıyıcılıq testi – xüsusən ailə anamnezində erkən menopauza, tremor və ya ataksiya olduqda;
- sindrom aşkar edildikdə ananın, bacıların, xalaların və onların uşaqlarının yoxlanılması;
- daşıyıcı qadınlarda hamiləliyin planlaşdırılması zamanı prenatal və preimplantasion genetik diaqnostika imkanlarının müzakirəsi;
- inkişaf ləngiməsi olan uşaqlarda testin vaxtında aparılması – bu, ailədə növbəti hamiləliklərin planlaşdırılmasına kömək edir.
Hansı həkimə müraciət etməli
İlk addım pediatr və ya uşaq nevroloqunun müayinəsidir; diaqnozu həkim-genetik təsdiqləyir və ailə üzvlərinin yoxlanılmasını planlaşdırır. Sonrakı dəstəkdə uşaq psixiatrı, loqoped, ergoterapevt və psixoloq iştirak edir.
Yadda saxla!
Frajil X sindromunun dəqiq diaqnozu təkcə uşaq üçün deyil, bütün ailə üçün vacibdir – daşıyıcıları və onların risklərini müəyyən etməyə imkan verir.
- İnkişaf ləngiməsi və ya autizm əlamətləri olan uşaqda genetik testin aparılması barədə həkimlə danışın.
- Adi xromosom analizi sindromu aşkar etmir – xüsusi FMR1 testi lazımdır.
- Erkən dəstək ən yaxşı nəticəni verir; diaqnozu gözləmədən məşğələlərə başlamaq olar.
Əlaqəli Xəstəliklər
- Uşaqlarda autizm
- Uşaqlarda diqqət çatışmazlığı və hiperaktivlik pozuntusu (DÇHP)
- Epilepsiya
- Yetkinlərdə diqqət çatışmazlığı və hiperaktivlik pozuntusu (DÇHP)
- Ailəvi Aralıq dənizi qızdırması
- Ailəvi hiperxolesterinemiya
- Albinizm
- Aplaziya
- Birləşdirici toxuma displaziyası
- Daun sindromu
- Dilatasion kardiomiopatiya
- Dovşandodaqlıq (dodaq yarığı)
- Düşen əzələ distrofiyası (mənşəcə əzələ distrofiyası)
- Edvards sindromu
- Ehlers-Danlos sindromu
Faydalı Məqalələr
Reproduksiya pozğunluqlarında genetikin köməyi
Hazırda ər-arvadların reproduktiv sağlamlığının pozulması problemi getdikcə daha aktual olur. Kifayət qədər tez-tez sonsuzluğun və ya vərdiş halını…
İstiqamət: Genetika / Reproduktologiya
Suallar və cavablar
Bəli, lakin qızlarda əlamətlər adətən daha yüngül olur: öyrənmə çətinlikləri, narahatlıq, utancaqlıq. Bəzi qızlarda zehni inkişaf normal olur, lakin onlar uşaqlarına dəyişmiş geni ötürə bilərlər.
Daşıyıcıda gendə orta dərəcəli dəyişiklik (premutasiya) olur. O, adətən zehni cəhətdən sağlamdır, lakin qadın daşıyıcı uşaqlarına tam mutasiya ötürə bilər. Daşıyıcı qadınlarda erkən yumurtalıq çatışmazlığı, ahıl kişilərdə isə titrəmə və tarazlıq pozuntusu riski var.
Hazırda səbəbi aradan qaldıran müalicə yoxdur, lakin inkişaf proqramları, davranış terapiyası və simptomatik müalicə uşağın həyat keyfiyyətini xeyli yaxşılaşdırır. Bu sahədə elmi işlər davam edir.
Bu, ananın daşıyıcılıq statusundan və CGG təkrarlarının sayından asılıdır. Premutasiya və ya tam mutasiya daşıyıcısı olan qadın hər hamiləlikdə dəyişmiş X xromosomunu uşağa ötürə bilər. Dəqiq riski yalnız həkim-genetik ailə üzvlərinin müayinə nəticələrinə əsasən hesablaya bilər.
Bəli, bir çox uşaq fərdi proqram və dəstəklə məktəbdə təhsil alır. Uşaqlar adətən vizual materialları, nümunə əsasında öyrənməni və sakit mühiti yaxşı qəbul edirlər. Müəllimlə valideynlərin əməkdaşlığı və psixoloqun dəstəyi uğurun əsas şərtləridir.
Genetik test istənilən yaşda – yenidoğulmuşdan ahıl yaşa qədər – adi qan nümunəsi ilə aparılır. Ailədə sindrom məlumdursa, hamiləlik dövründə prenatal diaqnostika da mümkündür. Testin vaxtını və kimlərin yoxlanacağını həkim-genetiklə müzakirə etmək məsləhətdir.
Mövzu üzrə məqalələr
Amniosentez təklif olunub: qərarı necə verməli?
Amniosentez döl haqqında müəyyən diaqnostik məlumat almaq üçün aparılır. Testin nəyi araşdıracağı, məhdudiyyətləri və fərdi risk əvvəlcədən danışılmalıdır.
İstiqamət: Ginekologiya / Genetika
Hamiləlikdə AFP yüksəkdir: bu, diaqnoz deməkdirmi?
Ananın qanında AFP prenatal skrininqin hissəsi ola bilər. Dəyişmiş nəticə əlavə qiymətləndirməyə yönəldir, lakin təkbaşına dölün xəstəliyini təsdiqləmir.
İstiqamət: Ginekologiya / Genetika / Diaqnostika
Kariotip analizi: xromosom cavabı hansı sualı cavablandırır?
Kariotip xromosomların sayını və bəzi quruluş dəyişikliklərini qiymətləndirir. Normal nəticə bütün genetik xəstəliklərin istisnası deyil.
İstiqamət: Genetika / Reproduktologiya
Kordosentez: döl qanı nə zaman araşdırılır?
Kordosentez seçilmiş klinik suallar üçün döl qanından nümunə almağa imkan verir. Adi prenatal skrininq deyil və ixtisaslaşmış komanda…
İstiqamət: Ginekologiya / Genetika
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
