İntellektual inkişaf pozuntusu uşaqlıqdan başlayan, intellektual qabiliyyətlərin və gündəlik həyat bacarıqlarının yaşa uyğun olmayan dərəcədə məhdudluğu ilə gedən vəziyyətdir. Erkən dəstək, təhsil və reabilitasiya insanın imkanlarını maksimum inkişaf etdirir.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- İntellektual inkişaf pozuntusu
- intellektual çatışmazlıq
- oliqofreniya
Xəstəlik haqqında
İntellektual inkişaf pozuntusu inkişaf dövründə — uşaqlıqda və ya yeniyetməlikdə — yaranan vəziyyətdir. Bu zaman həm intellektual fəaliyyət (düşünmə, öyrənmə, problemləri həll etmə, abstrakt anlayışları mənimsəmə), həm də adaptiv davranış — ünsiyyət, özünə xidmət, gündəlik həyatda və cəmiyyətdə müstəqil fəaliyyət bacarıqları — yaşa uyğun səviyyədən geri qalır. Vəziyyət ömür boyu davam edir, lakin insanın imkanları düzgün dəstəklə xeyli genişlənə bilər.
Müasir yanaşmada əsas diqqət insanın nəyi bacardığına və hansı sahədə nə qədər dəstəyə ehtiyacı olduğuna yönəlir. Müasir təsnifatlarda «intellektual inkişaf pozuntusu» termini işlədilir; insan haqqında danışarkən «intellektual inkişaf pozuntusu olan uşaq» və ya «intellektual çatışmazlığı olan insan» demək düzgündür. Vəziyyət bütün ölkələrdə və bütün sosial qruplarda rast gəlinir, oğlan uşaqlarında bir qədər daha tez-tez aşkar olunur. Yüngül dərəcəli insanların çoxu düzgün dəstəklə təhsil alır, işləyir, ailə qurur və müstəqil yaşayır. Erkən diaqnoz həm səbəbi aşkar etməyə, həm də vaxt itirmədən inkişaf proqramlarına başlamağa imkan verir.
Səbəbləri
İntellektual inkişaf pozuntusu beynin inkişafına təsir edən müxtəlif səbəblərlə bağlı ola bilər. Onlar hamiləlikdən əvvəl, hamiləlik dövründə, doğuş zamanı və ya erkən uşaqlıqda təsir göstərir:
- xromosom xəstəlikləri — Daun sindromu, digər xromosom anomaliyaları və kiçik xromosom itkiləri (mikrodelesiyalar);
- gen xəstəlikləri — frajil X sindromu, Rett sindromu və bir çox nadir irsi sindromlar;
- irsi mübadilə xəstəlikləri — fenilketonuriya və digər fermentopatiyalar; vaxtında aşkar edilib müalicə olunmadıqda beyin zədələnir;
- anadangəlmə hipotireoz — qalxanabənzər vəzin hormon çatışmazlığı; müalicəsiz qaldıqda beynin inkişafı ləngiyir;
- bətndaxili infeksiyalar — sitomeqalovirus, məxmərək, toksoplazmoz və digərləri;
- hamiləlikdə zərərli təsirlər — alkoqol (fetal alkoqol spektri pozuntuları), narkotik maddələr, bəzi dərmanlar, ananın müalicə olunmamış ağır xəstəlikləri;
- doğuşla bağlı amillər — dölün ağır oksigen çatışmazlığı, çox vaxtından əvvəl doğuş, yenidoğulmuşlarda ağır sarılıq;
- erkən uşaqlıq dövrünün amilləri — menenqit, ensefalit, kəllə-beyin travması, ağır qidalanma çatışmazlığı, qurğuşun kimi toksinlərlə zəhərlənmə;
- ağır sosial məhrumiyyət — uşağın uzun müddət ünsiyyətdən və inkişaf etdirici mühitdən məhrum olması inkişafı əlavə ləngidə bilər.
Səbəbi aşkar etmək həmişə mümkün olmur, lakin müasir genetik müayinələr onu əvvəlkindən daha tez-tez müəyyən etməyə imkan verir. Bu vəziyyət valideynlərin «günahı» deyil və tərbiyə tərzi ilə yaranmır.
Dərəcələri
Müasir təsnifatlarda dərəcə yalnız test nəticəsinə görə deyil, əsasən gündəlik həyatda hansı dəstəyin lazım olduğuna görə müəyyən edilir:
- yüngül — ən çox rast gəlinən dərəcə; çətinliklər çox vaxt məktəb yaşında, oxu, yazı və riyaziyyatı mənimsəyərkən üzə çıxır; uyğun dəstəklə insan peşə öyrənir, işləyir və müstəqil yaşaya bilir, mürəkkəb qərarlarda (maliyyə, sənədlər, tibbi seçimlər) köməyə ehtiyac ola bilər;
- orta — nitq və sadə bacarıqlar gec, lakin mənimsənilir; insan özünə xidmət etməyi, sadə işlər görməyi öyrənir, gündəlik həyatda müntəzəm dəstəyə ehtiyacı olur;
- ağır — nitq məhduddur, hərəkət pozuntuları tez-tez olur; gündəlik fəaliyyətin əksər sahələrində daimi kömək tələb olunur;
- dərin — ünsiyyət əsasən jestlər, emosiyalar və sadə siqnallarla qurulur; tez-tez ağır yanaşı xəstəliklər olur və hərtərəfli daimi qulluq lazımdır.
Dərəcə həyat boyu yenidən qiymətləndirilə bilər: dəstək və təhsil sayəsində insanın bacarıqları artdıqca ona lazım olan köməyin həcmi azalır.
Klinik mənzərə
Əlamətlər dərəcədən və yaşdan asılıdır. Ağır dərəcələr çox vaxt həyatın ilk illərində, yüngül dərəcə isə məktəbə başladıqdan sonra nəzərə çarpır.
- körpəlik və erkən yaşda — başını saxlama, oturma, yerimə kimi hərəkət bacarıqlarının gec formalaşması, ətrafa marağın az olması, ilk sözlərin və cümlələrin gec meydana çıxması;
- məktəbəqədər yaşda — lüğət ehtiyatının məhdudluğu, sadə tapşırıqları başa düşməkdə çətinlik, oyunların yaşıdlarınınkından sadə olması, özünə xidmət bacarıqlarının (geyinmə, yemək, tualet) gec mənimsənilməsi;
- məktəb yaşında — oxu, yazı, hesablama və vaxtı anlamaqda davamlı çətinliklər, yeni materialı yavaş mənimsəmə, diqqətin və yaddaşın zəifliyi;
- düşünmə xüsusiyyətləri — abstrakt anlayışları, səbəb-nəticə əlaqələrini başa düşməkdə, planlaşdırmada və qərar qəbul etməkdə çətinlik;
- sosial xüsusiyyətlər — sosial qaydaları, zarafatları, başqalarının niyyətini anlamaqda çətinlik, həddindən artıq etibarlılıq və buna görə aldadılma riski;
- emosional və davranış xüsusiyyətləri — emosiyaları idarə etməkdə çətinlik, dəyişikliklərə çətin uyğunlaşma; çox vaxt bu, ehtiyaclarını sözlə ifadə edə bilməməklə bağlıdır;
- yanaşı vəziyyətlər — epilepsiya, görmə və eşitmə pozuntuları, serebral iflic, autizm spektri pozuntusu, diqqət çatışmazlığı və hiperaktivlik pozuntusu.
Yeniyetmələrdə və yetkinlərdə narahatlıq və depressiya tez-tez rast gəlinir, lakin gec tanınır, çünki insan öz hisslərini təsvir etməkdə çətinlik çəkir. Təcili həkimə müraciət etmək lazımdır, əgər əvvəllər mənimsənilmiş bacarıqlar (nitq, yerimə, özünə xidmət) itirilirsə, ilk dəfə qıcolmalar başlayıbsa və ya davranış qəfildən kəskin dəyişibsə. Uzun sürən qıcolma tutması, huşun pozulması, həmçinin özünə qəsd fikirləri və ya özünə və başqalarına zərər vermək təhlükəsi olduqda dərhal 103 nömrəsinə zəng edin.
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Diaqnoz hərtərəfli qiymətləndirmə əsasında qoyulur və qısa bir baxışla müəyyən edilə bilməz. Həkim hamiləliyin və doğuşun gedişini, uşağın inkişaf mərhələlərini, ailədə oxşar vəziyyətlərin və irsi xəstəliklərin olub-olmamasını ətraflı soruşur.
- Psixiatrik, nevroloji və psixoloji qiymətləndirmə — uşaq psixiatrı, nevroloq və klinik psixoloq yaşa uyğun standartlaşdırılmış intellekt və adaptiv davranış testlərindən istifadə edir; nəticə yalnız rəqəmlə deyil, gündəlik bacarıqların təhlili ilə birlikdə şərh olunur;
- Eşitmə və görmənin yoxlanılması — sensor pozuntular inkişafın ləngiməsinə oxşar mənzərə yarada bilər;
- Genetik müayinələr — xromosom mikromatris analizi, frajil X sindromu üçün test, göstəriş olduqda ekzom sekvenləşdirmə; səbəbin aşkarlanması proqnozu, müşayiət edən riskləri və ailədə təkrarlanma ehtimalını qiymətləndirməyə imkan verir;
- Laborator analizlər — qalxanabənzər vəzin hormonları, mübadilə xəstəliklərinin skrininqi, göstəriş olduqda qanda qurğuşunun səviyyəsi;
- Baş beynin MRT-si — beyin quruluşunun inkişaf anomaliyası və ya zədələnmə şübhəsi olduqda;
- Elektroensefaloqrafiya (EEQ) — qıcolmalar və ya epilepsiya şübhəsi olduqda.
Differensial diaqnostika eşitmə pozuntusu, autizm spektri pozuntusu, spesifik öyrənmə və nitq pozuntuları, epileptik ensefalopatiyalar, irəliləyən nevroloji xəstəliklər və ağır sosial məhrumiyyətin nəticələri ilə aparılır.
Ağırlaşmalar
- təhsildə, peşə seçimində və sosial uyğunlaşmada çətinliklər, təcrid olunma;
- narahatlıq, depressiya və davranış pozuntuları, xüsusilə dəstək olmadıqda;
- zorakılıq, aldadılma və istismar qurbanı olmaq riskinin artması;
- yanaşı xəstəliklərin, ağrının və diş problemlərinin gec aşkarlanması — insan şikayətini izah etməkdə çətinlik çəkir;
- ailə üzvlərində, xüsusilə əsas qulluq edən şəxsdə tükənmə və emosional yüklənmə.
Müalicə
İntellektual inkişaf pozuntusunun özünü aradan qaldıran dərman yoxdur. Müalicənin məqsədi insanın bacarıqlarını maksimum inkişaf etdirmək, müstəqilliyini artırmaq, yanaşı vəziyyətləri müalicə etmək və həyat keyfiyyətini yaxşılaşdırmaqdır. Kömək fərdi plan əsasında, müxtəlif mütəxəssislərdən ibarət komanda tərəfindən göstərilir.
- erkən müdaxilə proqramları — körpəlikdən başlayan, valideynlərin fəal iştirakı ilə aparılan inkişaf məşğələləri; nə qədər erkən başlanarsa, nəticə bir o qədər yaxşı olur;
- loqopedik, defektoloji və ergoterapevtik məşğələlər — nitqin, ünsiyyətin, incə motorikanın və özünə xidmət bacarıqlarının inkişafı; nitq məhdud olduqda alternativ ünsiyyət vasitələri (şəkil kartları, jestlər, elektron cihazlar);
- fərdi təhsil proqramı — inklüziv və ya xüsusi təhsil, tədrisin uşağın imkanlarına uyğunlaşdırılması;
- davranış terapiyası və sosial bacarıqların öyrədilməsi — çətin davranışın səbəblərini anlamaq və ona alternativ yollar öyrətmək;
- yanaşı vəziyyətlərin müalicəsi — epilepsiyada qıcolma əleyhinə preparatlar, depressiya, narahatlıq, diqqət çatışmazlığı və yuxu pozuntularında müvafiq dərman qrupları və psixoterapiya; dərmanlar yalnız həkim təyinatı ilə və müntəzəm nəzarət altında istifadə olunur;
- səbəbə yönəlmiş müalicə — bəzi mübadilə xəstəliklərində xüsusi pəhriz, anadangəlmə hipotireozda hormon əvəzedici müalicə; vaxtında başlanarsa, beynin zədələnməsinin qarşısını alır;
- peşə hazırlığı və dəstəkli məşğulluq — yetkin yaşda müstəqilliyi və özünəhörməti artırır.
Evdə valideynlər gündəlik rejimi sabit saxlaya, tapşırıqları kiçik addımlara bölə, uğurları tərifləyə və uşağa mümkün qədər çox müstəqil iş həvalə edə bilərlər. Ailənin özünə də psixoloji dəstək və istirahət imkanı lazımdır. «İntellekti artıran» kimi təqdim edilən sübutsuz dərmanlar, «möcüzəli» kurslar və prosedurlar effekt vermir və vaxt itkisinə səbəb olur — hər hansı müalicəni əvvəlcədən həkimlə müzakirə edin.
Profilaktika
Bütün səbəblərin qarşısını almaq mümkün deyil, lakin bir çox halların riski azaldıla bilər:
- hamiləliyin planlaşdırılması, hamiləlikdən əvvəl və erkən dövründə fol turşusunun qəbulu;
- məxmərəyə qarşı peyvəndlənmə və hamiləlikdə infeksiyalardan qorunma;
- hamiləlik dövründə alkoqol, siqaret və narkotik maddələrdən tam imtina, dərmanları yalnız həkim təyinatı ilə qəbul etmək;
- hamiləliyin müntəzəm həkim nəzarəti, prenatal skrininq; ailədə irsi xəstəlik olduqda tibbi-genetik məsləhət;
- yenidoğulmuşların skrininqi — fenilketonuriya və anadangəlmə hipotireozun erkən aşkarlanması;
- uşaqların peyvənd təqviminə uyğun peyvəndlənməsi, travmalardan qorunması (avtomobil oturacağı, velosiped dəbilqəsi), toksinlərdən uzaq saxlanılması;
- inkişafda ləngimə şübhəsi olduqda vaxtında mütəxəssisə müraciət.
Hansı həkimə müraciət etməli
İnkişafda ləngimə şübhəsi olduqda əvvəlcə pediatra müraciət etmək lazımdır. Qiymətləndirmə və müşahidəni uşaq nevroloqu, uşaq psixiatrı, klinik psixoloq, loqoped və defektoloq birlikdə aparır, səbəbin aydınlaşdırılmasında həkim-genetik iştirak edir.
Yadda saxla!
- İntellektual inkişaf pozuntusu insanın dəyərini müəyyən etmir — hər bir insan hörmətə və öz imkanlarını inkişaf etdirmək hüququna malikdir.
- Nə qədər erkən dəstək başlanarsa, uşağın inkişaf imkanları bir o qədər geniş olur; inkişafda ləngimə görsəniz, müraciəti təxirə salmayın.
- Səbəbin genetik müayinə ilə dəqiqləşdirilməsi ailə üçün vacib məlumat verir.
- İntellekti «artıran» dərman yoxdur; əsas kömək təhsil, məşğələlər və ailənin dəstəyidir.
- Bacarıqların itirilməsi, ilk qıcolmalar və ya özünə zərər vermə fikirləri təcili tibbi yardım tələb edir.
Faydalı Məqalələr
Reproduksiya pozğunluqlarında genetikin köməyi
Hazırda ər-arvadların reproduktiv sağlamlığının pozulması problemi getdikcə daha aktual olur. Kifayət qədər tez-tez sonsuzluğun və ya vərdiş halını…
İstiqamət: Genetika / Reproduktologiya
Suallar və cavablar
Vəziyyətin özü tam aradan qalxmır, lakin erkən və sistemli dəstəklə uşaq çox bacarıq mənimsəyir. Bəzi səbəblər — məsələn, fenilketonuriya və anadangəlmə hipotireoz — vaxtında müalicə olunarsa, intellektual inkişaf pozuntusunun yaranmasının qarşısı alınır.
Bir çox uşaq, xüsusən yüngül dərəcədə, fərdi proqram və dəstəklə adi məktəbdə oxuyur. Təhsil formasını mütəxəssislər, valideynlər və məktəb birlikdə seçir.
Bu, səbəbdən asılıdır. Genetik müayinə və tibbi-genetik məsləhət ailədə təkrarlanma riskini qiymətləndirməyə imkan verir.
Ağır dərəcələr çox vaxt həyatın ilk illərində şübhə doğurur, yüngül dərəcə isə adətən məktəbəqədər və ya erkən məktəb yaşında aşkar olunur. Çox kiçik uşaqlarda həkimlər əvvəlcə «inkişafın ümumi ləngiməsi» ifadəsini işlədir, diaqnozu isə sonrakı müşahidə zamanı dəqiqləşdirirlər.
Xeyr. İntellektual inkişaf pozuntusu əsasən beynin inkişafına təsir edən bioloji səbəblərlə bağlıdır və valideynlərin günahı deyil. Bununla belə, ailənin dəstəyi, ünsiyyət və inkişaf etdirici mühit uşağın bacarıqlarına çox müsbət təsir göstərir.
Bu, dərəcədən və alınan dəstəkdən asılıdır. Yüngül dərəcəli insanların çoxu işləyir və müstəqil və ya cüzi köməklə yaşayır. Orta və ağır dərəcədə dəstəkli yaşayış və məşğulluq formaları insanın imkan daxilində müstəqilliyini təmin edir.
Mövzu üzrə məqalələr
Apqar balı: doğuşdan sonrakı ilk qiymətləndirmə nəyi göstərir?
Doğuşdan sonra valideynlər tez-tez “Apqar neçə oldu?” sualını verirlər. Apqar balı yenidoğulmuşun ilk dəqiqələrdəki vəziyyətini təsvir etmək üçün…
İstiqamət: Pediatriya / Ginekologiya
Uşaqda appendisit
Appendisitlə qarşılaşan istənilən cərrah təsdiq edər ki, hər bir konkret halda onun diaqnozunu qoymaq heç də asan vəzifə…
İstiqamət: Ümumi cərrahiyyə / Pediatriya
Uşaqlarda hidronefroz: səbəbləri, dərəcələri və müalicə üsulları
Hidronefroz – piyelouretral seqmentin (ləyən-sidik axarı birləşməsinin) keçiriciliyinin pozulması səbəbindən böyrəyin toplayıcı sisteminin genişlənməsi ilə xarakterizə olunan xəstəlikdir.
İstiqamət: Urologiya / Pediatriya
Asperger sindromu – bu xəstəlik sadə sözlərlə nədir
Asperger sindromu psixopatik pozğunluqlara aiddir. Əvvəllər uşaq autizminin bir növü sayılırdı. Hazırda fərqləndirici əlamətlərə malik olduğu üçün ayrıca…
İstiqamət: Psixiatriya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
