Vertebrobazilyar çatışmazlıq beyin kötüyünü, beyinciyi və ənsə paylarını qidalandıran onurğa və əsas arteriyalarda qan axınının azalmasıdır. Keçici başgicəllənmə, ikigörmə və tarazlıq pozuntusu insultun xəbərçisi ola bilər.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Vertebrobazilyar sindrom
- onurğa arteriyası sindromu
- arxa dövranda keçici işemiya
- vertebrobazilyar hövzədə dövran çatışmazlığı
Xəstəlik haqqında
Beynin arxa hissəsi – beyin kötüyü, beyincik, ənsə payları və talamus – iki onurğa (vertebral) arteriyası və onların birləşməsindən yaranan əsas (bazilyar) arteriya ilə qidalanır. Bu damar sistemi «arxa dövran» və ya vertebrobazilyar hövzə adlanır. Damarlarda daralma, tıxanma və ya qan axınının müvəqqəti azalması zamanı beynin bu nahiyələri kifayət qədər oksigen almır və nevroloji əlamətlər yaranır.
Müasir tibbdə bu termin əsasən arxa dövranda keçici işemik həmlələri (KİH) və damarların aterosklerotik daralmasını ifadə edir. Keçici işemik həmlə – əlamətləri tam keçən, lakin insultla eyni mexanizmə malik vəziyyətdir və tez-tez həqiqi insultdan əvvəl baş verir. Ona görə də bu vəziyyət xəbərdarlıq siqnalı kimi qiymətləndirilməlidir.
Keçmişdə «vertebrobazilyar çatışmazlıq» diaqnozu boyun osteoxondrozu fonunda hər cür başgicəllənməyə əsassız qoyulurdu. Halbuki təkcə başgicəllənmə əksər hallarda daxili qulaq, vestibulyar sinir və ya digər səbəblərlə bağlıdır. Vəziyyət daha çox orta və yaşlı insanlarda, ürək-damar risk amilləri olanlarda rast gəlinir, lakin damar divarının yarılması səbəbindən gənclərdə də yarana bilər.
Səbəbləri
Arxa dövranda qan axınının azalmasına bir neçə mexanizm səbəb ola bilər. Səbəbin dəqiqləşdirilməsi vacibdir, çünki müalicə məhz ondan asılıdır.
- Onurğa və əsas arteriyaların aterosklerozu – əsas səbəbdir. Damar divarında yaranan xolesterin lövhələri mənfəzi daraldır, lövhənin üzərində trombun əmələ gəlməsi isə damarı qəfil tıxaya bilər.
- Arteriya divarının yarılması (disseksiya) – çox vaxt gənc və orta yaşlı insanlarda boyun travmasından, kəskin dönmədən, bəzən isə görünən səbəb olmadan baş verir. Divarın daxili qatı zədələnir, orada tromb yaranır.
- Ürəkdən gələn emboliyalar – xüsusən qulaqcıqların fibrilyasiyasında, ürək qapaqlarının xəstəliklərində, infarktdan sonra ürək boşluğunda yaranan trombların qan axını ilə beyin damarlarına düşməsi.
- Körpücükaltı arteriyanın daralması («oğurlama» sindromu) – ağır daralmada əlin işləməsi zamanı qan onurğa arteriyasından geriyə axır və beyin qan axını müvəqqəti azalır.
- Damarların anadangəlmə xüsusiyyətləri – bir onurğa arteriyasının çox nazik olması (hipoplaziya) və ya qeyri-adi gedişi. Tək başına bu xüsusiyyət adətən xəstəlik sayılmır, lakin digər risk amilləri ilə birlikdə əhəmiyyət kəsb edə bilər.
- Nadir səbəblər – damarların iltihabı (vaskulit), qanın laxtalanma pozuntuları.
Risk amilləri: arterial hipertenziya, şəkərli diabet, siqaret, yüksək xolesterin, piylənmə, az hərəkətlilik, qulaqcıqların fibrilyasiyası və yaş. Bu amillərin birləşməsi riski xeyli artırır.
Klinik mənzərə
Əlamətlər adətən qəfil başlayır və keçici işemik həmlədə bir neçə dəqiqədən bir neçə saata qədər davam edib tam keçir. Arxa dövranın zədələnməsi üçün bir neçə əlamətin birgə olması xarakterikdir:
- başgicəllənmə – xüsusən digər nevroloji əlamətlərlə birlikdə, qəfil başlanan, yerimək mümkün olmayan;
- ikigörmə, görmə sahəsinin bir hissəsinin və ya hər iki gözdə görmənin qəfil itməsi;
- yerimədə qeyri-sabitlik, koordinasiyanın pozulması, bir tərəfə yıxılmağa meyl;
- nitqin pozulması, səsin dəyişməsi, udma çətinliyi;
- üzdə və ya ətraflarda keyimə, zəiflik – bəzən bədənin hər iki tərəfində;
- ürəkbulanma, qusma;
- huşu itirmədən qəfil yıxılmalar (ayaqların birdən «qatlanması»);
- ənsədə və boyunda ağrı – xüsusən disseksiyada, digər əlamətlərdən saatlar və ya günlər əvvəl başlaya bilər.
Yalnız başı döndərərkən və ya yataqda çevrilərkən yaranan, bir dəqiqədən az davam edən başgicəllənmə adətən daxili qulaqla bağlıdır və damar mənşəli deyil. Yaşlılarda əlamətlər silinmiş ola bilər, ona görə yaxınların müşahidəsi vacibdir.
Təcili həkimə müraciət etmək lazımdır, əgər başgicəllənmə ilə birlikdə qəfil ikigörmə, nitq pozuntusu, üzün asimmetriyası, əl-ayaqda zəiflik və ya keyimə, ayaq üstə dura bilməmək, şiddətli baş və ya boyun ağrısı, huşun pozulması yaranıbsa. Belə hallarda dərhal 103-ə zəng edin – əlamətlər keçsə belə.
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Həkim əlamətlərin necə başladığını, müddətini, onları təhrik edən amilləri və risk amillərini soruşur, nevroloji müayinə aparır. Baş-boyun manevrləri və göz hərəkətlərinin yoxlanılması daxili qulaq mənşəli başgicəllənməni damar mənşəlidən ayırmağa kömək edir. Hər iki qolda arterial təzyiq ölçülür – əhəmiyyətli fərq körpücükaltı arteriyanın daralmasına işarə edə bilər.
- Baş beynin KT-si – təcili şəraitdə qansızmanı istisna etmək üçün;
- baş beynin MRT-si (diffuziya rejimi ilə) – beyin kötüyü və beyincikdə kəskin işemiya ocaqlarını KT-dən daha dəqiq aşkar edir;
- baş və boyun damarlarının MRT- və ya KT-angioqrafiyası – daralma, tıxanma və disseksiyanı göstərir;
- braxiosefal arteriyaların dupleks skanlanması – boyun damarlarında qan axınını və lövhələri qiymətləndirir;
- EKQ, Holter monitorinqi, exokardioqrafiya – aritmiyanın və ürəkdə emboliya mənbəyinin aşkarlanması;
- qan analizləri – lipid spektri, qlükoza, qanın ümumi analizi, laxtalanma göstəriciləri; arterial təzyiqin monitorinqi.
Boyun fəqərələrinin rentgen dəyişiklikləri tək başına bu diaqnozun əsası deyil. Differensial diaqnostika xoşxassəli paroksizmal mövqe başgicəllənməsi, vestibulyar neyronit, Menyer xəstəliyi, vestibulyar miqren, arterial hipotenziya və ürək ritmi pozuntuları ilə aparılır.
Xidmətlər
- Baş beynin MRT-si
- Baş beyin damarlarının MRT angioqrafiyası
- Baş beyin damarlarının MSKT-si
- Braxiosefal arteriyaların dupleks skanlanması
- Braxiosefal arteriyaların MSKT-si
- EKQ – Elektrokardioqrafiya
- Holter monitorinqi
- Arterial təzyiqin sutkalıq monitorinqi (ATSM)
- Ümumi xolesterin
- Qlikləşmiş hemoqlobin (Glycated Hemoglobin, HbA1C)
Ağırlaşmalar
Arxa dövranda keçici işemiya insultun yüksək riski ilə bağlıdır, risk xüsusən ilk günlərdə yüksəkdir.
- beyin kötüyü və beyincik insultu – iflic, nitq və udma pozuntuları, tarazlığın davamlı pozulması;
- əsas arteriyanın trombozu – huşun pozulması, tənəffüs pozuntusu ilə gedən, həyat üçün təhlükəli vəziyyət;
- beyincik insultunda ödem və beyin kötüyünün sıxılması;
- ənsə paylarının zədələnməsində görmənin qismən itməsi;
- udma pozuntusu fonunda aspirasiya pnevmoniyası, yıxılmalar və travmalar.
Müalicə
Keçici işemik həmlə insult kimi təcili vəziyyət sayılır və mümkün qədər tez – ilk saatlarda – qiymətləndirilməlidir. İnsult təsdiqlənərsə, xəstəxanada ilk saatlarda trombu əridən müalicə və ya trombun damardan endovaskulyar üsulla çıxarılması mümkündür, ona görə vaxt itirmək olmaz.
Müalicənin əsas istiqamətləri səbəbdən asılı olaraq seçilir:
- antiaqreqantlar – trombositlərin bir-birinə yapışmasının qarşısını alan preparatlar; bəzi hallarda həkim qısa müddətə iki antiaqreqantın birləşməsini təyin edir;
- statinlər – xolesterini azaldır və aterosklerotik lövhəni sabitləşdirir;
- antihipertenziv preparatlar – arterial təzyiqin hədəf səviyyədə saxlanılması;
- şəkərli diabetin nəzarəti – qlükozanı azaldan müalicə və pəhriz;
- antikoaqulyantlar – qulaqcıqların fibrilyasiyasında və ürək mənşəli emboliyada;
- antitrombotik müalicə – disseksiyada (antiaqreqant və ya antikoaqulyant, həkimin qərarı ilə);
- endovaskulyar stentləmə – seçilmiş hallarda, ağır daralmada və dərman müalicəsinə baxmayaraq əlamətlər təkrarlandıqda.
Pasiyentin özü də çox şey edə bilər: siqareti tərgitmək, duzu və heyvan yağlarını azaltmaq, müntəzəm hərəkət etmək, təzyiqi evdə ölçmək və təyin olunmuş preparatları fasiləsiz qəbul etmək. Qan durulducu preparatları özbaşına başlamaq və ya dayandırmaq olmaz – bu, həm qanaxma, həm də insult riskini artırır.
Boyun masajı, manual manipulyasiyalar və «damar» damcıları bu vəziyyətin müalicəsi deyil. Boyunda kəskin manipulyasiyalar disseksiya riskini artıra bilər.
Profilaktika
- arterial təzyiqə müntəzəm nəzarət və hipertenziyanın davamlı müalicəsi;
- qan şəkəri və xolesterin səviyyəsinin vaxtaşırı yoxlanılması;
- siqaretdən tam imtina, alkoqolun məhdudlaşdırılması;
- gündəlik fiziki aktivlik, normal bədən çəkisinin qorunması;
- tərəvəz, meyvə, balıq, tam taxıllarla zəngin, duzu az qidalanma;
- ürək ritmi pozuntularının vaxtında aşkarlanması və müalicəsi;
- boyuna kəskin manipulyasiyalardan çəkinmək;
- keçici əlamətlərdən sonra gecikmədən müayinədən keçmək.
Hansı həkimə müraciət etməli
Kəskin əlamətlərdə 103-ə zəng etmək lazımdır. Planlı müayinə və müşahidəni nevroloq aparır, lazım olduqda kardioloq, damar cərrahı və ya otonevroloq qoşulur.
Yadda saxla!
- Başgicəllənmə ikigörmə, nitq pozuntusu, zəiflik və ya yerişin pozulması ilə birlikdə qəfil başlayıbsa, bu, insult əlaməti ola bilər.
- Belə hallarda gözləmədən 103-ə zəng edin – hətta əlamətlər keçsə belə.
- Təkcə boyun dönərkən yaranan qısa başgicəllənmə çox vaxt daxili qulaqla bağlıdır – nevroloq və ya otonevroloq müayinəsi kömək edəcək.
- İnsultun ən etibarlı profilaktikası təzyiq, şəkər, xolesterinə nəzarət və siqaretdən imtinadır.
Əlaqəli Xəstəliklər
- Mikroinsult (keçici işemik həmlə)
- İnsult
- İşemik insult
- Beyin damarlarının aterosklerozu
- Xoşxassəli pozisional paroksizmal başgicəllənmə (DPPG)
- Vestibulyar neyronit (nevrit)
- Psixogen başgicəllənmə (PPPD)
- Açıq oval pəncərə
- Afaziya
- Alkoqol polinevropatiyası
- Alsheymer xəstəliyi
- Amneziya
- Aqnoziya
- Ataksiya
- Baş beyin kistası
Faydalı Məqalələr
İnsult öncəsi vəziyyət (mini-insult)
İnsult öncəsi vəziyyət — beyin qan dövranının müvəqqəti pozğunluqları kompleksidir və o, əsl insultun inkişafı riskinin yüksək olduğunu…
İstiqamət: Nevrologiya
Başgicəllənmə
Başgicəllənmə. İnsana ətrafındakı əşyaların və (ya) öz bədəninin müəyyən istiqamətə hərəkət etdiyi və ya fırlandığı təsəvvürünü yaradan vəziyyət…
İstiqamət: Nevrologiya
Suallar və cavablar
Müasir elmi məlumatlar boyun osteoxondrozunun bu vəziyyətin tez-tez səbəbi olduğunu təsdiqləmir. Əsas səbəb damarların aterosklerozu və emboliyadır. Başgicəllənmənin səbəbini nevroloq müayinə ilə dəqiqləşdirir.
Bəli, mütləq və təcili. Keçici işemik həmlədən sonrakı ilk günlərdə insult riski xüsusilə yüksəkdir, vaxtında başlanan müalicə onu əhəmiyyətli dərəcədə azaldır.
Ən informativ müayinələr diffuziya rejimli MRT və baş-boyun damarlarının angioqrafiyası, eləcə də ürək ritminin yoxlanılmasıdır. Konkret planı nevroloq müəyyən edir.
Onurğa arteriyalarından birinin digərindən nazik olması tez-tez rast gəlinən anadangəlmə xüsusiyyətdir və əksər hallarda heç bir əlamət vermir. Onun əhəmiyyətini əlamətlər və digər müayinələrlə birlikdə nevroloq qiymətləndirir.
Belə damcıların insultun qarşısını aldığı sübut olunmayıb. Riski həqiqətən azaldan tədbirlər həkimin təyin etdiyi antiaqreqantlar, statinlər, təzyiq və şəkərə nəzarət, siqaretdən imtinadır.
Boyunda kəskin manipulyasiyalar nadir hallarda arteriya divarının yarılmasına səbəb ola bilər. Damar xəstəliyi şübhəsi varsa, belə prosedurlardan əvvəl nevroloqla məsləhətləşin, yumşaq müalicəvi gimnastika isə adətən təhlükəsizdir.
Mövzu üzrə məqalələr
Epilepsiya ilə hamiləlik: dərmanı dayandırmadan təhlükəsiz plan qurmaq
Epilepsiyası olan bir çox qadında hamiləlik uğurla davam edə bilər. Bunun üçün tutmaların nəzarəti və dərmanların hamiləliyə uyğunluğu…
İstiqamət: Nevrologiya / Ginekologiya
Dağınıq skleroz nədir: xəstəlik, onun səbəbləri və təzahürləri barədə sadə dillə
Dağınıq skleroz (DS) – autoimmun mənşəli xroniki xəstəlikdir; bu zaman immun sistemi sinir sistemini yad kimi qəbul edir…
İstiqamət: Nevrologiya
Başgicəllənmə
Başgicəllənmə. İnsana ətrafındakı əşyaların və (ya) öz bədəninin müəyyən istiqamətə hərəkət etdiyi və ya fırlandığı təsəvvürünü yaradan vəziyyət…
İstiqamət: Nevrologiya
İnsult öncəsi vəziyyət (mini-insult)
İnsult öncəsi vəziyyət — beyin qan dövranının müvəqqəti pozğunluqları kompleksidir və o, əsl insultun inkişafı riskinin yüksək olduğunu…
İstiqamət: Nevrologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
