Onkologiyanın müxtəlif növlərinin müalicəsindən sonra bərpa

Onkoloji müalicədən sonra bərpa tək fiziki deyil, həm də emosional və sosial prosesdir. Hər pasiyentin vəziyyəti fərdidir: xərçəngin növü, müalicə üsulu, yaş, yanaşı xəstəliklər və həyat tərzi bərpanın sürətinə təsir edir.

Reabilitasiyada ilk addım xəstənin orqanizminin və psixikasının hərtərəfli müayinəsidir:

• instrumental və laborator diaqnostika — fiziki fəallıq səviyyəsinin, daxili orqanların funksional qabiliyyətlərinin və yanaşı patologiyaların qiymətləndirilməsi;
• psixoloji qiymətləndirmə — depressiv və ya həyəcan pozğunluğu kimi problemlərin müəyyən edilməsi;
• sosial qiymətləndirmə — yaxınların dəstəyinin, həmçinin işə və ya təhsilə qayıtmaq imkanlarının təhlili.

Toplanmış məlumat əsasında erkən bərpa mərhələsinin fərdi planı tərtib edilir.

Fiziki reabilitasiya

Bərpanın açar mərhələlərindəndir və aşağıdakılara yönəlir:

• fiziki fəallığın artırılması — aerob məşqləri, güc məşqlərini və dartılmanı əhatə edə bilən fərdi proqramların təyini;
• əzələ gücünün və dözümlülüyün bərpası — yükün tədricən artırılmasına yönəlmiş xüsusi proqramlar vasitəsilə;
• funksional hərəkətliliyin yaxşılaşdırılması — cərrahi müdaxilə və ya müalicə səbəbindən hərəkətlilik itirildikdə.

Reabilitasiya mütləq mütəxəssislərin — müalicəvi bədən tərbiyəsi həkimlərinin və ya reabilitoloqların nəzarəti altında aparılmalıdır.

Psixoloji dəstək

Onkologiyadan sonra pasiyentlər residiv qorxusu, adi həyat tərzinin itirilməsi və sosial təcridlə üzləşə bilər. Bunların həlli üçün istifadə olunur:

• fərdi terapiya — psixoloq və ya psixoterapevtlə iş;
• qrup terapiyası — pasiyentlərin təcrübə bölüşdüyü və oxşar sınaqlardan keçmiş insanlardan dəstək aldığı dəstək qrupları;
• stressin idarə olunması üsullarının öyrədilməsi — meditasiya, relaksasiya və həyəcanı azaltmağa yönəlmiş digər texnikalar.

Estetik qüsura gətirib çıxaran əməliyyatlardan sonra — süd vəzisi xərçəngi, düz bağırsaq xərçəngi zamanı — psixoloji dəstək xüsusilə vacibdir.

Qidalanma

Həkimlər və dietoloqlar balanslaşdırılmış rasion tərtib etməyə kömək edir:

• vitamin və mineralların qəbulunun artırılması — təzə meyvə, tərəvəz və tam dənli məhsullara vurğu;
• normal çəkinin saxlanması — bədən kütləsinin artmasına və ya azalmasına nəzarət;
• həzmin yaxşılaşdırılması — asan mənimsənilən qida və qidalanma rejimi üzrə tövsiyələr.

Bəzi hallarda pəhrizin xüsusiyyətləri olur. Məsələn, böyrək xərçəngi ilə bağlı əməliyyatdan sonra duzların, mineral suyun və neyrotoksik preparatların qəbulu məhdudlaşdırılır.

Sosial reabilitasiya

• işə və ya təhsilə qayıtmaqda dəstək — məşğulluq və peşə reabilitasiyası üzrə konsultasiyalar;
• yaxınlarla qarşılıqlı münasibət — ailə və dostluq əlaqələrinin bərpasına kömək;
• sosial proqramlarda iştirak — yerli icmalara və tədbirlərə cəlb olunma təcrid hissini azaldır.

Süd vəzisi xərçəngindən sonra

Fiziki reabilitasiyanın əsas vəzifələrindən biri bədənin yuxarı hissəsinin hərəkətliliyini və gücünü bərpa etməkdir. Mastektomiya və ya süd vəzisinin qismən rezeksiyası kimi cərrahi müdaxilə yuxarı ətraf qurşağının əzələlərinin çevikliyinin və gücünün azalmasına gətirib çıxara bilər. Fizioterapevtlərin hazırladığı xüsusi məşqlər təbii hərəkət həcmini bərpa etməyə və çapıq toxumasının inkişafının qarşısını almağa kömək edir:

1. çiyinlərin fırladılması — hər iki çiyinlə eyni vaxtda mümkün qədər böyük dairə cızmaq (irəli, yuxarı, geri, aşağı);
2. «qanadlar» — əlləri döşün və ya körpücük sümüklərinin üzərinə qoyub dirsəkləri mümkün qədər yuxarı qaldırmaq;
3. «kəpənək» — əlləri ənsəyə qoyub dirsəkləri yavaş-yavaş yanlara və geriyə açmaq;
4. geriyə dairəvi hərəkətlər — zədələnmiş tərəfdəki düz qolu çiyin səviyyəsinə qaldırıb çiyində yavaş fırlatmaq;
5. kürək sümüklərinin birləşdirilməsi — dirsəkdən bükülmüş qolları qaldıraraq «W» hərfi yaratmaq, kürək sümüklərini birləşdirib eyni zamanda aşağı dartmaq;
6. «kürəyi qaşımaq» — zədələnmiş qolu bel səviyyəsində arxaya aparıb sağlam əllə tutmaq və çiyinlərdə yüngül gərginlik hiss olunanadək yavaş-yavaş yuxarı qaldırmaq;
7. «çiyin divarla qalxır» — divara yaxınlaşıb barmaqları ona söykəmək və tədricən yuxarı «yeriyərək» qolu qaldırmaq.

Vacibdir: məşqlərin əksəriyyətini həcmli plastik əməliyyatlardan sonra icra etmək olmaz, buna görə başlamazdan əvvəl həkimlə məsləhətləşmək lazımdır.

Sosial adaptasiya da çətin ola bilər, xüsusən süd vəzisi tam çıxarıldıqda. Kömək edir: oxşar təcrübədən keçmiş qadınlarla ünsiyyət, sevindirən məşğuliyyətlərə vaxt ayırmaq, öz vəziyyəti və reabilitasiya prosesi barədə məlumatlı olmaq.

Prostat xərçəngindən sonra

Prostatektomiya sidik saxlaya bilməmə və erektil disfunksiya kimi ağırlaşmalara gətirib çıxara bilər.

Çanaq dibi əzələlərini möhkəmləndirən məşqlər (Kegel məşqləri) sidik ifrazına nəzarəti əhəmiyyətli dərəcədə yaxşılaşdırmağa kömək edir:

• rulon şəklində bükülmüş dəsmalın üzərində atlı pozasında oturub nəfəsalmada kürəyi yumrulaşdırmaq, nəfəsvermədə isə əyərək anal sfinkteri gərginləşdirmək;
• arxası üstə uzanıb uzadılmış ayaqları bir-birinin üstünə qoymaq, nəfəsvermədə çanaq diafraqmasını gərginləşdirmək və eyni zamanda budları bir-birinə sıxmaq;
• sidik ifrazını saxlamağı imitasiya edərək sfinkter əzələlərini gərginləşdirmək.

Ümumi fiziki fəallıq — gəzinti və ya üzgüçülük kimi yüngül aerob məşqlər ümumi reabilitasiyaya kömək edir, əhvalı yaxşılaşdırır, tromboz riskini azaldır.

Yan təsirləri (yorğunluq, çəki dəyişiklikləri, əhval pozğunluqları) azaltmaq üçün:

• müntəzəm mülayim fiziki fəallıq (yüngül yüklə);
• qrup məşğələlərində iştirak — sosiallaşmaya kömək edir;
• balanslaşdırılmış pəhriz: meyvə və tərəvəzlər (vitaminlər və qəbizliyi azaldan lif), yulaf, qəhvəyi düyü və tam dənli çörək, yağsız zülal mənbələri (toyuq əti, balıq), kifayət qədər qazsız su; acı və yağlı qidadan çəkinmək.

Mədə xərçəngindən sonra

Əməliyyatdan sonra mədə-bağırsaq traktının işi bir müddət dayanır, buna görə qidalanma tədricən bərpa edilməlidir — formalaşdırılmış anastomozun çatışmazlığı riskini azaltmaq üçün:

1. ilk günlərdə qidalanma kateter vasitəsilə (infuzion) həyata keçirilir, pasiyent müstəqil yemir və içmir;
2. ilk qida qəbulu bir neçə qurtum su ilə məhdudlanır, sonra həcmi tədricən artırılır;
3. sonra xəstə digər maye məhsullara, həkimin icazəsi ilə bir müddətdən sonra bərk qidaya keçir.

Mədə çıxarıldıqdan sonrakı ilk aylarda mədə-bağırsaq traktı yeni anatomik şəraitə uyğunlaşır, buna görə qidanın bütün həcmi çoxlu kiçik porsiyaya bölünür. Yavaş, hərtərəfli çeynəyərək yemək, maye isə yeməkdən bir müddət sonra az miqdarda içmək lazımdır.

Menyuya daxildir: yağsız ət (toyuq və quş əti), yumurta və kəsmik, qıcqırma doğurmayan təzə tərəvəz və meyvələr, təzə sıxılmış şirələr və dəmləmələr. Bütün məhsullar buxarda hazırlanır və ya qaynadılır, ilıq yeyilir. İsti və soyuq yeməklər, adi unlu məmulatlar, şirniyyat, hisə verilmiş, acı, yağlı və konservləşdirilmiş məhsullar istisna edilir.

Vitaminoterapiya. Mədə daxili faktorun mənbəyidir; bu qlikoprotein B12 vitamininin bağırsaqda sorulması üçün zəruridir. Mədə tamamilə çıxarılıbsa, pasiyentə siankobalaminlə dəstəkləyici terapiya lazımdır. Əks halda yarana bilər: ətraflarda həssaslıq pozğunluqları, hərəkətlərin koordinasiyasının pozulması, yaddaşın və əqli iş qabiliyyətinin azalması, xroniki yorğunluq hissi, başgicəllənmə.

Əsasən mədədə sorulan digər vitamin və mineralların səviyyəsi də azala bilər. B qrupu vitaminləri, C, D vitaminləri və dəmir bərpada xüsusi rol oynayır.

Ağciyər xərçəngindən sonra

Tənəffüs gimnastikası ağciyərlərin funksiyalarının bərpasına, qaz mübadiləsinin yaxşılaşmasına və ümumi dözümlülüyün artmasına yönəlib. Məqsədləri: qanda oksigenin miqdarını artırmaq, təngnəfəsliyi azaltmaq və bəlğəmdən azad olmaq, diafraqmanı və qabırğaarası əzələləri möhkəmləndirmək.

Məşq nümunələri:

1. burunla yavaş nəfəsalma, sonra eyni yavaşlıqla nəfəsvermə — ağciyərlərin hamar açılmasına kömək edir;
2. diafraqmal tənəffüs — uzanmış, oturaq və ya ayaq üstə vəziyyətdə bir əli döşə, digərini qarına qoymaq; burunla elə nəfəs almaq ki, qarın qalxsın, döş isə yerində qalsın; boru şəklində büzülmüş dodaqlardan yavaş nəfəs vermək.

Müalicəvi bədən tərbiyəsi: sadə aerob yüklər (təmiz havada gəzinti, üzgüçülük, yüngül velosiped sürmə — qısa məsafələrdən başlayıb tədricən artırmaq); çevikliyi yaxşılaşdıran və çapıqların sərtliyini azaldan dartılma məşqləri; kiçik qantellərlə və ya öz çəkisi ilə yüngül güc məşqləri.

Məşğələlərə başlamazdan əvvəl reabilitoloq və ya müalicə edən həkimlə məsləhətləşmək vacibdir.

Uşaqlıq xərçəngindən sonra

Uşaqlıq boynu xərçəngi ilə bağlı əməliyyat çox vaxt orqanın tam ekstirpasiyası (çıxarılması) ilə başa çatır. Bu, böyük travmatikliyi və uzun reabilitasiya dövrü ilə bağlı həcmli müdaxilədir.

İlkin bərpa dövrü (1–4-cü həftə). Pasiyent stasionarda müşahidə altında olur. İlk günlərdə ona sakitlik, ağrı sindromuna nəzarət və trombların, infeksiyaların qarşısının alınması təmin edilir:

• tikişlərin vəziyyətini izləmək, qızartı və ya ifrazat yaranarsa həkimə müraciət etmək;
• qəbizliyin qarşısını almaq üçün qidalanma tövsiyələrinə riayət etmək;
• zərurət olduqda həkimin təyin etdiyi ağrıkəsicilərdən istifadə etmək.

Adaptasiya və fiziki fəallıq (4–8-ci həftə). Tikişlər sağaldıqca və ağrı azaldıqca fiziki fəallığı tədricən artırmaq olar: yüngül gəzintilərdən başlamaq və məsafəni artırmaq; rejimə tənəffüs gimnastikası və yüngül dartılmalar daxil etmək; ağır fiziki əməkdən və güc məşqlərindən çəkinmək.

Uşaqlığın ekstirpasiyası güclü emosional yaşantılar doğura bilər. Qadınlar itki hissi, həyəcan, depressiya ilə üzləşə bilər. Bu hissləri nəzərə almamaq və dəstək axtarmamaq olmaz.

Uzunmüddətli reabilitasiya (6–12 ay və daha çox). Müntəzəm həkim gedişləri, bu mərhələyə uyğun fiziki fəallıq (yoqa, üzgüçülük, təmiz havada məşğələlər), cinsi həyatla bağlı suallarda konsultasiya.

Müalicə üsulları barədə. Uşaqlıq boynu xərçəngində şüa terapiyası — çox vaxt kimyaterapiya ilə birlikdə — əsas müalicə üsullarındandır və yerli yayılmış proseslərdə müntəzəm tətbiq olunur. Sizə şüa terapiyası təklif edilibsə, bu adi təcrübədir.

Uşaqlıq onu saxlayan əzələlərlə birlikdə çıxarıldıqdan sonra yaranmış boşluğa yaxın yerləşən orqanlar sürüşə bilər, çanaq dibi əzələləri isə əhəmiyyətli dərəcədə zəifləyir. Bu dövrdə Kegel məşqləri xüsusilə effektivdir:

• arxası üstə uzanmış vəziyyətdə uşaqlıq yolunun halqavari əzələlərini aşağıdan yuxarıya yavaş-yavaş sıxmaq, sonra əks ardıcıllıqla boşaltmaq;
• arxası üstə uzanıb çanaq dibi əzələlərini gərginləşdirmək və mümkün qədər uzun saxlamaq.

Qırtlaq xərçəngindən sonra

Ən əhəmiyyətli nəticələrdən biri səsin itirilməsi və ya dəyişməsidir.

Səsin bərpası üsulları:

• loqopedlə iş — reabilitasiyanın açar hissəsidir; mütəxəssis düzgün tənəffüsü, artikulyasiyanı və səsləndirmə texnikalarını öyrədərək səs funksiyalarını bərpa etməyə kömək edir;
• elektron səs protezləri — xüsusən əməliyyat qırtlağın çıxarılması ilə nəticələndikdə; bu qurğular səs generasiya etməyə və ünsiyyət qurmağa imkan verir;
• tənəffüs məşqləri — qabırğaarası və qırtlaq əzələlərini möhkəmləndirir;
• psixoterapiya və dəstək qrupu — səsdəki dəyişikliklər dərin emosional nəticələr doğura bilər.

Qidalanma və həyat tərzi: əməliyyatdan sonra udma çətinliyi müşahidə oluna bilər — yumşaq və qidalı yeməklərə üstünlük vermək, acı, isti və turş qidadan çəkinmək; boğazın selikli qişasının nəmləndirilməsi son dərəcə vacibdir (içmə rejimi, hava nəmləndiriciləri); siqaret və spirtdən imtina bərpanı yaxşılaşdırır.

Şüa terapiyası xərçəng hüceyrələrini məhv etməyə və şişləri kiçiltməyə kömək edir, lakin istənilən müalicə kimi yan təsirləri ola bilər. Bərpa əsasən həyat tərzindən asılıdır:

1. tərəvəz, meyvə, zülal və tam dənli məhsullarla zəngin balanslaşdırılmış pəhriz bərpanı sürətləndirir — iştahadakı mümkün dəyişiklikləri nəzərə alaraq yüngül və qidalı yeməklər hazırlamaq lazımdır;
2. kifayət qədər su qəbulu dərinin və ağız boşluğunun quruluğu kimi yan təsirlərlə bacarmağa kömək edir;
3. mülayim fiziki yüklər (piyada gəzintilər, yoqa) yorğunluqla mübarizədə kömək edir.

Fizioterapiya. Fərdi seçilmiş məşqlər əzələləri möhkəmləndirir və çevikliyi artırır. Manual terapiya kimi xüsusi texnikalar ağrı hisslərini azalda və zədələnmiş nahiyələrdə qan dövranını yaxşılaşdıra bilər.

Masaj. Əzələlərdəki gərginliyi azaltmağa və stresi götürməyə kömək edir. Masaj həyəcanı və depressiv əhvalı azalda, yuxunun keyfiyyətini yaxşılaşdıra bilər.

Əlavə üsullar. Meditasiya, yoqa və akupunktur əsas müalicəyə yaxşı əlavə ola bilər:

• meditasiya daxili sakitliyə çatmağa kömək edir və xəstəliklə bağlı emosional çətinliklərlə daha yaxşı bacarmağa imkan verir;
• yoqa çevikliyi yaxşılaşdırır və rahatlamağa kömək edir; xüsusi tənəffüs texnikaları qırtlaq xərçəngindən sonra bərpada da faydalıdır;
• akupunktur ağrı hisslərinin idarə olunmasında kömək edə bilər.

Reabilitasiya fərdi yanaşma və müxtəlif mütəxəssislərin iştirakı tələb edən kompleks prosesdir. Bərpa vaxt apara bilər, lakin həkimlərin və ailənin dəstəyi ilə xəstələr əhəmiyyətli uğurlar qazana və adi həyata qayıda bilər.

Bu problemlər çox vaxt zamanla yüngülləşir, lakin davam edərsə, onları gizlətmək əvəzinə müalicə edən həkimə bildirmək vacibdir.