Hormonlar simfoniyası və qadın sağlamlığı

Qadın orqanizmində əsas rolu estrogenlər və progesteron oynayır. Kiçik miqdarda onlar kişi orqanizmində də olur. Hormonlar bir-biri ilə və digər endokrin vəzilərin hormonları ilə sıx əlaqədədir, ona görə vəziyyətin qiymətləndirilməsi mütəxəssis tələb edir.

Estrogenlərin səviyyəsi menstrual siklin fazalarına görə dəyişir və menopauza dövründə azalır. Bu azalma sümük toxumasının zəifləməsi, osteoporoz riski və digər dəyişikliklərlə əlaqələndirilir.

Hormonal balansın pozulması müxtəlif şikayətlərlə özünü göstərə bilər. Bu əlamətlərin hər biri başqa səbəblərdən də yarana bilər, buna görə dəqiq diaqnoz yalnız müayinə ilə qoyulur.

• menstrual siklin pozulması, gecikmələr və ya nizamsız qanaxmalar;
• premenstrual dövrdə ağır narahatlıq, əsəbilik və əhval dəyişkənliyi;
• yuxu pozğunluqları;
• üzdə, qarında və döş nahiyəsində tüklərin artması, sızanaq səpgiləri;
• səbəbsiz çəki artımı və ya arıqlama;
• hamiləliyin baş tutmaması və ya daşınmaması;
• saç tökülməsi, dərinin quruluğu, davamlı yorğunluq.

Endokrin vəzilərin demək olar ki, hamısı reproduktiv funksiyaya təsir edir. Hipofiz, qalxanabənzər vəzi və böyrəküstü vəzilərin pozğunluqları sonsuzluğun və hamiləliyin daşınmamasının səbəbi ola bilər. Buna görə reproduktiv problemi olan qadınlara endokrinoloq müayinəsi də tövsiyə edilir.

Menstrual siklin pozulması ilə müraciət edən qadınlarda tez-tez polikistoz yumurtalıq sindromu (PKYS) aşkarlanır. Onun əsas əlamətləri tüklənmənin artması, sızanaq və nizamsız siklədir. Sindromda qadın orqanizmində kişi cinsi hormonlarının təsiri güclənir, ovulyasiya pozulur və hamilə qalmaq çətinləşə bilər. Səbəbi yumurtalıqların, böyrəküstü vəzilərin və ya hipotalamo-hipofizar sistemin fəaliyyətindəki pozuntu ola bilər. Müalicəni endokrinoloq və ginekoloq birgə planlaşdırır.

Həm piylənmə, həm də səbəbsiz arıqlama endokrin xəstəliklərin əlaməti ola bilər. Çəkinin kəskin çatışmazlığı da cinsi hormonların defisitinə səbəb ola bilər, çünki bu hormonların müəyyən hissəsi piy toxumasında da əmələ gəlir.

Piy toxumasının artıqlığı isə hormonal fonu pozur: ovulyasiya nizamsızlaşır, endometriumda dəyişikliklər yarana bilər, hamiləliyin gedişi ağırlaşa bilər. Buna görə piylənməsi olan qadınlarda reproduktiv pozğunluqların müalicəsinin əsas mərhələlərindən biri bədən kütləsinin azaldılmasıdır. Proqrama pəhriz, fiziki fəaliyyət və lazım gəldikdə həkimin təyin etdiyi müalicə daxildir. Çox vaxt çəki normallaşdıqda menstrual funksiya yaxşılaşır, əlavə hormonal terapiya isə yalnız həkim qərarı ilə aparılır.

Şəkərli diabet endokrin sistemin ciddi xəstəliklərindən biridir. Bu xəstəliyi olan qadınlarda hamiləliyin daşınması ilə bağlı risklər yüksək ola bilər.

Buna görə hamiləliyi planlaşdırarkən və bütün hamiləlik boyu endokrinoloq və ginekoloq həkimin daimi nəzarəti altında olmaq vacibdir. Qan şəkərinin hədəf göstəricilərini və müalicə sxemini həkim müəyyən edir, özbaşına dəyişdirmək olmaz.

Menopauza menstruasiyaların dayanması deməkdir və klimakterik dövrdə baş verən bir sıra fizioloji dəyişikliklərdən yalnız biridir. Dövrün başlanğıcı və müddəti hər qadında fərqlidir, əsas səbəb estrogenlərin səviyyəsinin azalmasıdır.

• Perimenopauza. Sikl nizamsızlaşır, əhval dəyişkənliyi və yuxu pozğunluqları artır.
• Menopauza. Menstruasiyalar dayanır, qaynar dalğalar, quruluq və təzyiq dəyişikliyi müşahidə oluna bilər.
• Postmenopauza. Sümük və ürək-damar sisteminin vəziyyətinə xüsusi diqqət ayrılır.

Klimakterik dövrdə ginekoloqa müntəzəm müraciət, sümük sıxlığının və ümumi vəziyyətin qiymətləndirilməsi tövsiyə olunur. Hormonal müalicəni yalnız həkim seçir.

Hormonal pozğunluğa şübhə olduqda ginekoloq və ya endokrinoloq şikayətləri dinləyir, ümumi baxış keçirir və lazımi müayinələri təyin edir.

1. Anamnez. Siklin xüsusiyyətləri, hamiləliklər, əvvəlki xəstəliklər və ailə tarixçəsi öyrənilir.
2. Baxış. Çəki, dəri, tüklənmə və digər əlamətlər qiymətləndirilir.
3. Hormon analizləri. Analizlər siklin müəyyən günlərində götürülə bilər, vaxtı həkim bildirir.
4. Ultrasəs və digər müayinələr. Yumurtalıqların və uşaqlığın vəziyyəti yoxlanılır.
5. Plan. Nəticələrə əsasən müalicə və ya izləmə planı qurulur.

Hamiləlik zamanı qadın orqanizmində hormonal fon əhəmiyyətli dəyişir. Progesteron və estrogenlərin səviyyəsi artır, plasenta əlavə hormonlar ifraz edir. Bu dəyişikliklər hamiləliyin saxlanmasına və dölün inkişafına xidmət edir, eyni zamanda ürəkbulanma, əhval dəyişkənliyi, yorğunluq və dəri dəyişiklikləri kimi hallara səbəb ola bilər.

Doğuşdan sonra hormonların səviyyəsi kəskin dəyişir. Bu dövrdə əhval-ruhiyyənin düşməsi, yuxu pozğunluqları və saçın tökülməsi müşahidə oluna bilər. Əlamətlər uzun müddət davam edirsə və ya depressiv əhval-ruhiyyə güclənirsə, həkimə müraciət etmək lazımdır. Süd vermə dövründə hormonal preparatlar və digər dərmanlar yalnız həkimlə məsləhətləşərək qəbul olunmalıdır.

Qalxanabənzər vəzinin hormonları mübadilənin, ürək fəaliyyətinin və əhval-ruhiyyənin tənzimində iştirak edir. Vəzinin fəaliyyətinin azalması və ya artması menstrual siklə, çəkiyə və reproduktiv funksiyaya təsir edə bilər.

• fəaliyyətin azalması zamanı yorğunluq, üşümə, çəki artımı və dərinin quruluğu müşahidə oluna bilər;
• fəaliyyətin artması zamanı ürək döyüntüsü, əsəbilik, tərləmə və çəki itkisi ola bilər;
• hər iki halda sikl pozulur və hamilə qalmaq çətinləşə bilər.

Qalxanabənzər vəzinin vəziyyəti endokrinoloq tərəfindən analiz və ultrasəs müayinəsi ilə qiymətləndirilir. Hormonal preparatları özbaşına qəbul etmək olmaz, dozanı yalnız həkim təyin edir.

Uzunmüddətli stress hipotalamus və hipofiz vasitəsilə cinsi hormonların ifrazına təsir edə bilər. Nəticədə sikl pozulur, premenstrual əlamətlər güclənir, yuxu və əhval pisləşir. Yuxu çatışmazlığı da iştaha və çəki ilə əlaqəli hormonların balansını pozur.

Gündəlik rejimin tənzimlənməsi, kifayət qədər yuxu, fiziki fəaliyyət və gərginliyi azaldan üsullar hormonal sağlamlığı dəstəkləyə bilər. Əlamətlər davam edirsə, səbəbi müayinə ilə aydınlaşdırmaq lazımdır.

Hormonal kontraseptivlər və digər hormonal preparatlar orqanizmin hormonal fonuna birbaşa təsir edir. Bu vasitələrin hamıya uyğun gəlməsi mümkün deyil: hər birinin göstərişləri, əks göstərişləri və yan təsirləri var. Seçim yaşa, sağlamlıq vəziyyətinə, siqaret çəkməyə, xroniki xəstəliklərə və gələcək hamiləlik planlarına görə həkim tərəfindən aparılır.

Dərman reklamlarına, tanışların məsləhətlərinə və internet məlumatlarına əsaslanmaq təhlükəlidir. Preparatın növünü, dozasını və qəbul müddətini yalnız həkim təyin edir. Qəbul zamanı baş ağrısı, ayaqlarda şişkinlik və ağrı, nəfəs darlığı və ya görmə pozğunluğu yaranarsa, dərhal həkimə müraciət edin.

Hormonal pozğunluqların bir çoxu yavaş inkişaf edir və ilk dövrdə sezilmir. Müntəzəm izləmə problemləri erkən aşkarlamağa imkan verir. Menstrual təqvim aparmaq, siklin müddətini, qanaxmanın xarakterini və müşayiət edən əlamətləri qeyd etmək həkimə dəyərli məlumat verir.

Hər il ginekoloqa profilaktik müraciət, lazım gəldikdə endokrinoloqa baş çəkmək, çəkinin və təzyiqin izlənməsi hormonal sağlamlığa nəzarətin sadə və effektiv yollarıdır.

Hormonal fonu tam nəzarətdə saxlamaq mümkün deyil, lakin sağlam həyat tərzi onun dayanıqlığına kömək edir:

• balanslı qidalanma və çəkinin normada saxlanması;
• müntəzəm fiziki fəaliyyət;
• kifayət qədər yuxu və stressin idarə edilməsi;
• siqaret və spirtli içkidən imtina;
• ginekoloqa ildə bir dəfə profilaktik müraciət;
• hormonal vasitələri yalnız həkim göstərişi ilə qəbul etmək.