Piy hepatozu qaraciyərdə piy toxumasının həddindən artıq toplanmasıdır və uzun müddət əlamətsiz gedir. Məqalədə onun nədən inkişaf etdiyi, necə aşkarlandığı və geriyə dönüşünün nədən asılı olduğu danışılır.
Piy hepatozu (steatoz), steatohepatit – qaraciyərdə piy toxumasının həddindən artıq toplanması, qaraciyər funksiyasının pozulması və mümkün olan sirroz nəticəsi ilə xarakterizə olunan qaraciyər xəstəlikləridir. Məlum olduğu kimi, qaraciyər lipid mübadiləsində iştirak edən əsas orqanlardan biridir.
Qaraciyərin hüceyrələrində piyin toplanması çox vaxt qaraciyərin müxtəlif ekzogen və endogen intoksikasiyalara (toksiki təsirlərə) reaksiyasıdır. Bəzən bu proses orqanizmin bəzi xəstəlikləri və patoloji vəziyyətləri ilə bağlı olur. Xəstəlik uzun müddət əlamətsiz keçdiyi üçün onu vaxtında aşkar etmək vacibdir.
Piy hepatozu nədir
Qaraciyər hüceyrələrində müəyyən miqdarda piy normal hesab olunur. Piyin miqdarı qaraciyər çəkisinin müəyyən payını keçdikdə, bu vəziyyət piy hepatozu (steatoz) adlanır. Əgər piy yığılması ilə yanaşı qaraciyər toxumasında iltihab və hüceyrə zədələnməsi də varsa, bu steatohepatitdir və fibroz, sirroz kimi nəticələrə keçə bilər.
Xəstəlik həm alkoqolla bağlı, həm də alkoqolla əlaqəsi olmayan formada rast gəlinir. Müasir həyat tərzi, azhərəkətlilik və qidalanma vərdişləri səbəbindən ikinci forma getdikcə daha çox qeyd edilir.
Yaranma səbəbləri
Piy hepatozunun inkişafının ən ehtimal olunan səbəbləri və risk amilləri bunlardır:
- mədə-bağırsaq və biliar traktların xəstəlikləri;
- piylənmə, xüsusilə qarın nahiyəsində piyin toplanması;
- 2-ci tip şəkərli diabet və insulinə davamlılıq;
- yüksək xolesterin və triqliseridlər;
- xroniki alkoqol istifadəsi;
- bağırsaq baypas anastomozu, uzunmüddətli parenteral qidalanma, kəskin çəki itkisi;
- maldigestiya və malabsorbsiya sindromu, qlüten enteropatiyası;
- Vilson xəstəliyi və genetik olaraq şərtlənən bəzi digər xəstəliklər;
- bəzi dərmanlar (kortikosteroidlər, estrogenlər, tetrasiklinlər və s.);
- bakterial infeksiyalar, viruslar, sistem xəstəlikləri.
Çox vaxt bu səbəblərdən bir neçəsi eyni anda mövcud olur.
Simptomlar
Piy hepatozunun özünün klinik gedişi adətən simptomsuzdur. Bəzən xəstələrdə qarının sağ yuxarı hissəsində hərəkət zamanı güclənən ağırlıq və xoşagəlməz hisslərdən şikayətlər olur. Bundan başqa, aşağıdakı əlamətlər qeyd edilə bilər:
- halsızlıq və tez yorulma;
- ürəkbulanma, iştahın azalması;
- qarın şişkinliyi və ağırlıq hissi;
- sağ qabırğa altında yüngül ağrı;
- qaraciyərin böyüməsi (həkim baxışında aşkar edilir).
Xəstəlik irəlilədikdə dərinin və gözlərin saralması, qarında maye toplanması, ayaqlarda ödem kimi ağır əlamətlər yarana bilər. Bu əlamətlər orqanın ciddi zədələndiyini göstərir və təcili müayinə tələb edir.
Diaqnostika
Piy hepatozu zamanı qaraciyərin funksional vəziyyətinin mütləq azalmasına baxmayaraq, ənənəvi laborator testlərin köməyi ilə bu pozğunluqları təsdiqləmək çətindir. Etiologiya nəzərə alınmaqla xəstələrdə çox vaxt əsas xəstəliklə bağlı bu və ya digər subyektiv və obyektiv simptomlar aşkarlanır. Məsələn, xroniki alkoqol intoksikasiyası ilə əlaqədar inkişaf etmiş qaraciyərin piy distrofiyası bəzən iştahsızlıq, təngnəfəslik və digər simptomlarla müşayiət oluna bilər.
Piy hepatozunun özünün klinik gedişi adətən simptomsuzdur. Bəzən xəstələrdə qarnın sağ yuxarı kvadrantında hərəkət zamanı güclənən ağırlıq və xoşagəlməz hisslərdən şikayətlər olur. Piy hepatozu zamanı qaraciyər daha çox böyümüş olur.
USM zamanı piy hepatozu olduqda qaraciyər toxumasının exogenliyi daha çox normal, bəzən isə artmış olur, lakin bu dəyişiklikləri fibrozdan və hətta qaraciyər sirrozundan ayırd etmək çətindir. Yalnız kompüter tomoqrafiyası (KT) və maqnit-rezonans tomoqrafiyası bir sıra hallarda qaraciyərin piy infiltrasiyasını aşkarlamağa imkan verir. Bu metodların köməyi ilə qaraciyərin ocaqlı piy infiltrasiyası daha yaxşı tanınır.
Diaqnozun dəqiqləşdirilməsi lazım olduqda həkim əlavə müayinələr və ya bəzi hallarda qaraciyərin biopsiyasını təklif edə bilər; bu qərar fərdi verilir.
| Müayinə | Nəyi göstərir |
|---|---|
| Qaraciyər fermentləri və biokimyəvi analiz | Qaraciyər hüceyrələrinin zədələnməsinə dair dolayı məlumat, lipid və qlükoza göstəriciləri |
| Ultrasəs müayinəsi | Qaraciyərin ölçüsünü və exogenliyini, piy yığılmasının dolayı əlamətlərini |
| Elastoqrafiya | Qaraciyər toxumasının sıxlığını və fibroz dərəcəsini |
| KT və ya MRT | Ocaqlı və yayılmış piy infiltrasiyasını |
| Virus hepatitlərinin yoxlanılması | Piyli degenerasiyanın digər səbəblərini |
Xəstəliyin gedişi: mərhələlər
Piy hepatozu bir anda yaranmır və mərhələlərlə irəliləyə bilər. Erkən mərhələdə dəyişikliklər geri dönəndir, ona görə vaxtında aşkar etmək böyük əhəmiyyət daşıyır:
- Steatoz. Qaraciyər hüceyrələrində piy yığılır, iltihab az olur və ya olmur.
- Steatohepatit. Piy yığılması iltihabla və hüceyrə zədələnməsi ilə birləşir.
- Fibroz. İltihab fonunda toxumada çapıq elementləri yaranır.
- Sirroz. Qaraciyərin quruluşu pozulur, funksiyası ciddi azalır. Bu mərhələ ağırlaşmalarla müşayiət olunur.
Hər xəstədə xəstəlik bu qaydada irəliləməyə bilər: çoxları üçün proses uzun illər sabit qalır.
Piy hepatozunun müalicəsi və profilaktikası
Piy hepatozunu törədən səbəblərin bu qədər müxtəlifliyi zamanı onun müalicəsini əsaslandırmaq və sistemləşdirmək kifayət qədər çətindir. Terapiya səbəblərin aradan qaldırılmasına, pozulmuş həzm və sorulma sindromlarının aradan qaldırılmasına, qaraciyərin və biliar sistemin funksiyasının bərpasına yönəlməlidir. Bu zaman bəzi preparatların qəbulu və alkoqoldan sui-istifadə istisna edilir.
Müalicənin əsas istiqamətləri aşağıdakılardır:
- səbəbin müəyyən edilməsi və aradan qaldırılması;
- çəkinin tədricən azaldılması;
- pəhrizin düzəldilməsi;
- fiziki fəallığın artırılması;
- yanaşı xəstəliklərin (diabet, yüksək xolesterin, təzyiq) nəzarətə alınması;
- qaraciyərə zərərli dərman və alkoqolun məhdudlaşdırılması;
- həkimin təyin etdiyi dərman və əlavələrin qəbulu.
Dərmanların seçimi, müddəti və dozası fərdidir, onu yalnız həkim təyin edir. Reklam edilən «qaraciyər təmizləyiciləri»nin faydası sübut olunmayıb və bəziləri zərər verə bilər.
Qidalanma
Qaraciyərə qulluqda qidalanma əsas rol oynayır. Ümumi prinsiplər aşağıdakılardır:
Üstünlük verin
- tərəvəz, meyvə, tam dənli məhsullar;
- balıq, yağsız ət, paxlalılar;
- zeytun yağı kimi bitki yağları (qənaətlə);
- kifayət qədər su;
- buxarda, qaynadılmış və ya sobada hazırlanmış yeməklər.
Məhdudlaşdırın
- alkoqol;
- qızardılmış və çox yağlı yeməklər;
- şəkərli içkilər, şirniyyat, ağ un məmulatları;
- fast-fud və emal olunmuş qida;
- həddindən artıq duz.
Çəki və fiziki fəallıq
Çəkinin tədricən azalması qaraciyərdəki piyin azalmasına kömək edə bilər. Kəskin arıqlama, ac qalma və çox ciddi pəhrizlər isə əksinə, qaraciyərə əlavə yük verə və vəziyyəti ağırlaşdıra bilər. Çəki itkisi mülayim və mərhələli olmalıdır.
Müntəzəm fiziki fəallıq, məsələn, sürətli yeriş, üzgüçülük və ya velosiped, insulinə həssaslığı yaxşılaşdırır. Başlanğıcda yüngül yüklə başlamaq, ürək-damar xəstəlikləri varsa, həkimlə məsləhətləşmək lazımdır.
Mümkün fəsadlar
Müalicə olunmadıqda və risk amilləri davam etdikdə piy hepatozu bir sıra ağırlaşmalara aparıb çıxara bilər: qaraciyər fibrozu və sirrozu, qaraciyər çatışmazlığı, portal hipertenziya, qaraciyər hüceyrəli xərçəng. Bundan başqa, bu xəstəlik ürək-damar xəstəliklərinin və şəkərli diabetin inkişaf riskini artırır. Buna görə qaraciyər sağlamlığı ümumi sağlamlığın tərkib hissəsi kimi qiymətləndirilməlidir.
Kimlər risk qrupundadır və nəzarət planı
Aşağıdakı vəziyyətlər olan insanlarda qaraciyərin vəziyyətini vaxtaşırı yoxlamaq məsləhətdir: artıq çəki və piylənmə, 2-ci tip diabet və ya prediabet, yüksək qan təzyiqi, qanda yüksək xolesterin və triqliseridlər, ailədə qaraciyər xəstəliyi, uzunmüddətli dərman qəbulu, alkoqol istifadəsi. Nəzarət planı həkim tərəfindən qurulur və adətən analizlərin, ultrasəs və ya elastoqrafiyanın mütəmadi təkrarlanmasını, çəki və qan təzyiqinin izlənməsini əhatə edir.
Nəticələr yaxşılaşırsa, müayinələr arasındakı vaxt uzadıla bilər. Göstəricilər pisləşirsə, müalicə yenidən qiymətləndirilir.
Nə vaxt həkimə müraciət etməli
Həkimə müraciət edin
- qarının sağ yuxarı hissəsində davamlı ağrı və ya ağırlıq varsa;
- dəri və gözlər saralıbsa, sidik tündləşib, nəcis açıq rəngli olubsa;
- qarında ölçü artımı, ayaqlarda ödem yaranıbsa;
- səbəbsiz çəki dəyişikliyi və davamlı halsızlıq varsa;
- qanda qaraciyər göstəriciləri yüksək tapılıbsa;
- qusuntuda qan və ya qara nəcis olduqda təcili yardım çağırın.
Diqqət!
Piy hepatozu erkən mərhələdə həyat tərzinin dəyişdirilməsi ilə geri dönə bilər. Müayinə və müalicə planını gastroenteroloq və ya hepatoloq müəyyən edir, özbaşına dərman və əlavələr qəbul etməyin.
Əlaqəli Xəstəliklər
Qaraciyərin piylənmə xəstəliyi
Qaraciyərin piylənmə xəstəliyi hepatositlərdə artıq piy toplanması ilə xarakterizə olunan xəstəliklər spektridir. Metabolik risk faktorları ilə əlaqəli forma…
İstiqamət: Hepatologiya / Lipidologiya
Tez-tez Verilən Suallar
Erkən mərhələdə həyat tərzinin dəyişdirilməsi, çəkinin azalması və alkoqoldan imtina ilə qaraciyərdəki piy azala bilər. Lakin əsas risk amilləri davam edərsə, xəstəlik irəliləyə bilər. Müalicəni həkim planlaşdırır.
Bəli, alkoqolla əlaqəsi olmayan formalar geniş yayılmışdır və adətən piylənmə, diabet, yüksək xolesterin və azhərəkətlilik fonunda yaranır.
Ultrasəs piy yığılmasını göstərə bilər, lakin fibroz dərəcəsini həmişə dəqiq qiymətləndirmir. Bu səbəbdən həkim əlavə müayinələr, məsələn, elastoqrafiya və ya analizlər təyin edə bilər.
Tərəvəz, meyvə, tam dənli məhsullar və balıqla zəngin, yağ və şəkər miqdarı məhdud pəhriz məsləhət görülür. Konkret pəhrizi həkim və ya dietoloq vəziyyətinizə görə seçir.
Bir qisim xəstələrdə steatohepatit fibroza və sirroza keçə bilər. Bu risk müntəzəm nəzarət, risk amillərinin düzəldilməsi və müalicə ilə azalır.
Özbaşına qəbul məsləhət deyil. Bəzi dərman və bitki vasitələri qaraciyərə əlavə yük verə bilər. Hər hansı preparat və ya əlavə qəbul etməzdən əvvəl həkimlə məsləhətləşin.
Şərhlər (0)
Hələ şərh yoxdur. İlk şərhi siz yazın.
Şərh yazın
Şərh yazmaq üçün telefon nömrənizi təsdiqləyin.
Nömrənizə birdəfəlik SMS kodu göndəriləcək. Parol lazım deyil, şəxsi kabinetiniz avtomatik yaradılır.
Nömrəni təsdiqlə