Qan dövranında sidik turşusunun səviyyəsinin yüksəlməsi onun miqdarının fizioloji dəyərlərdən (səviyyə mkmol/l ilə ölçülür) kənara çıxdığı vəziyyətdir. Bu səhifədə sidik turşusunun yüksəlməsinin səbəbləri, növləri, diaqnostikası, müalicəsi və mümkün ağırlaşmaları, əlaqəli xəstəliklər və hansı həkimə müraciət etmək lazım olduğu barədə məlumat toplanıb.
İxtisas: Dietoloq Endokrinoloq Kardioloq Nefroloq Revmatoloq Terapevt Uroloq
Yayımlanma tarixi: Yenilənmə tarixi:
Qan dövranında sidik turşusunun səviyyəsinin yüksəlməsi onun miqdarının fizioloji dəyərlərdən (səviyyə mkmol/l ilə ölçülür) kənara çıxdığı vəziyyətdir. Bu vəziyyət üçün tibbi termin hiperurikemiyadır. Sidik turşusu insan orqanizmində qida və orqanizmin öz hüceyrələrində olan maddələr — purinlərin emalı nəticəsində əmələ gəlir. Normada artıq miqdar sidiklə xaric olunur, lakin mübadilə mexanizmlərində pozğunluqlar, böyrəklərin filtrasiya funksiyasının pozulması və ya qida ilə purinlərin həddən artıq qəbulu zamanı bu proses pozulur. Kişi və qadınlarda sidik turşusunun yüksəlməsi simptomsuz keçə bilər, lakin zaman keçdikcə mikroskopik kristalların əmələ gəlməsinə səbəb olur. Onlar toxumalarda çökərək iltihabi reaksiyalara səbəb olur. Ən çox bundan oynaq və böyrək strukturları əziyyət çəkir. Hiperurikemiya müstəqil xəstəlik kimi qəbul edilmir, o, orqanizmdə gizli pozğunluqların göstəricisi olub, ağırlaşmaların qarşısını almaq üçün araşdırma, diqqət, müayinə və həyat tərzində dəyişikliklər tələb edir.
Növləri
Qanda sidik turşusunun konsentrasiyasının artması müxtəlif mexanizmlər üzrə baş verə bilər. Hiperurikemiyanın xarakterini müəyyən etmək vacibdir, çünki korreksiya üsulunun seçimi və mümkün risklərin qiymətləndirilməsi bundan asılıdır. Praktik tibbdə vəziyyətin səbəblərinə və klinik mənzərəsinə əsaslanan bir neçə təsnifat istifadə olunur.
Hiperurikemiyanın növləri:
- Birincili və ikincili.
- Mübadilə pozğunluğu ilə əlaqəli və ya böyrək pozğunluqlarından qaynaqlanan.
- Kəskin forma və xroniki forma.
- Klinik əlamətsiz və əlamətli.
Səbəbləri
Qanda sidik turşusunun artıq toplanması bir sıra daxili və xarici amillərin təsirinin nəticəsidir. Bu vəziyyət özlüyündə ayrıca xəstəlik sayılmır, orqanizmdəki funksional pozğunluqlardan xəbər verir. Çox vaxt bu, həyat tərzinin, genetik meyilliliyin, yaxud böyrək və mübadilə proseslərinin patologiyalarının təsirini əks etdirir. Aşağıda göstəricinin yüksəlməsinə səbəb olan əsas amillər verilmişdir.
Qanda sidik turşusunun yüksəlməsinin ən ehtimallı səbəbləri:
- Purin mübadiləsində pozğunluqlar. Purin əsasları qidalarla (əsasən zülal tərkibli) orqanizmə daxil olur və bədəndə sintez edilir. Onların emalında və ya xaricə çıxarılmasında ləngimə olduqda qanda turşunun səviyyəsi yüksəlir. Bu, irsi anomaliyalarla, ferment fəaliyyətindəki pozğunluqlarla və ya qidada purin çoxluğu ilə bağlı ola bilər.
- Böyrək patologiyaları. Böyrək strukturları sidik turşusunun süzülməsində və xaric edilməsində mühüm rol oynayır. Süzülmə funksiyasının xroniki şəkildə zəifləməsi zamanı hətta kiçik pozğunluq belə onun qanda toplanmasına səbəb ola bilər.
- Həddindən artıq qidalanma və artıq bədən çəkisi. Ət, alkoqol, subməhsullarla zəngin qida rasionu turşunun əmələ gəlməsini gücləndirir. Piylənmə onun utilizasiyasını çətinləşdirən metabolik və hormonal dəyişikliklərlə müşayiət olunur.
- Alkoqol. Bəzi içkilər, xüsusilə pivə və qırmızı şərab, təkcə böyrək funksiyasına təsir etmir, həm də əlavə purin mənbəyi olaraq uratların çökməsini artırır.
- Dərmanların təsiri. Bəzi preparatlar (məsələn, sidikqovucu vasitələr) orqanizmdə maye həcmini azaldaraq turşunun xaric olmasını çətinləşdirir, bu da qanda onun konsentrasiyasının artmasına gətirib çıxarır.
- Hüceyrələrin sürətli parçalanması. Onkoloji proseslər, kimyaterapiya və ya kəskin iltihablar zamanı toxumaların parçalanması kəskin artır, purinlər qana keçir və nəticədə sidik turşusu yüksəlir.
- Həddindən artıq yüklənmələr və uzunmüddətli aclıq. İntensiv məşqlər və ya qidadan imtina zülalların, o cümlədən əzələ zülallarının parçalanmasını aktivləşdirir. Bu, sidik turşusunun istehsalının artmasına və orqanizmdə ləngiməsinə səbəb olur.
Diaqnostika
Hiperurikemiya uzun müddət ifadəli simptomatika olmadan keçə bilər, buna görə də onun mövcudluğu tez-tez profilaktik və ya digər səbəblərlə aparılan müayinələr zamanı aşkar edilir. Pozğunluğun mənbəyini müəyyən etmək və əlaqəli patologiyaları istisna etmək üçün geniş laborator-instrumental diaqnostika aparılmalıdır. Belə müayinələr orqanizmin ümumi vəziyyətini qiymətləndirməyə və böyrəklərin işində, maddələr mübadiləsində və digər sistemlərdə pozğunluqları aşkar etməyə imkan verir.
Əsas diaqnostika üsulları:
- Qanın biokimyəvi analizi;
- Ümumi sidik analizi;
- Gündəlik sidik həcmində sidik turşusu miqdarının araşdırılması;
- Böyrəklərin ultrasəs müayinəsi;
- Oynaqların rentgeni;
- Kreatinin və sidik cövhəri səviyyəsinə analizlər;
- Qanda qlükoza və lipidlərin yoxlanılması;
- Ümumi qan analizi;
- Insulinin müəyyən edilməsi;
- S-reaktiv zülala analiz.
Qanın biokimyası sidik turşusunun miqdar tərkibini müəyyən etməyə və qaraciyər, böyrək funksiyalarını qiymətləndirməyə imkan verir. Sidik analizləri maddənin orqanizmdən nə dərəcədə effektiv xaric olunduğunu göstərir. Böyrəklərin USM-i nefropatiya əlamətlərini və ya konkrementlərin olmasını aşkar etməyə kömək edir. Oynaqların rentgen şəkilləri podaqradan şübhələndikdə informativdir. Metabolik analizlər (qlükoza, lipidlər, insulin) mübadilə dəyişikliklərinə işarə edir. Bu məlumatların cəmi sidik turşusunun yüksəlmə səbəbini dəqiqləşdirməyə və fərdi müalicə taktikası seçməyə imkan verir.
Müalicə
Qanda sidik turşusunun səviyyəsinin aşağı salınmasına yanaşma mövcud dəyişikliyin ağırlığından və klinik əlamətlərin olub-olmamasından asılı olaraq müəyyən edilir. Pozğunluq təsadüfən aşkarlanıb və heç bir əlamətlə müşayiət olunmursa, ilkin mərhələdə həyat tərzi və qidalanmanın korreksiyası tövsiyə edilir. Podaqra, uratlı nefrolitiaz və ya xroniki mübadilə xəstəlikləri kimi patologiyalar olduqda, dərmansız və dərman üsullarını birləşdirən kompleks sxem tətbiq edilir.
Dərmansız korreksiya
- Purin məhdudiyyətli qidalanma. Sidik turşusu yüksək olduqda pəhrizin əsasını rasionun dəyişdirilməsi təşkil edir. Purin əsasları yüksək olan qidalar — qaraciyər, böyrək, yağlı ət növləri, konservləşdirilmiş məhsullar, qatı ət bulyonları və spirtli içkilər, xüsusən həm etanol, həm də purin tərkibli pivə — rasiondan çıxarılır. Qidalanmada tərəvəz yeməklərinə, yağsız turş süd məhsullarına, taxıllara, bişirilmiş və ya haşlanmış ətin kiçik porsiyalarına üstünlük verilir. Sutkalıq maye qəbulu 2 litr və daha çoxa çatdırılır — bu, uratların böyrəklər vasitəsilə xaric olmasına kömək edir.
- Çəkinin sabitləşdirilməsi. Bədən çəkisinə nəzarət artıq çəki və ya piylənmə olduqda xüsusilə vacibdir, çünki yağ toxuması metabolik pozğunluqları gücləndirən iltihabyönlü maddələrin istehsalında iştirak edir. Çəkinin tədricən azaldılması (həftədə 1 kq-dan çox olmamaqla) mübadiləni normallaşdırmağa və sidik turşusunun səviyyəsini aşağı salmağa kömək edir. Əksinə, sərt aclıq pəhrizləri katabolizmi aktivləşdirərək hiperurikemiyanı ağırlaşdıra bilər.
- Fiziki aktivlik. Dozalanmış məşqlər profilaktika və müalicənin ayrılmaz hissəsidir. Hərəkət aktivliyi mübadiləni yaxşılaşdırır, metabolitlərin xaric olmasını sürətləndirir və çəkinin azalmasına kömək edir. Ancaq podaqralı artritin kəskin iltihab dövründə yüklənmə müvəqqəti məhdudlaşdırılmalıdır.
- Emosional sağlamlıq və yuxunun bərpası. Uzunmüddətli psixoemosional yüklənmələr və xroniki yuxusuzluq mübadilə proseslərini poza, uratların toplanmasına səbəb olan stress hormonlarının istehsalını artıra bilər. Buna görə kompleks müalicə proqramında yuxu rejiminin normallaşdırılması və relaksasiya üsulları vacibdir.
Dərman terapiyası
Sidik turşusu davamlı olaraq istinad göstəricilərini aşırsa və ya ağırlaşmalar varsa, həkimlər dərman vasitələri təyin edir. Preparatların seçimi hiperurikemiyanın səbəbindən, böyrəklərin vəziyyətindən, podaqranın, daşların və ya digər müşayiətedici pozğunluqların olmasından asılıdır. Dərman müalicəsinin mütəxəssis nəzarəti altında aparıldığını və effektivliyinin dinamik şəkildə qiymətləndirildiyini anlamaq vacibdir.
Əsas preparat qrupları:
- Sidik turşusunun sintezini azaldan vasitələr. Bu preparatların təsiri sidik turşusunun əmələ gəlməsində iştirak edən ksantinoksidaza fermentini bloklamağa yönəlib. Onlar qanda uratların ümumi səviyyəsini azaldır və xüsusən podaqra və ya tofuslar olduqda xroniki hiperurikemiyada tətbiq edilir. Uzunmüddətli, çox vaxt ömürlük təyin edilir, doza fərdi qaydada korreksiya olunur.
- Uratların böyrəklər vasitəsilə xaric olmasını sürətləndirən preparatlar (urikozurik vasitələr). Böyrək süzülmə funksiyasında pozğunluq olmayan xəstələrə təyin edilir. Bu dərmanlar sidik turşusunun böyrək ekskresiyasını stimullaşdırır və onun toplanmasını azaldır. Effektivliyi böyrəklərin vəziyyətindən və orqanizmin ümumi su balansından asılıdır.
- Kəskin iltihabı aradan qaldırmaq üçün dərmanlar. Podaqra tutmalarında zədələnmiş oynaqlarda ağrını, şişkinliyi və qızarmanı azaltmaq üçün tətbiq edilir. Bu preparatlar simptomatik təsir göstərir, sidik turşusunun səviyyəsinə təsir etmir, lakin kəskinləşmələrə nəzarəti asanlaşdırır.
- Residivlərin profilaktikası üçün kompleks vasitələr. Xroniki gedişli xəstələrdə tətbiq edilən kombinə sxemləri əhatə edir. Məqsəd — podaqranın yeni tutmalarının qarşısını almaq, uratların səviyyəsini sabitləşdirmək, böyrəkləri və damarları qorumaqdır.
Dərman terapiyası fərdi qaydada seçilir. Xroniki hiperurikemiya zamanı müalicə müşahidə altında müntəzəm doza korreksiyası ilə ömürlük ola bilər. İkincili formada (məsələn, dərman və ya qida ilə bağlı yaranan) terapiya kurslarla aparılır və sidik turşusunun səviyyəsinə daimi nəzarətlə müşayiət olunur.
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
Ağırlaşmalar
Qanda sidik turşusunun səviyyəsi uzun müddət yüksək qalır və onu normallaşdırmaq üçün tədbir görülmürsə, bu, təhlükəli ağırlaşmaların inkişafına səbəb ola bilər. Urat kristallarının müxtəlif toxumalarda çökməsi xroniki iltihablara səbəb olur, orqan və sistemlərin funksiyalarını pozur, ümumi vəziyyəti pisləşdirir və gündəlik fəaliyyəti çətinləşdirir. Bundan əlavə, davamlı hiperurikemiya ilə çoxillik müşahidə və müalicə tələb edən xroniki xəstəliklərin riskinin artması arasında sıx əlaqə sübut olunub.
Ən çox rast gəlinən ağırlaşmalar bunlardır:
- Podaqra xarakterli artrit. Urat birləşmələrinin toplanması nəticəsində oynaqlarda yaranan iltihabi dəyişikliklərlə xarakterizə olunur. Ağrılar kəskin ola bilər, şişkinlik, qızarma və hərəkət məhdudiyyəti ilə müşayiət olunur. Müalicə edilmədikdə oynaqlar hərəkətliliyini itirir və deformasiyaya uğrayır.
- Urat daşlarının əmələ gəlməsi (urolitiaz). Sidik turşusunun artıqlığı böyrək kanalcıqlarında və sidik axarlarında uratların kristallaşmasına gətirib çıxarır. Bu, belində ağrılarla, sidik axınının pozulması ilə müşayiət olunur, tıxanma baş verdikdə isə böyrək kolikası tutmaları və obstruktiv nefropatiya riski yaranır.
- Böyrək funksiyasının tədricən pisləşməsi. Turşunun xroniki toplanması böyrək toxumalarında struktur dəyişikliklərə səbəb olur, süzülmə qabiliyyətini pozur və onların effektivliyinin azalmasına gətirib çıxarır. Zamanla bu, daimi nəzarət tələb edən xroniki böyrək çatışmazlığı ilə nəticələnə bilər.
- Ürək-damar ağırlaşmaları. Uratların artıqlığı damarların daxili qişasının zədələnməsinə səbəb olur, iltihabi mexanizmləri aktivləşdirir, arterial hipertenziyanın, aterosklerotik lövhələrin və ürək işemiyasının formalaşmasında iştirak edir.
- Tofuslar. Bunlar dərinin altında, əsasən oynaq və vətər nahiyəsində toplanan sıx sidik turşusu duzu yığıntılarıdır. Ağrısız ola bilər, lakin tez-tez iltihablanır, hərəkət zamanı diskomfort yaradır və nəzərəçarpan kosmetik qüsura çevrilir.
Hansı həkimə müraciət etməli
Qan analizinin nəticələrində sidik turşusunun səviyyəsinin yüksəlməsi aşkar edildikdə həkimə müraciəti gecikdirmək lazım deyil. Bu, həm mübadilə proseslərinin pozulmasının ilk siqnalı, həm də artıq inkişaf edən xəstəliyin nəticəsi ola bilər. Problemin mənbəyini müstəqil müəyyən etmək mümkün deyil, buna görə vaxtında konsultasiya vacibdir. Müayinəyə terapevtə və ya ümumi təcrübə həkiminə müraciətdən başlamaq olar. Sonra zərurət yarandıqda klinik vəziyyətdən asılı olaraq xəstə dar profilli mütəxəssislərə yönləndirilir.
Müraciət oluna biləcək həkimlər:
Yadda saxla!
Müasir elmi məlumatlar təsdiqləyir ki, hiperurikemiya təkcə pozğunluqların markeri deyil, digər patologiyaların formalaşmasına şərait yaradan amildir.
Tədqiqatlar göstərib ki, metabolik sindromlar olmadıqda belə sidik turşusu damar divarına zədələyici təsir göstərə və arterial hipertenziyanı qızışdıra bilər.
Ürək-damar xəstəliklərinin başlanğıc mərhələsindəki pasiyentlərdə turşunun səviyyəsini azaldan preparatların tətbiq edildiyi klinik sınaqlar maraq doğurur. Bununla belə, belə terapiyanın profilaktik məqsədlə geniş tətbiqi barədə qərar hələ qəbul edilməyib — o, göstərişlərə görə təyin olunur.
Hiperurikemiyanın mümkün nəticələri
Qanda sidik turşusunun səviyyəsi uzun müddət yüksək qalır və normallaşdırılması üçün tədbir görülmürsə, bu, təhlükəli ağırlaşmaların inkişafını qızışdıra bilər. Urat kristallarının müxtəlif toxumalarda çökməsi xroniki iltihablar doğurur, orqan və sistemlərin funksiyalarını pozur, ümumi özünühissetməni və gündəlik fəallığı pisləşdirir. Üstəlik davamlı hiperurikemiya ilə uzunillik müşahidə tələb edən xroniki xəstəliklərin ehtimalının artması arasında sıx əlaqə sübut olunub.
Ən çox rast gəlinən ağırlaşmalar:
- Podaqrik artrit. Urat birləşmələrinin toplanması səbəbindən oynaqlarda iltihabi dəyişikliklərlə səciyyələnir. Ağrılar kəskin ola bilər, ödem, qızartı və hərəkət məhdudiyyəti ilə müşayiət olunur. Müalicə olmadıqda oynaqlar hərəkətliliyini itirir və deformasiyaya uğrayır.
- Urat daşlarının əmələ gəlməsi. Sidik turşusunun artıqlığı böyrək kanalcıqlarında və sidik axarlarında uratların kristallaşmasına gətirib çıxarır. Bu, beldə ağrı, sidiyin axınının pozulması, tıxanma zamanı isə böyrək sancısı tutmaları və obstruktiv nefropatiya riski ilə müşayiət olunur.
- Böyrək funksiyasının tədricən pisləşməsi. Turşunun xroniki toplanması böyrək toxumasında struktur dəyişiklikləri doğurur, filtrasiya qabiliyyətini pozur. Zamanla bu, daimi nəzarət tələb edən xroniki böyrək çatışmazlığı ilə nəticələnə bilər.
- Ürək-damar ağırlaşmaları. Uratların artıqlığı damarların daxili qatının zədələnməsinə şərait yaradır, iltihabi mexanizmləri aktivləşdirir və arterial hipertenziyanın, aterosklerotik lövhəciklərin, ürək işemiyasının formalaşmasında iştirak edir.
- Tofuslar. Dərialtında, əsasən oynaqların və vətərlərin nahiyəsində sidik turşusu duzlarının sıx çöküntüləri. Ağrısız ola bilər, lakin çox vaxt iltihablaşır, hərəkət zamanı narahatlıq yaradır və nəzərəçarpan kosmetik qüsura çevrilir.
Suallar və cavablar
Səbəblər çox ola bilər: purin mübadiləsinin pozulmasından tutmuş böyrək xəstəliklərinə və hormonal tənzimlənmə pozğunluqlarına qədər. Qadınlarda menopauza dövründə estrogen səviyyəsinin azalması səbəbindən göstərici yüksələ bilər. Kişilərdə isə çox vaxt səbəb həddindən artıq qidalanma, alkoqoldan sui-istifadə və piylənmə olur. İnsanın vəziyyətinin və vərdişlərinin kompleks qiymətləndirilməsi vacibdir.
Ən dəqiq üsul sidik turşusunun konsentrasiyasını müəyyən etməyə imkan verən qanın biokimyəvi analizidir. Zərurət olduqda böyrəklərin uratları xaric etmə qabiliyyətini qiymətləndirmək üçün sutkalıq sidik toplanır.
Bəli, rasion əhəmiyyətli təsir göstərir. Purin tərkibi yüksək olan qidaların — subməhsulların, ət bulyonlarının, yağlı ət növlərinin, paxlalıların — istehlakının azaldılması, həmçinin alkoqolun tamamilə istisna edilməsi tövsiyə olunur. Tərəvəzlərin, turş süd məhsullarının üstünlük təşkil etməsi və kifayət qədər maye qəbulu göstəricini sabitləşdirməyə və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Belə əlamətlər podaqraya işarə edə bilər. Diaqnozun təsdiqlənməsi və iltihab əleyhinə müalicənin seçilməsi üçün həkim məsləhəti tələb olunur. Əlavə olaraq uratların səviyyəsini azaldan preparatlar və qidalanma üzrə tövsiyələr təyin edilir.
Ən yaxşı nəticələrə kompleks yanaşma ilə nail olmaq mümkündür: dərman müalicəsi həyat tərzinin dəyişdirilməsi ilə birləşdirilməlidir. Bədən çəkisinə nəzarət, pəhrizə riayət, zərərli vərdişlərdən imtina, müntəzəm müayinələr və stresin azaldılması vəziyyətin sabitləşməsinə kömək edir və təkrar kəskinləşmə riskini azaldır.
