Hiperurikemiya qanda sidik turşusunun səviyyəsinin normadan yüksək olmasıdır. Uzun müddət əlamətsiz qala bilər, lakin podaqra, böyrək daşları və böyrək zədələnməsi riskini artırır. Müalicə ehtiyacı əlamətlərə və risk amillərinə görə müəyyən edilir.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Qanda sidik turşusunun artması
- urikemiyanın yüksəlməsi
- asimptomatik hiperurikemiya
Xəstəlik haqqında
Sidik turşusu purinlərin parçalanmasının son məhsuludur. Purinlər orqanizmin öz hüceyrələrində əmələ gəlir və bir sıra qidalarla daxil olur. Sidik turşusunun böyük hissəsi böyrəklər, az hissəsi isə bağırsaq vasitəsilə xaric olunur. O, həddən artıq əmələ gəldikdə və ya zəif xaric olunduqda qanda səviyyəsi yüksəlir – bu vəziyyət hiperurikemiya adlanır.
Sidik turşusunun səviyyəsi müəyyən həddi aşdıqda o, natrium urat kristalları şəklində oynaqlarda, vətərlərdə, dərialtı toxumada və böyrəklərdə çökə bilər. Kristallar oynaqda kəskin iltihaba – podaqra tutmasına, böyrəklərdə isə daş əmələ gəlməsinə səbəb olur. Lakin hiperurikemiyası olan insanların əksəriyyətində podaqra heç vaxt inkişaf etmir.
Hiperurikemiya kişilərdə daha çox rast gəlinir; qadınlarda isə adətən menopauzadan sonra yaranır, çünki estrogenlər sidik turşusunun xaric olunmasına kömək edir. Bu vəziyyət çox vaxt piylənmə, metabolik sindrom, arterial hipertenziya, şəkərli diabet və böyrək xəstəlikləri ilə birlikdə olur. Ona görə analizdə sidik turşusunun yüksək olması həm də ürək-damar və mübadilə risklərinə diqqət etmək üçün səbəbdir.
Səbəbləri
Hiperurikemiyanın iki əsas mexanizmi var: sidik turşusunun böyrəklər vasitəsilə xaric olunmasının azalması (ən çox rast gəlinən) və onun həddən artıq əmələ gəlməsi. Çox vaxt bir neçə amil birlikdə təsir edir.
Xaric olunmanın azalması:
- Xroniki böyrək xəstəliyi – böyrəklərin süzmə qabiliyyəti azaldıqca sidik turşusu orqanizmdə toplanır.
- Bəzi dərmanlar – sidikqovucu dərmanlar (diuretiklər), aşağı dozada asetilsalisil turşusu, transplantasiyadan sonra istifadə olunan bəzi immunsupressorlar, vərəm əleyhinə bəzi preparatlar.
- Piylənmə və insulin müqaviməti – yüksək insulin səviyyəsi böyrəklərdə sidik turşusunun geri sorulmasını artırır.
- Susuzlaşma, alkoqol, uzunmüddətli aclıq – susuzlaşmada sidik turşusu qatılaşır, alkoqol və aclıq zamanı yaranan laktat və keton cisimləri isə böyrəklərdə onun xaric olunması ilə rəqabət aparır.
- Hipotireoz və bəzi endokrin pozuntular.
Həddən artıq əmələ gəlmə:
- Purinlə zəngin qidalanma – qırmızı ət, sakatat (qaraciyər, böyrək), ət bulyonları, bəzi dəniz məhsulları.
- Fruktozalı içkilər və pivə – fruktoza parçalanarkən sidik turşusunun əmələ gəlməsini artırır, pivədə isə purinlər də var.
- Hüceyrələrin kütləvi parçalanması – qan xəstəlikləri, şiş əleyhinə müalicə, geniş psoriaz.
- İrsi ferment pozuntuları – nadir hallarda, adətən uşaqlıqda və gənc yaşda özünü göstərir.
İrsi meyl də mühüm rol oynayır: yaxın qohumlarında podaqra olan insanlarda hiperurikemiya daha tez-tez rast gəlinir.
Təsnifat
Klinik baxımdan hiperurikemiyanın iki forması ayırd edilir:
- Asimptomatik hiperurikemiya – sidik turşusu yüksəkdir, lakin podaqra, tofuslar və daşlar yoxdur; yalnız analizdə aşkarlanır.
- Simptomatik hiperurikemiya – podaqra artriti, tofuslar, urat daşları və ya urat nefropatiyası ilə müşayiət olunur.
Mənşəyinə görə birincili (irsi meyl və həyat tərzi ilə bağlı) və ikincili (böyrək xəstəlikləri, dərmanlar, qan xəstəlikləri fonunda yaranan) hiperurikemiya fərqləndirilir. Mexanizminə görə isə xaric olunmanın azalması, əmələ gəlmənin artması və qarışıq tiplər ayrılır.
Klinik mənzərə
Hiperurikemiyanın özü heç bir əlamət vermir və çox vaxt profilaktik analizdə təsadüfən aşkarlanır. Əlamətlər yalnız urat kristallarının çökməsi və ağırlaşmalar zamanı yaranır:
- Podaqra tutması – adətən gecə və ya səhərə yaxın başlayan, oynaqda qəfil, çox şiddətli ağrı; ən çox ayağın baş barmağının əsasında, həmçinin aşıq-baldır, diz, ayaq pəncəsinin və ya bilək oynaqlarında. Oynaq şişir, dərisi qızarır və isti olur, ona hətta yorğanın toxunması ağrı verir.
- Tofuslar – uzunmüddətli gedişdə qulaq seyvanında, dirsək, barmaq oynaqları və vətərlər üzərində dərialtı bərk, ağrısız düyünlər.
- Böyrək sancısı – urat daşları zamanı belin bir tərəfində qasığa yayılan şiddətli tutmaşəkilli ağrı.
- Sidikdə qan və ya «qum», sidik ifrazının ağrılı olması.
- Böyrək funksiyasının zəifləməsi – uzun müddət əlamətsiz gedir, sonradan şişkinlik, yorğunluq, təzyiqin yüksəlməsi ilə özünü göstərə bilər.
Uşaqlarda hiperurikemiya nadirdir və adətən irsi ferment pozuntusunun, qan xəstəliyinin və ya böyrək patologiyasının əlaməti olur – belə uşaq mütləq müayinə olunmalıdır. Hamiləlikdə sidik turşusunun artması bəzən preeklampsiya ilə müşayiət olunur, ona görə hamilə qadında yüksək təzyiq, şişkinlik və baş ağrısı olarsa, həkimə dərhal müraciət edilməlidir.
Təcili həkimə müraciət etmək lazımdır, əgər oynaqda kəskin ağrı yüksək hərarət və üşütmə ilə müşayiət olunursa (irinli artriti istisna etmək lazımdır), böyrək sancısı hərarətlə, qusma ilə gedirsə və ya sidiyin miqdarı kəskin azalıbsa.
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Həkim qidalanma vərdişlərini, alkoqol qəbulunu, istifadə olunan dərmanları, ailədə podaqra və böyrək daşlarının olub-olmamasını soruşur, oynaqları, dərini, arterial təzyiqi və bədən çəkisini qiymətləndirir. Sonra müayinələr təyin edilir:
- Qanda sidik turşusu – səhər, acqarına, ağır fiziki yükdən və alkoqoldan sonra deyil; nəticə təkrar ölçmə ilə təsdiqlənir. Podaqra tutması zamanı səviyyə yalançı normal ola bilər.
- Kreatinin və böyrəklərin süzmə sürəti – böyrək funksiyasını qiymətləndirir və müalicə seçimində vacibdir.
- Sidiyin ümumi analizi, lazım olduqda sutkalıq sidikdə sidik turşusunun miqdarı – əmələ gəlmənin artmasını və ya xaric olunmanın azalmasını ayırmağa kömək edir.
- Qan şəkəri, lipid spektri, qaraciyər göstəriciləri – müşayiət edən mübadilə pozuntularını aşkarlayır.
- Ümumi qan analizi – qan xəstəliklərini istisna etməyə kömək edir.
- Böyrəklərin USM-i – daşları və böyrək toxumasındakı dəyişiklikləri göstərir.
- Podaqra şübhəsində – oynaq mayesinin mikroskopiyası (urat kristallarının aşkarlanması diaqnozu təsdiqləyir), oynaqların USM-i, lazım olduqda ikienerjili kompüter tomoqrafiyası.
Differensial diaqnostikada ikincili səbəblər – böyrək xəstəlikləri, dərmanların təsiri, qan xəstəlikləri və hipotireoz – istisna edilir.
Ağırlaşmalar
- podaqra artriti, təkrarlanan tutmalar və xroniki tofuslu podaqra ilə oynaqların deformasiyası;
- urat böyrək daşları və onlarla bağlı sidik yollarının infeksiyası;
- urat nefropatiyası, xroniki böyrək xəstəliyinin proqressivləşməsi;
- hüceyrələrin kütləvi parçalanması zamanı kəskin böyrək çatışmazlığı;
- tofusların üzərində dərinin xoralanması və infeksiyalaşması;
- arterial hipertenziya, ürək-damar xəstəlikləri və şəkərli diabet riskinin artması ilə əlaqə.
Müalicə
Müalicə taktikası əlamətlərin olub-olmamasından, böyrək funksiyasından və müşayiət edən xəstəliklərdən asılıdır və həkim tərəfindən fərdi seçilir.
Asimptomatik hiperurikemiya əksər hallarda dərmanla müalicə tələb etmir. Əsas tədbirlər həyat tərzinin düzəldilməsi və müşayiət edən xəstəliklərin müalicəsidir:
- bədən çəkisinin tədricən azaldılması – kəskin aclıq pəhrizləri isə əksinə, sidik turşusunu artırır;
- alkoqolun, xüsusən pivənin, həmçinin şəkərli və fruktozalı içkilərin, qablaşdırılmış şirələrin məhdudlaşdırılması;
- qırmızı ət, sakatat, ət bulyonları və bəzi dəniz məhsullarının azaldılması; az yağlı süd məhsulları, tərəvəz, tam taxıl və paxlalılara üstünlük;
- gün ərzində kifayət qədər su içmək, xüsusən istidə və fiziki yükdən sonra;
- müntəzəm, mülayim fiziki aktivlik;
- arterial təzyiqin, qan şəkərinin və lipidlərin nəzarəti;
- sidik turşusunu artıran dərmanların həkim tərəfindən yenidən nəzərdən keçirilməsi – lakin heç bir dərmanı, xüsusən ürək üçün təyin olunmuş aspirini və ya sidikqovucu dərmanı özbaşına dayandırmaq olmaz.
Podaqra, tofuslar, urat daşları olduqda sidik turşusunu azaldan müalicə təyin edilir. Əsas dərman qrupları sidik turşusunun əmələ gəlməsini azaldan preparatlar (ksantinoksidaza inhibitorları) və onun böyrəklərlə xaric olunmasını artıran vasitələrdir (urikozurik preparatlar). Doza həkim tərəfindən tədricən artırılır və qanda sidik turşusunun hədəf səviyyəsinə çatana qədər nəzarət olunur. Müalicənin ilk aylarında podaqra tutması güclənə bilər, ona görə həkim bu dövrdə profilaktik iltihabəleyhinə müalicə də təyin edə bilər. Sidik turşusunu azaldan müalicə adətən uzunmüddətlidir və yaxşılaşma olduqda da özbaşına dayandırılmamalıdır.
Urat daşlarında sidiyi qələviləşdirən vasitələr və bol maye qəbulu tövsiyə oluna bilər. Kəskin podaqra tutması iltihabəleyhinə dərmanlarla müalicə olunur; seçimi həkim böyrək funksiyasını və digər xəstəlikləri nəzərə alaraq edir.
Sidik turşusunu azaldan dərmanları analiz nəticəsinə görə özbaşına qəbul etmək tövsiyə olunmur: onların yan təsirləri ola bilər və əlamətsiz hiperurikemiyada faydası sübut olunmayıb.
Profilaktika
- normal bədən çəkisini saxlamaq və müntəzəm fiziki aktivlik;
- şəkərli, qazlı içkilərdən və alkoqoldan, xüsusən pivədən çəkinmək;
- qırmızı ət və sakatatı məhdudlaşdıran balanslaşdırılmış qidalanma;
- kifayət qədər maye qəbulu, susuzlaşmadan qorunmaq;
- uzun müddət ac qalmaqdan və sürətli arıqlama pəhrizlərindən çəkinmək;
- arterial təzyiqin, şəkərin, lipidlərin və böyrək funksiyasının müntəzəm nəzarəti;
- dərmanları yalnız həkimin təyinatı ilə qəbul etmək;
- yaxın qohumlarında podaqra və ya böyrək daşları olan insanlarda vaxtaşırı sidik turşusunun yoxlanılması.
Hansı həkimə müraciət etməli
Analizdə sidik turşusu yüksək olduqda terapevtə müraciət etmək lazımdır. Podaqra əlamətləri olduqda revmatoloq, böyrək zədələnməsi və ya daşlarda nefroloq və uroloq, mübadilə pozuntularında endokrinoloq müayinə aparır.
Yadda saxla!
- Analizdə yüksək sidik turşusu hələ podaqra demək deyil, lakin həyat tərzinə diqqət etmək üçün səbəbdir.
- Sidik turşusunu azaldan dərmanları əlamət olmadan özbaşına qəbul etməyin, təyin olunmuşsa – özbaşına dayandırmayın.
- Oynaqda qəfil şiddətli ağrı, qızartı və şişkinlik yaranarsa, həkimə müraciət edin.
- Hiperurikemiya ilə birlikdə yüksək təzyiq, şəkər və ya artıq çəki varsa, hərtərəfli müayinə keçin.
Suallar və cavablar
Əlamətləri olmayan insanlarda dərman müalicəsi adətən tövsiyə olunmur. Əsas tədbirlər çəkinin, qidalanmanın və müşayiət edən xəstəliklərin düzəldilməsidir. Podaqra, tofuslar və ya urat daşları olduqda isə sidik turşusunu azaldan müalicə lazımdır.
Sakatat, qırmızı ət, ət bulyonları, bəzi dəniz məhsulları, pivə və digər alkoqollu içkilər, şəkərli və fruktozalı içkilər məhdudlaşdırılmalıdır. Az yağlı süd məhsulları, tərəvəz, tam taxıl və kifayət qədər su faydalıdır.
Bitki mənşəli purinlərin podaqra riskinə təsiri çox azdır. Tərəvəzlər, o cümlədən ispanaq və pomidor, sağlam qidalanmanın bir hissəsi kimi saxlanıla bilər.
Analiz səhər, acqarına verilir. Bir gün əvvəl alkoqol qəbulundan, ağır fiziki yükdən və çox ətli yeməkdən çəkinmək məsləhətdir. Qəbul etdiyiniz dərmanlar barədə həkimə məlumat verin, çünki onlar nəticəyə təsir edə bilər.
Xeyr, özbaşına dayandırmaq olmaz. Dərman qəbulu kəsildikdə sidik turşusu yenidən yüksəlir və podaqra tutmaları qayıda bilər. Müalicənin müddətini və dəyişdirilməsini yalnız həkim müəyyən edir.
Bəli, artıq çəkinin tədricən azaldılması sidik turşusunun səviyyəsini aşağı salır və podaqra riskini azaldır. Lakin kəskin aclıq pəhrizləri qısa müddətdə səviyyəni artıra və tutma yarada bilər, ona görə arıqlama yavaş və balanslı olmalıdır.
Mövzu üzrə məqalələr
Polikistik yumurtalıq sindromu: aybaşıdan hamiləlik planına qədər
PCOS adı ilə tanınan sindrom yalnız yumurtalıqlarla bağlı deyil. Aybaşı, dəri əlamətləri, maddələr mübadiləsi və hamiləlik planı birlikdə…
İstiqamət: Ginekoloji endokrinologiya / Endokrinologiya / Reproduktologiya
Hamiləlikdə şəkər yükləmə testi: necə hazırlaşmalı?
Qlükoza tolerantlıq testi hamiləlikdə şəkər mübadiləsini qiymətləndirmək üçün istifadə olunur. Hazırlıq, məhlul və qan götürmə vaxtı protokola görə…
İstiqamət: Ginekologiya / Endokrinologiya
Qalxanabənzər vəz və hamiləlik: TSH nəticəsini necə qiymətləndirməli?
Qalxanabənzər vəzin hormonları ana və dölün sağlamlığı üçün əhəmiyyətlidir. Hamiləlikdə hormonal dəyişikliklər analizlərə təsir etdiyindən TSH və sərbəst…
İstiqamət: Endokrinologiya / Ginekologiya
Bariatriya və arıqlamaq üçün müasir preparatlar
Piylənmə bütün dünyanın probleminə çevrilmişdir. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının məlumatlarına görə, bir milyarddan çox insanın artıq çəkisi var və…
İstiqamət: Bariatrik cərrahiyyə / Endokrinologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
