Yumşaq şankr (şankroid) — infeksion mənşəli, ağrılı və dərin xoradır. Genişlənməyə meyllidir və toxumaların geniş nekrozu (ölümü) təhlükəsi yaradır. Vaxtında diaqnostika və müalicə ağırlaşmaların inkişafının və başqalarının yoluxmasının qarşısını alır.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Dükrey xəstəliyi
Xəstəlik haqqında
Şankr Haemophilus ducreyi bakteriyasının — Dükrey streptobasilinin dəriyə və ya selikli qişaya düşməsi zamanı əmələ gəlir. Bakteriya onu ayırmış dermatoloqun adı ilə adlandırılıb. Şankroid tez-tez İİV fonunda meydana çıxır. Hallların 10 faizində xəstəlik sifilis və genital herpeslə paralel gedir. XBT bu patologiyanı əsasən cinsi yolla ötürülən infeksiyalara aid edir (kod A57).
Yumşaq şankrın törədicisi Afrika ölkələrində, Karib hövzəsində və Cənub-Qərbi Asiyada yayılmışdır. Orada şankroid endemik patologiya sayılır. Digər dövlətlərə Haemophilus ducreyi əsasən turistlər tərəfindən gətirilir.
Səbəbləri
Xoraların əmələ gəlməsinin səbəbi Ducrey streptobasili ilə yoluxmadır. Şankr patogenlə təmasın və onun daxil olmasının baş verdiyi yerdə əmələ gəlir. Adətən ötürülmə cinsi yolla baş verir, lakin məişət-kontakt yolu ilə yoluxma halları da mövcuddur.
Basil 40⁰C-dən yuxarı temperaturda məhv olur, lakin soyuğa davamlıdır. O, insandan kənarda bir neçə saat mövcud ola bilər və həyat qabiliyyətini qoruya bilər: selik, qan, irin damlalarında. Dəriyə düşdükdən sonra törədici mikroçatlar vasitəsilə birləşdirici toxuma və epidermis hüceyrələrinə daxil olur. Basil hüceyrədənkənar koloniyalar – mikropustulalar əmələ gətirir.
Orqanizm daxilolma yerinə çoxlu miqdarda mühafizə hüceyrəsi − limfosit və makrofaqlar göndərir. Patogen onlardan uğurla yayınır və onların məhvinə səbəb olur. Nəticədə məhv olmuş leykositlər və çöplərlə dolu qranuloma formalaşır. Sonradan o, dəriyə açılır, nekrotik əsaslı xora əmələ gəlir. Bakteriyalar və toksinlər limfa axınına keçir ki, bu da regionar limfa düyünlərinin böyüməsinə səbəb olur.
Yoluxma mənbəyi qorunmasız nizamsız cinsi əlaqələr, xəstə ilə sıx toxunma təması sayılır. Çöp açıq xoralardan ifraz olunur, özündən-özünə yoluxma baş verir. Birinin yanında tez-tez ikincisi əmələ gəlir («öpüşən xoralar»).
Təsnifat
Şankroid genital və ekstragenital ola bilər. Birinci halda xoralar cinsiyyət orqanlarında: üzvün başında və gövdəsində, vulvada, həmçinin paraanal nahiyədə əmələ gəlir. İkinci halda isə dodaqlarda, göz qapaqlarında, döşdə, ətraflarda meydana çıxır. Atipik şankrlar da mövcuddur.
- Cırtdan – dərinin səthi qatlarını əhatə edən kiçik, dərin olmayan xora.
- Nəhəng – partlamış irinli limfa düyününün yerində əmələ gələn iri qranuloma.
- Follikulyar – qadınlarda cinsiyyət dodaqlarında və qasıqda tük follikulları nahiyəsində əmələ gəlir.
- Keçid forması – kifayət qədər tez sağalan səthi xora olub, bununla belə limfa düyünləri yenə də zədələnir.
- Oraqvari – bir-biri ilə birləşmiş çoxlu kiçik ocaqdan əmələ gələn, aypara formalı iri xoralaşma.
- Fagedenik – əlavə olaraq fuzospirixetlərin qoşulması zamanı əmələ gəlir. Bu cür şankr toxumaların geniş zədələnməsi ilə təhlükəlidir. Üzvdə əmələ gəldikdə orqanın öz-özünə amputasiyası təhlükəsi yaradır.
- Papulyoz – dəridən qabarıq, iri kondiloma bənzəyən forma.
- Qarışıq – streptobasillər və solğun treponema ilə eyni vaxtda yoluxma zamanı əmələ gəlir. 3 həftə sonra yumşaq şankr codlaşaraq sifilitik şankra çevrilir.
İnkişaf mərhələləri:
- İnkubasiya. 2-10 gün davam edir. Bu müddət ərzində törədici hüceyrələrdə məskunlaşır.
- Eritematoz-papulyoz. Ləkə əmələ gəlir, təxminən bir sutka ərzində papulaya çevrilir.
- Pustulyoz. Pustula – ağ irinli başlığı olan sızanaq əmələ gəlir. 1-3 gündən sonra o partlayır və xoraya çevrilir.
- Xoralı. 3-4 həftə davam edir.
Sağalma və çapıqlaşma mərhələsi bir neçə həftə davam edir, bundan sonra dəridə iz qalır.
Klinik mənzərə
Patogenin dəriyə daxil olmasından ilk əlamətlərin meydana çıxmasına qədər adətən 2-10 gün vaxt keçir. İmmunitetin zəiflədiyi fonda inkubasiya dövrü qısalır. Yumşaq şankrın ilk simptomu infeksiyanın daxil olduğu yerdə çəhrayı, ödemli ləkənin əmələ gəlməsidir. Yaxınlıqdakı limfa düyünləri bir qədər böyüyür və ağrılı olur.
Bir neçə gündən sonra ləkənin yerində irinli qabarcıq əmələ gəlir. O partlayır, tərkibi tökülür, ay kraterini xatırladan, çox ağrılı xora qalır. Bu, dairəvi formalı, partlamış qabarcığın qalıqları olan hündür sallanan kənarlarla əhatələnmiş açıq irinli yara təmsil edir. Daxilində xoşagəlməz qoxulu yumşaq qanlı-irinli kütlə olur.
Tək xoralar yalnız 25% hallarda müşahidə olunur. Əsasən onlar çoxsaylı xarakter daşıyır və birləşməyə meyllidir.
Əlavə simptomlar şankrın yerləşdiyi yerdən asılıdır. Əgər o, uretra nahiyəsindədirsə, xəstədə sidik ifrazı zamanı ağrılar olacaq. Perianal qırışlar sahəsində yerləşdikdə defekasiya ağrılı olur.
Yoluxmuşların dörddə birində basil limfa düyünlərinin ağır irinli iltihabını təhrik edir. Patogenin daxil olmasından 1-2 həftə sonra onlar böyüyür, bir-biri ilə birləşir. Bubon adlanan törəmələr yaranır. Üstündəki dəri göyümtül rəng alır. İltihab qızdırma və üşütmə ilə müşayiət olunur. Bubonlar açılır, onlardan irinli kütlələr ayrılır.
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Xəstənin müayinəsi ilə venoroloq həkim məşğul olur. O, mümkün yoluxma yollarına xüsusi diqqət yetirərək anamnez toplayır, həmçinin xəstəni müayinə edir, limfa düyünlərinin vəziyyətini qiymətləndirir. Tədqiqat üçün xoradan qazıntı, onun tərkibinin nümunəsi götürülür. Bir neçə diaqnostik üsuldan istifadə olunur.
- Kultural tədqiqat. Törədicinin aşkarlanmasının ən yaxşı üsulu hesab olunur. Qidalı mühitə əkildikdə qonur rəngli koloniyalar əmələ gəlir. Həssaslıq 80% təşkil edir.
- PZR üsulu – sürətli və effektivdir. Şankroidlərin tədqiqində «qızıl standart» hesab olunur.
- Bakterioskopiya – biomaterialın mikroskop vasitəsilə tədqiqi. Basillər uçları yumrulanmış 20-30 çöpdən ibarət zəncirlər şəklində görünür.
Zərurət yarandıqda şankr toxuması nümunəsinin histoloji tədqiqi aparılır.
Oxşar simptomatika genital herpesdə, sifilisdə, dəri vərəmində, donovanozda da müşahidə oluna bilər. Şübhə olduqda bu infeksiyalara analiz aparılır.
Müalicə
Yumşaq şankrın müalicəsi üçün geniş təsir spektrli antibiotiklər təyin edilir. Yerli işlənmə üçün antiseptiklər, antibakterial məlhəmlər tətbiq edilir. Heliy-neon lazeri infiltratların tez sorulmasına və çapıqların əmələ gəlməsinin qarşısının alınmasına kömək edir.
Xəstədə qızdırma yoxdursa, yerli qan dövranını yaxşılaşdırmaq, immun müdafiəni artırmaq üçün fizioterapiya tətbiq edilir:
- induktotermiya;
- mikrodalğa terapiyası;
- lazeroterapiya.
Kəskin intoksikasiya və ödem zamanı detoksikasiya damcıları, qlükokortikosteroidlər, fermentli vasitələrlə aplikasiyalar təyin edilir. Simptomların yüngülləşdirilməsinə desensibilizasiya edici və ağrıkəsici preparatlar kömək edir.
Düzgün seçilmiş terapiya zamanı şankr artıq ilk 3 gündə sağalmağa başlayır. Xora nə qədər böyükdürsə, sağalma bir o qədər uzun çəkəcək. İri xoralar 3 həftədən çox müddətə sağalır və çapıq qoyur.
Bütün müalicə kursu ərzində cinsi əlaqələr qadağandır. Terapiyanın sonundan 3 ay sonra ilkin nəticələrdən asılı olmayaraq QİÇS və sifilisə test verilməlidir. Əgər xəstənin xora əmələ gəlməzdən əvvəl 10 gün ərzində cinsi partnyorları olubsa, onlar da müayinə və müalicə olunmalıdır.
Cərrahi üsullar bubonların formalaşması və fimoz, parafimoz, geniş nekrozlar şəklində ağırlaşmaların inkişafı zamanı tətbiq edilir.
İrinləmiş limfa düyünləri iynə ilə deşilir və tərkibi çıxarılır. İri bubonlar açılır və drenaj edilir. Fimoz və parafimozda xitan kəsilir və iltihab əleyhinə terapiya aparılır. Nekrozun qabaqlaşmış hallarında üzv amputasiya edilir.
Reabilitasiya
Cərrahi müalicədən sonra tam sağalana qədər fiziki yüklərdən, isti prosedurlardan, intim əlaqələrdən imtina tələb olunur. Müddət cərrahi müdaxilənin növündən və üsulundan asılıdır. Əlavə olaraq ağırlaşmaların profilaktikası üçün preparatlar təyin edilir.
Profilaktika
Cinsi əlaqə zamanı yoluxmanın qarşısını almaq üçün prezervativdən istifadə edilməlidir. Əgər şankr qorunma zonasından kənarda yerləşirsə, yoluxma baş verəcək. Bunun qarşısını almaq üçün, xüsusilə endemik ölkələrdə, yoxlanılmamış partnyorlarla intim əlaqələrdən çəkinmək lazımdır.
Yadda saxla!
Uzun müddət tibbi yardım olmadıqda ağır ağırlaşmalar mümkündür.
- Limfa damarlarının iltihabı – limfangit.
- İltihablı limfa düyünlərinin açılmasından sonra irin ifraz olunan fistulların əmələ gəlməsi.
- Cinsiyyət üzvündə şankr olduqda kişilərdə xitanın ödemi və fimoz. Baş açılmır, xoradan irin axaraq dərinin altında yığılır.
- Parafimoz – başın xitan dərisi ilə sıxılması. Qanqrenaya səbəb ola bilər.
Xoralar əlavə bakterial floranın qoşulması və inkişafı üçün əlverişli zəmindir. Nəticədə müalicə olmadıqda uretrit, balanopostit, pielonefrit, sistit yaranır.
Şankr QİÇS-ə yoluxma riskini əhəmiyyətli dərəcədə artırır, çünki daxilində virusun ilkin hədəfləri – CD-4-müsbət limfositlər yerləşir. Onlar Ducrey basilinin daxil olmasına immun cavab olaraq əmələ gəlir. Müalicəyə nə qədər tez başlanılarsa, ağırlaşma riskləri bir o qədər az olar.
Əlaqəli Xəstəliklər
Mövzu üzrə məqalələr
“RW” cavabını necə anlamalı: sifilis testləri niyə fərqlənir?
“RW” adı bəzən ümumi işlədilsə də, sifilis testlərinin üsulları fərqlidir. Diaqnoz və nəzarət üçün testin adı, əvvəlki müalicə…
İstiqamət: Venerologiya / İnfeksion xəstəliklər
Cinsi infeksiyalar üçün analiz: hansı nümunə nəyi yoxlayır?
Cinsi yolla keçən bütün infeksiyaları tək bir analiz yoxlamır. Testlər təmasın növünə, vaxtına, əlamətlərə və fərdi riskə uyğun…
İstiqamət: Ginekologiya / Venerologiya / İnfeksion xəstəliklər
Ayaqların epidermofitiyası
Ayaqların epidermofitiyası – ümumi lokalizasiyaya və oxşar klinik təzahürlərə malik göbələk xəstəlikləri qrupudur. Onlar çox geniş yayılıb, istənilən…
İstiqamət: Mikologiya
Dırnaqların göbələk xəstəlikləri
Göbələk xəstəliklərindən (mikozlardan) planet əhalisinin təxminən dörddə biri əziyyət çəkir. Bütün ölkələrdə xəstələnmə hallarının artması sosial-iqtisadi amillərlə, böyük…
İstiqamət: Mikologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
