Yastıpəncəlik ayağın uzununa və ya köndələn tağlarının azalması ilə xarakterizə olunan vəziyyətdir. Simptomatik hallarda ağrı, tez yorulma və biomekanik dəyişikliklər yarada bilər.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Pes planus
- pəncə qövsünün çökməsi
Xəstəlik haqqında
Təxminən hər ikinci məktəbəqədər yaşlı uşaqda yastıpəncəlik aşkarlanır. Bu vəziyyətin məktəblilərdə tezliyi bir qədər azalaraq 15%-ə çatır. Böyüklərdə yastıpəncəliyin orta yayılma tezliyi 15-20% diapazonunda dəyişir.
Yastı pəncənin potensial risk amillərinə aiddir:
- yaş xüsusiyyətləri – uşaq nə qədər kiçik olarsa, yastıpəncəliyin diaqnoz qoyulma ehtimalı bir o qədər yüksəkdir;
- konstitusiya xüsusiyyətləri;
- birləşdirici toxuma komponentinin zəifliyi (zəif bağlar);
- ağırlaşmış genetika;
- ayaqqabı geyinməyə erkən başlama (uşaq ilk addımlarını ayaqyalın və ya corabla atmalıdır ki, pəncə adekvat proprioseptiv innervasiya alsın).
Yastıpəncəlikdən danışarkən norma ilə patologiya arasındakı sərhəd çox incədir. Pəncənin inkişafının dinamikliyi onu şərtləndirir ki, 5-7 yaşa qədər yastı pəncə normal vəziyyət hesab olunur, lakin bu, uşağı narahat edən hər hansı simptomun olmaması və əlverişsiz nəticələrin inkişaf etməməsi şərti ilədir. Belə uşaqlar travmatoloq-ortopedin dinamik müşahidəsinə ehtiyac duyurlar, çünki onlarda gələcəkdə ağrı sindromu və topallıq, həssaslıq və trofik pozğunluqlar, habelə oynaqların degenerativ-distrofik zədələnmələri ehtimalı artmışdır.
Patoloji yastıpəncəlik diaqnoz qoyulduqda müalicə aparılır. O, həm konservativ, həm də cərrahi ola bilər. Konservativ yanaşma ağrı sindromunun aradan qaldırılması və mövcud pəncə əyriliyinin korreksiyasından ibarətdir.
Səbəbləri
Yastıpəncəliyin səbəbləri aşağıdakı amillər ola bilər:
- bədən çəkisinin normativ hüdudlardan yuxarı artması;
- birləşdirici toxuma liflərinin displastik quruluşu;
- uşağın fərdi xüsusiyyətləri;
- pəncələrə travmatik təsirlər;
- hipodinamik həyat tərzi;
- anatomik olmayan ayaqqabı geyinmə;
- dayaq-hərəkət aparatı orqanlarının müşayiət edən xəstəlikləri.
Rigid yastıpəncəlik formasının formalaşması çox vaxt pəncələrin inkişafının anadangəlmə və ya qazanılmış anomaliyaları fonunda baş verir:
- «yellənən pəncə»: aşıq sümüyünün anadangəlmə şaquli mövqeyi;
- tarzal koalisiyalar – antenatal dövrdə pəncə sümüklərinin differensasiyasının pozulması olub, onların patoloji birləşməsi ilə təzahür edir;
- yatrogen müdaxilənin əlverişsiz nəticəsi.
Təsnifat
Yastıpəncəliyin 2 əsas növü fərqləndirilir:
- mobil – gərginlik olmadıqda pəncənin qübbələri normal quruluşa malikdir, lakin şaquli vəziyyətə keçdikdə yastılaşır (bu vəziyyət həm simptomsuz keçə bilər, həm də qeyri-spesifik əlamətlərlə özünü göstərə bilər);
- rigid – bu forma üçün pəncə qübbələrinin həm funksional istirahət vəziyyətində, həm də şaquli yük təsiri altında yastılaşması xarakterikdir.
Pəncənin hansı qübbəsinin hündürlüyünün azalmasından asılı olaraq yastıpəncəlik aşağıdakı formalara bölünür:
- longitudinal – uzununa qübbə yastılaşmışdır;
- eninə – eninə qübbə hamarlaşmışdır;
- kombinə olunmuş – yuxarıda göstərilən 2 növün birləşməsi.
Rentgen-skanlaşdırma məlumatlarına əsasən qiymətləndirilən pəncə qübbəsinin hündürlüyünə görə yastıpəncəliyin 3 dərəcəsi ayırd edilir:
- birinci dərəcədə bu göstərici 35-25 mm diapazonunda dəyişir;
- ikinci dərəcədə qübbənin hündürlüyü 24-17 mm diapazonuna qədər azalır;
- üçüncü dərəcədə qübbənin hündürlüyü 17 mm-dən azdır.
Mərhələlər
Yastıpəncəliyin dərəcəsi pəncə tağının nə qədər yastılaşdığına görə müəyyən edilir və yük altında çəkilmiş rentgenoqrafiya ilə təsdiqlənir. Dərəcə nə qədər yüksəkdirsə, deformasiya bir o qədər sabit olur və korreksiya çətinləşir.
- I dərəcə (yüngül) — tağ bir qədər enib, xaricdən pəncə demək olar ki, normal görünür. Uzun yeriş və ya ayaq üstə durduqdan sonra ayaqlarda yorğunluq və ağırlıq hissi olur, istirahətdən sonra keçir. Məşqlər və düzgün ayaqqabı, lazım olduqda ortopedik altlıqlar kifayətdir.
- II dərəcə (orta) — tağ nəzərəçarpacaq dərəcədə yastılaşıb, pəncə genişlənir, ağrılar daha tez və daha tez-tez yaranır, yeriş dəyişə bilər. Fərdi ortopedik altlıqlar, müalicəvi bədən tərbiyəsi və fizioterapiya ilə müntəzəm müalicə tələb olunur.
- III dərəcə (ağır) — tağ demək olar ki, yoxdur, daban xaricə əyilib, pəncənin deformasiyası aydın görünür. Ağrılar daimidir, dizlərə, bud-çanaq oynaqlarına və bel nahiyəsinə yayıla bilər, adi ayaqqabı seçmək çətinləşir. Ortopedik ayaqqabı lazım olur, konservativ müalicə kömək etmədikdə cərrahi korreksiya müzakirə edilir.
Dərəcəni həkim müayinənin nəticələrinə əsasən müəyyən edir və bu, müalicənin seçiminə təsir göstərir.
Klinik mənzərə
Yastı ayaq onun xarici görünüşünün dəyişməsi ilə müşayiət olunur, funksional imkanlar da zərər çəkir. Yastı ayaqda ayaq normal balans saxlaya bilmir və şaquli yükü azalda bilmir, itələmə funksiyası da pozulur. Nəticədə insan hətta adi gəzinti zamanı belə ayaqların tez yorulmasını hiss edir, qaçış barədə isə danışmağa dəyməz. Ayaqların yaylanma təsiri olmadıqda bel nahiyəsi də narahat edə bilər (yük onurğa sütununa ötürülür).
Şəkillərdə əlamətlər
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Pəncə deformasiyasının ifadəlilik dərəcəsini qiymətləndirmək üçün klinik meyarlar, habelə bir sıra instrumental müayinə üsulları (plantoqrafiya, rentgenoqrafiya, rentgenometriya) istifadə olunur. Mürəkkəb klinik hallarda diaqnozun qoyulması üçün multispiral kompüter tomoqrafiyası və ya nüvə-maqnit rezonansı üsulu ilə müayinə göstəriş ola bilər.
Əsas diaqnostika üsulu skeletin vəziyyətini müayinə etməyə və funksional vəziyyətin mümkün pozğunluqlarını aşkar etməyə imkan verən xəstənin müayinəsidir. Müayinə zamanı həkim yaş kateqoriyasını (uşaq, yetkin kişi/qadın), habelə yük altında və yüksüz vəziyyətdə deformasiyanın xarakterini nəzərə alır. Tədqiqatlar təsdiq edir ki, pəncə qübbəsinin uzununa istiqamətdə inkişafı həyatın ilk on ili ərzində davam edir və yastıpəncəliyin inkişaf tezliyi uşağın yaşından tərs, bədən çəkisindən isə düz asılıdır. Deformasiyanın mobilliyini müəyyən etmək üçün klinik və manual testlərə müraciət etmək tövsiyə olunur.
Uzununa pəncə qübbəsinin yastılaşma dərəcəsini müəyyən etmək üçün ən əlçatan instrumental üsullardan biri plantoqrafiyadır. Rentgenoqrafiyadan fərqli olaraq, plantoqrafiya xəstəyə şüa yükü yaratmır. Bir çox tədqiqatçılar nəticələri qiymətləndirmək üçün Staheli və Chippaux — Smirac indekslərindən istifadə edirlər. Bu indeksləri hesablamaq üçün aşağıdakı parametrlər müəyyən edilir:
- pəncənin ön hissəsindəki ən böyük eni;
- pəncənin ən kiçik eni;
- pəncənin orta hissəsindəki en kəsiyi;
- pəncənin arxa hissəsindəki en kəsiyi.
Bu göstəricilər longitudinal qübbənin uzunluğu və forması, yastılaşmanın ifadəliliyi, döşəməyə toxunan pəncə sahəsinin ölçüsü barədə mühakimə yürütməyə imkan verir.
Yastıpəncəlik pəncənin sümük strukturlarının deformasiyası və pəncə oynaqlarında üç müstəvidə qarşılıqlı təsirin pozulması ilə müşayiət olunan mürəkkəb anomaliyadır. Rentgenoloji qiymətləndirməni sadələşdirmək üçün üçölçülü deformasiya üç ikiölçülü komponent kimi təqdim olunur: uzununa qübbənin hündürlüyünün azalması, pəncənin arxa seqmentinin valgus meyli, pəncənin ön seqmentinin meyli. Bu parametrləri qiymətləndirmək üçün düz və yan rentgenoloji skanlaşdırma aparılır.
Müalicə
Yastıpəncəliyin müalicəsi əksər hallarda konservativ aparılır. Bəzi hallarda cərrahi müdaxilə zərurəti məsələsi həll oluna bilər.
Yastıpəncəliyi olan xəstələrin konservativ idarə edilməsi çərçivəsində ortezləşdirmə geniş tətbiq olunur. Bu üsul həm uzununa, həm də eninə qübbənin funksional vəziyyətini yaxşılaşdırmağa kömək edir. Ortezlər müxtəlif quruluşa malik ola bilər. Aşağıdakı növlər ayırd edilir:
- uzununa və eninə qübbəni korreksiya edən xüsusi altlıqlar;
- daban nahiyəsi altına altlıqlar;
- barmaqlar arasındakı boşluqlara yerləşdirilən konstruksiyalar.
Fərdi ölçülərə görə hazırlanmış taban altlıqları pəncənin funksionallığını yaxşılaşdırmağa və ağrı hisslərinin ifadəliliyini azaltmağa kömək edir, bununla da xəstənin həyat keyfiyyətini yüksəldir. Belə altlıqların müntəzəm istifadəsi fiziki yüklərə davamlılığı artırmağa və yükü həddindən artıq gərginləşmiş əzələlərdən boşalmış əzələlərə yenidən bölüşdürməyə imkan verir.
Yastı pəncəsi olan xəstələrin konservativ müalicəsinin kompleks proqramına müalicəvi bədən tərbiyəsi məşqlərinin daxil edilməsi tövsiyə olunur. Onlar əzələ komponentinin vəziyyətinə müsbət təsir göstərir.
Müalicəvi bədən tərbiyəsi aşağıdakı formalarda ola bilər:
- gəzinti;
- passiv məşqlər;
- manual təsir üsulları;
- mexaniki terapiya.
Fiziki məşqlər əzələ tonusunu möhkəmləndirməyə və yaxşılaşdırmağa, onu pəncənin müxtəlif hissələri üzərində bərabər bölüşdürməyə imkan verir. Aşağı ətrafların vəziyyətinə üzgüçülük və akvaaerobika müsbət təsir göstərir.
Ayrıca kateqoriyaya kinezioteypləmə və hidrokinezioteypləmə daxildir. Pəncənin ön seqmentinin fizioprosedurları və masajı sümük-əzələ pozğunluqlarının qarşısını almağa və mümkün ağırlaşmaların risklərini azaltmağa imkan verir.
Cərrahi müalicə
Yastıpəncəlik zamanı aşağıdakı hallarda əməliyyat tövsiyə olunur:
- konservativ müalicədən terapevtik nəticənin olmaması;
- uzun müddət keçməyən ağrı sindromu.
Müasir ortopediya cərrahi müalicənin müxtəlif metodlarına malikdir. Onlar ayağın düzgün anatomiyasının bərpasına və onun funksional vəziyyətinin yaxşılaşdırılmasına yönəldilmişdir.
Reabilitasiya
Yastıpəncəlikdən, xüsusən ciddi patologiya zamanı tam sağalmaya ümid etmək mümkün deyil. Yastıpəncəlikdən tam sağalma yalnız uşaqlıq dövründə mümkündür. Yetkinlərdə xəstəliyin inkişafını yalnız ləngitmək olar. Yadda saxlamaq lazımdır ki, bu xəstəliyin müalicəsi uzun sürür və xəstənin bilavasitə iştirakını tələb edir. Həkimlərin əsas səyləri ağrı sindromunun aradan qaldırılmasına, oynaqların hərəkətliliyinin bərpasına, ayaq və oynaqların əzələ və bağlarının möhkəmləndirilməsinə yönəlmişdir.
Profilaktika
Uşaqlıq və yeniyetməlik dövründə yastıpəncəliyin profilaktikası məqsədilə adekvat fiziki yük göstərişdir. Çubuqla və topla, ip atlama ilə və hula-hup ilə edilən məşqlər faydalıdır.
Profilaktik məşqlərin əsas növləri aşağıdakı kimidir:
- ip atlama alətini pəncə ilə arxadan-önə və əksinə istiqamətdə yuvarlamaq;
- barmaqların bükülməsi və sonra açılması, bu, tırtılın sürünməsini imitasiya edir;
- dabanlar üzərində yerimə;
- bədənin tarazlı vəziyyətini saxlamaqla pəncənin yan səthi üzərində yerimə;
- ayaqlar çiyin enində açıq olduğu şərtlə barmaq ucları üzərində qalxma.
Kompleks profilaktikada fiziki məşqlərdən başqa xüsusi ortopedik taban altlıqlarının və özünə masajın tətbiqi tövsiyə olunur. Üzgüçülük və akvaaerobika pəncənin sümük-əzələ strukturlarının vəziyyətinə müsbət təsir göstərir.
Yadda saxla!
Yastı ayaqda rentgenoqramlarda müəyyən edilən deformasiyanın ağırlığı simptomlarla az korrelyasiya edir, yəni ifadəli rentgenoloji dəyişikliklər olan bəzi hallar simptomsuz ola bilər, digər yüngül deformasiya halları isə ifadəli simptomatika ilə müşayiət oluna bilər. Yastı ayağın erkən rentgenoloji əlamətlərinin aşkar edilməsi çox vacibdir. Bu halda həkim patoloji vəziyyətin proqressivləşməsinin qarşısını almağa imkan verəcək məqsədyönlü müalicə proqramı tərtib edə bilər.
Əlaqəli Xəstəliklər
Suallar və cavablar
Dəqiq diaqnostika və müalicə taktikası klinik əlamətlər, müayinə nəticələri və fərdi risklər nəzərə alınaraq profil həkim tərəfindən müəyyən edilir.
Mövzu üzrə məqalələr
Ayaqdakı çıxıntını necə aradan qaldırmaq olar?
Ayağın baş barmağındakı «sümükcik» deformasiyası qadınlarda kişilərə nisbətən daha tez-tez rast gəlinir. Bu xəstəlik təkcə pəncənin formasını pozmur…
İstiqamət: Podologiya
Travmatologiya-ortopediyada müasir müalicə metodları
Müasir təbabət dayaq-hərəkət aparatının müxtəlif travmalarının və xəstəliklərinin müalicəsində böyük uğurlar qazanır. Elm yerində saymır, yeni işləmələr və…
İstiqamət: Travmatologiya-ortopediya
Podoloq: bu mütəxəssis nə ilə məşğul olur?
Podologiya mərkəzində çalışan podoloq mütəxəssisləri dırnaq lövhələrinin patologiyalarına aid geniş spektrli problemləri həll edirlər, ilk növbədə bunlar:
İstiqamət: Podologiya
Axilles vətərinin qırılması
Axilles vətərinin qırılmaları ortopediyada nadir hal deyil. Ən çox belə zədə idmançılarda (futbolçularda, qaçışçılarda, tennisçilərdə, gimnastlarda və b.)…
İstiqamət: Travmatologiya-ortopediya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
