Patellofemoral ağrı sindromu diz qapağının ətrafında və ya arxasında, xüsusən pilləkən enərkən, çömbələrkən və uzun oturduqdan sonra yaranan ağrıdır. Qaçışçılarda və yeniyetmələrdə tez-tez rast gəlinir. Əsas müalicə bud və çanaq əzələlərini gücləndirən məşqlərdir.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Qaçışçı dizi
- patellofemoral artralgiya
- diz qapağı ağrısı sindromu
- ön diz ağrısı
Xəstəlik haqqında
Diz qapağı (patella) bud sümüyünün aşağı ucunun ön səthindəki novda sürüşən kiçik sümükdür. O, dördbaşlı bud əzələsinin gücünü qamış sümüyünə ötürən bir növ «blok» rolunu oynayır. Əzələlərin balansı, yük və hərəkət mexanikası pozulduqda diz qapağının arxasındakı qığırdağa və ətraf yumşaq toxumalara təzyiq artır, ağrı yaranır.
Patellofemoral ağrı sindromu ciddi struktur zədələnmə olmadan yaranan funksional ağrı sindromudur və ön diz ağrısının ən çox rast gəlinən səbəblərindən biridir. Daha çox yeniyetmələrdə və gənclərdə, qaçış, futbol, basketbol, voleybol və rəqslə məşğul olanlarda, həmçinin qadınlarda müşahidə olunur. İdmanla məşğul olmayan, lakin çox pilləkən qalxıb-enən və ya uzun müddət dizləri bükülü oturan insanlarda da yarana bilər.
Xəstəlik həyat üçün təhlükəli deyil, lakin aylarla davam edə, idmanı və gündəlik aktivliyi məhdudlaşdıra bilər. Əksər hallarda düzgün seçilmiş məşq proqramı və yükün tənzimlənməsi ilə keçir, cərrahi müdaxilə demək olar ki, lazım olmur.
Səbəbləri
Sindromun tək bir səbəbi yoxdur. Adətən bir neçə amil birləşir: diz qapağına düşən yük toxumaların uyğunlaşma imkanından artıq olur və ya yük qeyri-bərabər paylanır.
- Yükün qəfil artırılması – qaçış məsafəsinin, tullanmaların, çömbəlmələrin, pilləkən məşqlərinin qısa müddətdə çoxaldılması. Toxumalar yeni yükə uyğunlaşmağa vaxt tapmır.
- Bud və çanaq əzələlərinin zəifliyi – xüsusən dördbaşlı bud əzələsinin və budu xaricə aparan sağrı əzələlərinin. Bu zaman diz yük altında içəri «qaçır» və diz qapağı novda düzgün sürüşmür.
- Əzələlərin elastikliyinin azalması – bud əzələlərinin, baldır əzələlərinin və budun xarici səthindəki birləşdirici toxuma zolağının gərginliyi diz qapağını yana çəkə bilər.
- Diz qapağının anatomik xüsusiyyətləri – diz qapağının yuxarıda yerləşməsi, novun dayaz olması, diz qapağının yana meyilli hərəkəti.
- Ayaq və yeriş xüsusiyyətləri – yastıpəncəlik, pəncənin içəri əyilməsi, dizlərin içəri əyilməsi (X-şəkilli ayaqlar), qaçış texnikasının pozulması.
- Artıq çəki – pilləkəndə və çömbələrkən diz qapağına düşən təzyiqi əhəmiyyətli dərəcədə artırır.
- Yeniyetməlik dövründə sürətli böyümə – sümüklər əzələlərdən tez uzanır, əzələlər gərginləşir və diz qapağına yük artır.
- Uyğun olmayan ayaqqabı və məşq səthi – köhnəlmiş idman ayaqqabısı, sərt və ya maili səthdə çox qaçmaq.
- Keçirilmiş diz travması və ya uzun hərəkətsizlik – əzələlərin zəifləməsinə və hərəkət mexanikasının dəyişməsinə səbəb olur.
Klinik mənzərə
Ağrı adətən tədricən, aşkar travma olmadan başlayır. Bir və ya hər iki dizdə ola bilər.
- diz qapağının ətrafında və ya arxasında küt, «dərində» hiss olunan ağrı;
- pilləkən enərkən və qalxarkən, çömbələrkən, diz çökərkən ağrının güclənməsi;
- dizləri büküb uzun müddət oturduqdan sonra ayağa qalxanda ağrı («kinoteatr əlaməti»);
- qaçış, tullanma, xüsusən enişə qaçış zamanı ağrı;
- dizdə xırçıltı və ya sürtünmə hissi – özlüyündə təhlükəli deyil;
- nadir hallarda – dizin «qəfil zəifləməsi», «boşalması» hissi, adətən ağrı səbəbindən əzələnin refleks olaraq boşalması ilə bağlıdır;
- dizin ətrafında yüngül həssaslıq, lakin əhəmiyyətli şişkinlik və qızartı olmur.
Yeniyetmələrdə ağrı tez-tez böyümə dövrü və idman yükünün artması ilə üst-üstə düşür. Uşaqlarda və yeniyetmələrdə diz ağrısı bəzən bud-çanaq oynağının xəstəliyinin əks olunmuş ağrısı ola bilər, ona görə axsama və ya bud ağrısı varsa, həkim mütləq bud-çanaq oynağını da yoxlamalıdır.
Əhəmiyyətli şişkinlik, dizin «bloklanması» (açılıb-bükülməməsi) və qeyri-sabitlik başqa zədələnməyə – menisk və ya bağ zədələnməsinə, diz qapağının çıxmasına işarə edə bilər.
Təcili həkimə müraciət etmək lazımdır, əgər: travmadan sonra diz kəskin şişibsə, ayağa basmaq mümkün deyilsə, diz qapağının yerindən çıxdığı görünürsə; diz qızarıb, isti olub və bu, hərarətlə müşayiət olunursa (oynağın infeksiyası ehtimalı); diz tam bloklanıb hərəkət etmirsə; uşaq qəfildən axsamağa başlayıb və ayağa basmaqdan imtina edirsə.
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Diaqnoz əsasən klinik qoyulur – həkimin söhbəti və baxışı ən vacib mərhələdir.
- Anamnez – ağrının yeri, hansı hərəkətlərdə yarandığı, idman yükündə son dəyişikliklər, keçirilmiş travmalar, ayaqqabı və məşq şəraiti.
- Klinik baxış – diz qapağının hərəkətinin, onun kənarlarının palpasiyasının, dördbaşlı bud əzələsinin və sağrı əzələlərinin gücünün qiymətləndirilməsi; çömbəlmə, pillədən enmə və tək ayaq üstə çömbəlmə testləri; yerişin, pəncənin və dizlərin oxunun yoxlanması; bud-çanaq oynağının və menisk, bağ testlərinin aparılması.
- Diz oynağının rentgenoqrafiyası – tipik hallarda vacib deyil; deformasiyaları, diz qapağının vəziyyətini, artrozu və sümük kənaraçıxmalarını istisna etmək üçün təyin oluna bilər.
- Diz oynağının USM-i – vətərləri, sinovial kisələri və oynaqda maye toplanmasını qiymətləndirir.
- MRT – qeyri-tipik əlamətlərdə, müalicəyə cavab olmadıqda, menisk, bağ və ya qığırdaq zədələnməsindən şübhə olduqda.
- Qan analizləri – adətən lazım deyil; oynaqda şişkinlik, hərarət və ya digər oynaqlarda ağrı olduqda iltihab göstəriciləri (EÇS, C-reaktiv zülal) yoxlanılır.
Differensial diaqnostika diz qapağı vətərinin tendinopatiyası, yeniyetmələrdə Osqud-Şlatter xəstəliyi, menisk zədələnməsi, diz qapağının qeyri-sabitliyi, sinovial büküş sindromu, artroz və bud-çanaq oynağından əks olunan ağrı ilə aparılır.
Ağırlaşmalar
- xroniki diz ağrısı – müalicə olunmadıqda ağrı aylarla, bəzən illərlə davam edə bilər;
- gündəlik aktivliyin, pilləkən istifadəsinin, uzun oturmanın məhdudlaşması;
- idmandan uzaqlaşma və fiziki aktivliyin azalması, bunun nəticəsində çəki artımı və əzələlərin daha da zəifləməsi;
- ağrıdan qorunmaq üçün yerişin dəyişməsi və digər oynaqlara əlavə yük;
- uzunmüddətli perspektivdə patellofemoral artroz riski müzakirə olunur, lakin bu əlaqə qəti sübut olunmayıb.
Müalicə
Müalicə konservativdir. Məqsəd diz qapağına düşən yükü azaltmaq, əzələ balansını bərpa etmək və toxumaları tədricən yenidən yükə uyğunlaşdırmaqdır. Müalicə fərdi seçilir və bir neçə həftədən bir neçə aya qədər davam edir.
- Məşq terapiyası – dördbaşlı bud əzələsinin, sağrı və çanaq-bud əzələlərinin, gövdə əzələlərinin gücləndirilməsi. Bu, ən effektiv və sübut olunmuş müalicə üsuludur. Məşqlər əvvəlcə ağrısız və ya yüngül narahatlıq yaradan vəziyyətlərdə, sonra tədricən çətinləşdirilərək aparılır.
- Yükün düzəldilməsi – qaçış həcminin və intensivliyinin müvəqqəti azaldılması, dərin çömbəlmə, tullanma və enişə qaçış kimi ağrı yaradan hərəkətlərin dəyişdirilməsi. Tam istirahət tövsiyə olunmur – ağrını artırmayan aktivlik saxlanılmalıdır.
- Elastikliyin artırılması – bud və baldır əzələlərinin dartılma məşqləri.
- Teypləmə və diz bandajları – bəzi pasiyentlərdə ağrını qısa müddətə azaldır və məşqləri yerinə yetirməyə kömək edir, lakin əsas müalicəni əvəz etmir.
- Ortopedik altlıqlar – yastıpəncəlikdə və pəncənin içəri əyilməsində qısa müddətli kömək ola bilər.
- Ağrıkəsici və qeyri-steroid iltihabəleyhinə vasitələr – qısa kurslarla, daxilə və ya yerli (gel, krem şəklində), yalnız həkimin tövsiyəsi ilə; onlar məşqlərə başlamağa kömək edir, lakin problemi həll etmir.
- Fizioterapiya və qaçış texnikasının düzəldilməsi – addım tezliyinin artırılması, yerə enmə mexanikasının dəyişdirilməsi diz qapağına yükü azalda bilər.
- Çəkinin azaldılması – artıq çəki olduqda dizə düşən yükü əhəmiyyətli dərəcədə azaldır.
Cərrahi müalicə adətən göstərilmir və yalnız uzun müddət düzgün aparılmış konservativ müalicəyə cavab olmayan, aşkar struktur pozğunluğu olan nadir hallarda müzakirə edilir. Oynağa hormon inyeksiyaları bu sindrom üçün standart müalicə deyil.
Evdə nə etmək olar: ağrı yaradan hərəkətləri müvəqqəti məhdudlaşdırmaq, mütəxəssisin göstərdiyi məşqləri müntəzəm yerinə yetirmək, uzun oturarkən ayaqları vaxtaşırı açmaq, ağrı güclənəndə qısa müddətə soyuq kompres qoymaq. Nə etməmək lazımdır: ağrıya baxmayaraq eyni yüklə məşqə davam etmək, ağrıkəsicilərlə ağrını «susdurub» qaçmaq, həkim məsləhəti olmadan dizi uzun müddət bandajla hərəkətsiz saxlamaq.
Reabilitasiya
- məşqləri ağrı keçdikdən sonra da bir neçə ay müntəzəm davam etdirmək – əks halda ağrı qayıda bilər;
- idmana tədricən qayıdış – əvvəlcə düz səthdə qısa məsafələr, sonra məsafə və sürətin yavaş-yavaş artırılması; enişə qaçış və tullanmalar ən sonda əlavə olunur;
- yük artırılarkən ağrının müşahidəsi: məşqdən sonrakı gün ağrı güclənmirsə, yükü artırmaq olar;
- çəkinin normallaşdırılması;
- ağrı qayıdarsa, yükün yenidən azaldılması və fizioterapevtlə proqramın düzəldilməsi.
Profilaktika
- məşq yükünü – məsafəni, sürəti, tullanmaların sayını – tədricən artırmaq;
- bud, sağrı və gövdə əzələlərini müntəzəm gücləndirmək, xüsusən qaçış və tullanma ilə bağlı idman növlərində;
- məşqdən əvvəl isinmə, məşqdən sonra dartılma məşqləri;
- ayağa uyğun, vaxtında dəyişdirilən idman ayaqqabısı;
- mümkünsə, qaçış texnikasını mütəxəssislə qiymətləndirmək;
- normal bədən çəkisini saxlamaq;
- uzun oturarkən vaxtaşırı ayağa qalxıb dizləri hərəkət etdirmək;
- yeniyetmələrdə sürətli böyümə dövründə yükü ehtiyatla artırmaq.
Hansı həkimə müraciət etməli
Diz ağrısı zamanı ortoped-travmatoloqa və ya idman həkiminə müraciət etmək lazımdır. Müalicənin əsas hissəsini fizioterapevt (reabilitoloq) aparır; uşaqlarda ilkin olaraq pediatr da baxa bilər.
Yadda saxla!
Patellofemoral ağrı sindromunda ən yaxşı «dərman» düzgün seçilmiş məşqlərdir.
- Diz ağrısı bir neçə həftədən çox davam edirsə, ortopedə və ya fizioterapevtə müraciət edin.
- Diz şişirsə, bloklanırsa və ya travmadan sonra qeyri-sabitdirsə, müayinə təcilidir.
- Tam istirahət yox, ağrını artırmayan, tədricən artırılan aktivlik tövsiyə olunur.
- Ağrı keçdikdən sonra da məşqləri dayandırmayın – bu, təkrarlanmanın qarşısını alır.
Əlaqəli Xəstəliklər
- Diz oynağının travmaları
- Diz oynağı menisklərinin zədələnməsi
- Qonartroz
- Yastıpəncəlik
- Diz oynağının tendiniti
- Açıq sınıq
- Adheziv kapsulit
- Almacıq sümüyünün sınığı
- Anadangəlmə əyriboyunluq
- Ankiloz
- Araxnodaktiliya
- Artropatiya
- Asetabulumun sınığı
- At ayağı (ekvinus deformasiya)
- Axilles vətərinin tendiniti
Suallar və cavablar
Xeyr. Bu, əsasən funksional ağrı sindromudur və adətən qığırdağın əhəmiyyətli zədələnməsi olmadan gənc və aktiv insanlarda rast gəlinir. Artroz isə oynaq qığırdağının tədricən nazilməsi ilə gedən, daha çox ahıl yaşda rast gəlinən xəstəlikdir.
Adətən yox. Qaçışın həcmi və intensivliyi müvəqqəti azaldılır, güc məşqləri əlavə olunur və ağrı azaldıqca yük tədricən artırılır. Qaçış zamanı və ertəsi gün ağrının güclənməməsi yükün düzgün seçildiyini göstərir.
Məşq proqramı ilə əksər insanlarda bir neçə həftə-ay ərzində əhəmiyyətli yaxşılaşma olur. Bəzi pasiyentlərdə şikayətlər daha uzun davam edir, ona görə proqramı yarımçıq dayandırmamaq vacibdir.
Ağrısız xırçıltı və sürtünmə hissi sağlam insanlarda da tez-tez olur və özlüyündə təhlükəli deyil. Xırçıltı ilə yanaşı şişkinlik, bloklanma və ya güclü ağrı varsa, həkimə müraciət etmək lazımdır.
Bandaj və ya teyp bəzi insanlarda ağrını qısa müddətə azaldır, lakin əzələ zəifliyini və hərəkət mexanikasının pozulmasını aradan qaldırmır. Onlar yalnız məşq terapiyasına əlavə kimi faydalıdır.
Bəzən ağrı böyümə dövrü bitdikdən sonra azalır, lakin bunu gözləmək düzgün deyil. Yeniyetməni həkimə göstərmək lazımdır ki, digər səbəblər, o cümlədən bud-çanaq oynağının xəstəlikləri istisna edilsin və uyğun məşq proqramı seçilsin.
Mövzu üzrə məqalələr
Hamiləlikdə qasıq ağrısı: çanaq qurşağı ağrısını necə idarə etməli?
Hamiləlikdə yerimək, pilləkən çıxmaq və yataqda çevrilmək zamanı qasıq və çanaq nahiyəsində ağrı ola bilər. Bu, çanaq qurşağı…
İstiqamət: Ginekologiya / Fizioterapiya
Travmatologiya-ortopediyada müasir müalicə metodları
Müasir təbabət dayaq-hərəkət aparatının müxtəlif travmalarının və xəstəliklərinin müalicəsində böyük uğurlar qazanır. Elm yerində saymır, yeni işləmələr və…
İstiqamət: Travmatologiya-ortopediya
Axilles vətərinin qırılması
Axilles vətərinin qırılmaları ortopediyada nadir hal deyil. Ən çox belə zədə idmançılarda (futbolçularda, qaçışçılarda, tennisçilərdə, gimnastlarda və b.)…
İstiqamət: Travmatologiya-ortopediya
Yüksək intensivlikli Super Inductive System maqnitoterapiya aparatında pnevmoniyadan sonra tənəffüs reabilitasiyası
Pnevmoniya ağciyərlərdə iltihabi proseslə xarakterizə olunan və insanın bütün tənəffüs sisteminə təsir edən kəskin xəstəlikdir. Pnevmoniya infeksiya nəticəsində…
İstiqamət: Fizioterapiya / Pulmonologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
