Politravma iki və ya daha çox anatomik nahiyənin ağır zədələnməsi ilə xarakterizə olunan kompleks travmadır. Həyati təhlükəli zədələrin sürətli aşkarlanması və mərhələli müalicəsi tələb olunur.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Çoxsaylı travma
- kombinə olunmuş travma
Xəstəlik haqqında
Politravma orqanizmə ən ağır travmatik təsirdir, iki və daha çox anatomik nahiyənin zədələnməsi ilə xarakterizə olunur. Politravma üçün müxtəlif dərəcədə ifadə olunan həyati funksiyaların pozulması xarakterikdir.
Politravma zamanı zədələr bir-birini qarşılıqlı olaraq ağırlaşdırır ki, bu da xəstənin vəziyyətini ağırlaşdırır. Müalicə zamanı həkimlər bu xüsusiyyəti nəzərə alaraq terapevtik proqramı elə tərtib edirlər ki, qanın laxtalanma sisteminin pozulmuş həlqələrinə, stress-adaptasiya mexanizmlərinə, ilkin zədələnmələrə və s.-ə təsir etsin. Politravmanın diaqnostikasında həm instrumental, həm də laboratoriya müayinə üsullarından istifadə olunur.
Travma haqqında danışarkən 4 əsas kateqoriyanı fərqləndirmək vacibdir:
- İzolə olunmuş travmalar – bir zədələnmə ocağı mövcuddur.
- Birgə (kombinələşmiş) travmalar – bu, 2 və daha çox anatomik nahiyənin eyni zamanda zədələnməsidir.
- Çoxsaylı travmalar – bu, bir topoqrafik-anatomik nahiyə daxilində baş verən iki və daha çox zədələnmədir.
- Kombinasiya olunmuş travmalar – bu, insan orqanizminə müxtəlif zədələyici amillərin (məsələn, mexaniki, radiasiya, kimyəvi və s.) eyni zamanda təsiridir.
Politravma tez-tez həyat üçün təhlükəli vəziyyətlərə gətirib çıxarır. Söhbət kəskin oksigen çatışmazlığı, qanın xaricə və ya bədənin daxili boşluqlarına proqressiv axması, ürək fəaliyyətinin pozulması ilə perikardda qanın toplanması, ağciyər toxumasının sonrakı kompressiyası ilə plevra boşluğuna havanın düşməsi kimi nəticələr haqqındadır. Zədələnməyə cavab olaraq insan orqanizmi inkişaf etmiş patoloji vəziyyətləri kompensasiya etməyə və həyat təminatı sistemlərinin fəaliyyəti üçün şərait yaratmağa yönəlmiş daxili ehtiyatları səfərbər edir. Lakin zədələyici amilin kifayət qədər güclü olması səbəbindən orqanizmdə travmatik şok, beyin koması, tənəffüs və ya ürək-damar sisteminin kəskin çatışmazlığı şəklində təzahür edə bilən balanssızlıq baş verir.
İnkişaf edən patoloji dəyişikliklər orqanizmin imkanlarının həddindədir, buna görə də o, təcili yardıma ehtiyac duyur. Müalicə tədbirləri mümkün qədər tez – travma alındıqdan dərhal sonra başlamalıdır. Sonra müalicə təcili tibbi yardım maşınında davam etdirilir. Adı “qızıl saat” olan bir saat ərzində zərərçəkən klinikaya çatdırılmalıdır. İlk 6 saat ərzində isə tibbi yardımın tam həcmdə göstərilməsi vacibdir. Bu qaydalara riayət edildikdə orqanizmin daxili ehtiyatlarını səfərbər edərək əlverişsiz nəticələrin aradan qaldırılmasına yönəltməsi üçün şərait yaranır.
Səbəbləri
Politravmanın səbəbləri aşağıdakı amillərlə əlaqəli ola bilər:
- müharibə dövrü travmatizmi;
- hündürlükdən yıxılma;
- yol-nəqliyyat hadisələri.
Təsnifat
Aşağıdakı politravma növləri fərqləndirilir:
- monosistemli, 2 və daha çox zədələnmə bir sistem daxilindəki orqanları əhatə etdikdə (məsələn, borulu tip uzun sümüklərin 2 və daha çox sınığı);
- polisistemli, zədələnmələr ən azı 2 sistemi əhatə etdikdə (məsələn, uzun borulu sümüyün bütövlüyünün pozulması qarın boşluğu və ya retroperitoneal boşluq orqanlarının zədələnməsi ilə birlikdə).
Təsnifata görə, praktik təbabətdə politravmatik zədələnmənin 4 dərəcəsini ayırd etmək qəbul edilib:
- birinci dərəcə – travmatik və ya hemorragik şokun inkişafı olmadan nisbi yüngül travmatizm (müalicəyə vaxtında başlanıldıqda belə zədələnmənin nəticəsi əlverişlidir);
- ikinci dərəcə – orta ağır travmatizm qeyd olunur, birinci-ikinci dərəcəli travmatik şok inkişaf edir (müalicəyə vaxtında başlanılsa belə, əsas mərhələdən sonra əlverişsiz nəticələrin aradan qaldırılmasına yönəlmiş uzun sürən reabilitasiya dövrü tələb olunur);
- üçüncü dərəcə – travmatik zədələnmələr ağır kateqoriyaya uyğun gəlir, ikinci-üçüncü dərəcəli travmatik şok inkişaf edir (adekvat müalicəyə və kompleks reabilitasiyaya baxmayaraq, zədələnmiş seqmentin funksiyasının qismən itirilməsi şəklində ciddi ağırlaşmalar inkişaf edə bilər);
- dördüncü dərəcə – son dərəcə ağır travmatik zədələnmələr qeyd olunur, üçüncü-dördüncü dərəcəli şok inkişaf edir, daxili orqanların anatomiyasının və funksiyasının ciddi pozulması müşahidə olunur ki, bu da onların çatışmazlığı ilə müşayiət olunur.
Klinik mənzərə
Politravmanın simptomları dəyişkənliyi ilə fərqlənir və insan orqanizmi üçün müxtəlif dərəcədə təhlükə yarada bilər. Politravmaları 3 kateqoriyaya bölmək qəbul edilib:
- həyat üçün təhlükəsiz olanlar – maraq doğuran orqanların funksiyalarının ciddi pozulmasına gətirib çıxarmayan travmatik təsir;
- həyat üçün təhlükəli olanlar – əsas vital funksiyalar üçün təhlükə yaradır, lakin vaxtında və kompleks müalicə ilə əlverişsiz nəticələrin öhdəsindən gəlmək mümkün olur;
- letal olanlar – həyat təminatı sistemlərinin fəaliyyətində geri dönməz və ildırımsürətli dəyişikliklərə gətirib çıxaran, həyatı xilas etmə imkanının dəqiqələrlə ölçüldüyü son dərəcə ağır zədələnmələr.
Politravmanın klinik təzahürləri müxtəlifdir və zədələnmənin lokalizasiyası, travmatik amilə sistemli cavabın ifadəliliyi və xarakteri ilə müəyyən olunur.
Ən ehtimal olunan simptomlar bunlar ola bilər:
- xəstənin orta ağır və ağır vəziyyəti;
- hərəkət cəhdi zamanı güclənən intensiv ağrılar;
- qanaxma (xarici və ya daxili);
- dəridə çoxsaylı yaraların olması;
- arterial təzyiqin düşməsi;
- nəbzin tezləşməsi;
- təngnəfəslik və tənəffüs hərəkətlərinin tezləşməsi;
- zədələnmiş nahiyənin şişməsi və qançırlar və s.
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Politravmanın diaqnostikası aşağıdakı üsulları özündə birləşdirə bilən geniş müayinənin aparılmasını nəzərdə tutur:
- qanın ümumi klinik analizi və sidiyin analizi;
- qanın biokimyəvi analizi;
- qan sisteminin laxtalanma fəallığının müəyyən edilməsi;
- zədələnmiş nahiyənin rentgen-müayinəsi;
- ultrasəs müayinəsi;
- elektrokardioqrafiya və s.
Bəzi hallarda mövcud zədələnmələrin detallaşdırılması tələb olunur. Xəstənin ümumi vəziyyəti imkan verdikdə kompüter və ya maqnit-rezonans tomoqrafiyası aparılır.
Politravma zamanı diurez həcminə və ayrılan sidiyin keyfiyyətinə nəzarət etmək üçün sidik kisəsinin kateterizasiyası aparılır. Travmatik şok inkişaf etdikdə mütləq venoz giriş təmin edilir, tədqiqat üçün qan götürülür və itirilmiş qanın çatışmazlığının bərpası aparılır.
Müalicə
Müalicəvi baxımdan politravma nə deməkdir? Bu patologiyada tibbi yardımın göstərilməsi həmişə kompleksdir və ilkin zədələnmə ocağına təsir etməyi, cəlb olunmuş orqan və sistemlərin funksional fəaliyyətinin bərpasını nəzərdə tutur. Qarşıya qoyulmuş məqsədlərə çatmaq üçün bir-biri ilə kombinə olunan həm cərrahi, həm də konservativ tədbirlərdən istifadə olunur.
Klinik tövsiyələrə görə, politravmanın müalicəsi hələ hospitalizasiyaya qədər olan mərhələdə başlamalıdır. Belə ki, sınığa şübhə olduqda immobilizasiyaedici şina qoyulur, proqressiv qanaxma olduqda jqut qoyulur, açıq yaralar steril salfetlə örtülür.
Zərərçəkənin müalicəsi dərhal təcili tibbi yardım maşınında başlanır – əksşok terapiyası aparılır:
- ağrıkəsmə – ifadəli ağrı sindromu olduqda;
- arterial təzyiqi qaldırmaq üçün kristalloidlərin venadaxili yeridilməsi;
- tənəffüs dayandıqda süni ağciyər ventilyasiyasının aparılması.
Cərrahi müalicə
Cərrahi yardımın həcmi mövcud travmanın lokalizasiyası və xarakteri ilə müəyyən edilir:
- döş qəfəsi boşluğunda hava toplanması (pnevmotoraks) və ya plevra boşluğunda qan olması (hemotoraks) zamanı drenaj aparılır ki, bu da ağciyər toxumasının sıxılmasının qarşısını almağa imkan verir və tənəffüsün effektivliyini yaxşılaşdırır;
- qarın boşluğunun boş və ya parenximatoz orqanlarından qanaxma olduqda təcili laparotomiya və damarların bağlanması (zədələnmiş orqanın bir hissəsinin çıxarılması) aparılır;
- böyrəkətrafı toxumaya qanaxma olduqda əməliyyat retroperitoneal boşluqda yerinə yetirilir;
- uzun borulu sümüklərin sınığı fonunda bol qanaxma olduqda açıq repozisiya və qanayan damarın bağlanması aparılır.
Hər biri insan həyatı üçün təhlükə yaradan çoxsaylı zədələnmələr olduqda, əməliyyatlar bir neçə cərrah briqadası tərəfindən eyni zamanda həyata keçirilir.
Reabilitasiya
Politravmatik zədələnmələrin cərrahi müalicəsindən sonra reabilitasiya patoloji prosesin xarakteri ilə müəyyən edilir. Əksər hallarda ümumi vəziyyət sabitləşdikdən və həyat təminatı sistemlərinin funksional fəaliyyəti bərpa olunduqdan sonra aşağıdakıları özündə birləşdirə bilən kompleks bərpa tələb olunur:
- müalicəvi bədən tərbiyəsi məşqləri;
- fizioprosedurlar;
- masaj;
- kinezioteypləmə;
- manual terapiya;
- dəstəkləyici preparatların qəbulu;
- tənəffüs gimnastikası.
Profilaktika
Politravmanın profilaktikası hündürlükdə iş görərkən, avtomobil idarə edərkən və məişətdə təhlükəsizlik tədbirlərinə riayət olunmasına yönəldilmişdir.
Yadda saxla!
Vacibdir ki, politravma zamanı diaqnostik axtarış müalicə tədbirləri ilə eyni zamanda başlanır. Bu, qiymətli vaxta qənaət etməyə və ən yaxşı terapevtik nəticəyə nail olmağa imkan verir. Əlavə müayinə proqramı elə tərtib edilir ki, ilk növbədə ən təhlükəli zədələnmələrin xarakteri dəqiqləşdirilsin və onların korreksiyası aparılsın, sonra isə tibbi yardımı bir müddət sonra göstərmək mümkün olan və bunun müalicənin keyfiyyətinə təsir etməyəcəyi daha əhəmiyyətli zədələnmələrin lokalizasiyası müəyyən edilsin. Belə differensial yanaşma ən yaxşı terapevtik nəticəyə nail olmağa imkan verir.
Əlaqəli Xəstəliklər
Suallar və cavablar
Dəqiq diaqnostika və müalicə taktikası klinik əlamətlər, müayinə nəticələri və fərdi risklər nəzərə alınaraq profil həkim tərəfindən müəyyən edilir.
Mövzu üzrə məqalələr
Travmatologiya-ortopediyada müasir müalicə metodları
Müasir təbabət dayaq-hərəkət aparatının müxtəlif travmalarının və xəstəliklərinin müalicəsində böyük uğurlar qazanır. Elm yerində saymır, yeni işləmələr və…
İstiqamət: Travmatologiya-ortopediya
Axilles vətərinin qırılması
Axilles vətərinin qırılmaları ortopediyada nadir hal deyil. Ən çox belə zədə idmançılarda (futbolçularda, qaçışçılarda, tennisçilərdə, gimnastlarda və b.)…
İstiqamət: Travmatologiya-ortopediya
Ayaqdakı çıxıntını necə aradan qaldırmaq olar?
Ayağın baş barmağındakı «sümükcik» deformasiyası qadınlarda kişilərə nisbətən daha tez-tez rast gəlinir. Bu xəstəlik təkcə pəncənin formasını pozmur…
İstiqamət: Podologiya
Podoloq: bu mütəxəssis nə ilə məşğul olur?
Podologiya mərkəzində çalışan podoloq mütəxəssisləri dırnaq lövhələrinin patologiyalarına aid geniş spektrli problemləri həll edirlər, ilk növbədə bunlar:
İstiqamət: Podologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
