Axillodiniya dabanın arxa səthində və baldırın aşağı hissəsində, Axilles vətəri və onun ətrafındakı strukturların — sinovial kisələrin, vətər qişasının — zədələnməsi ilə əlaqəli ağrı sindromudur. Çox vaxt həddindən artıq yüklənmə, narahat ayaqqabı və iltihabi xəstəliklərlə bağlı olur.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Axilles vətərinin ağrı sindromu
- Achillodynia
Xəstəlik haqqında
Axillodiniya Axilles vətəri nahiyəsində — dabanın arxa səthində və ondan bir qədər yuxarıda — ağrı ilə özünü göstərən vəziyyətdir. Bu termin konkret bir xəstəliyi deyil, bir neçə səbəbdən yarana bilən ağrı sindromunu bildirir. Onu ilk dəfə 1893-cü ildə həkim Eduard Albert təsvir edib. Sonralar məlum olub ki, ağrının əsasında ya Axilles vətəri ilə daban sümüyü arasında yerləşən sinovial kisənin iltihabı (axillobursit), ya da vətərin özünün zədələnməsi (tendinopatiya) durur.
Axilles vətəri insan bədənində ən güclü vətərdir: o, baldır əzələlərini daban sümüyü ilə birləşdirir və yerimə, qaçış, tullanma zamanı böyük yük daşıyır. Təkrarlanan həddindən artıq yüklənmə vətərdə mikrozədələr yaradır, onlar tam bərpa olunmadıqda xroniki ağrı inkişaf edir.
Axillodiniya ən çox qaçışla, tullanmalarla məşğul olan idmançılarda, həmçinin ara-sıra, hazırlıqsız idmanla məşğul olan orta yaşlı insanlarda, artıq çəkisi olanlarda rast gəlinir. Uşaq və yeniyetmələrdə daban ağrısı daha çox daban sümüyünün böyümə zonasının qıcıqlanması ilə bağlı olur. Xəstəlik vaxtında müalicə edilmədikdə xroniki gedişat ala, iş qabiliyyətini və fiziki aktivliyi məhdudlaşdıra, nadir hallarda isə vətərin qırılmasına zəmin yarada bilər.
Səbəbləri
Axillodiniyanın səbəbləri müxtəlifdir və çox vaxt bir neçə amil birlikdə təsir göstərir:
- Həddindən artıq yüklənmə. Məşqlərin intensivliyinin və ya qaçış məsafəsinin qəfil artırılması, sərt səthdə qaçış, çoxlu tullanmalar vətərdə mikrozədələrə səbəb olur.
- Narahat ayaqqabı. Sərt, dar daban hissəsi olan ayaqqabı vətərin daban sümüyünə birləşdiyi yeri daim sıxır və sürtür; hündürdabanlı ayaqqabıdan düzdabanlıya qəfil keçid də vətəri yükləyir.
- Haqlund deformasiyası. Daban sümüyünün arxa-yuxarı hissəsində sümük çıxıntısı vətəri və sinovial kisəni qıcıqlandırır.
- Daban sümüyünün arxa səthində sümük artımı («daban mahmızı») vətərin birləşmə yerində iltihabı saxlaya bilər.
- Ayağın biomexanikasının pozulması. Yastıayaqlıq, ayağın həddindən artıq içəriyə dönməsi, baldır əzələlərinin qısalığı və zəifliyi.
- Travmalar. Daban nahiyəsinə zərbə, vətərin qismən cırılması, təkrarlanan xırda travmalar.
- İltihabi və mübadilə xəstəlikləri. Revmatoid artrit, ankilozlaşdırıcı spondilit, reaktiv artrit (o cümlədən Reyter sindromu), psoriatik artrit, podaqra.
- Dərmanlar. Ftorxinolon qrupundan olan antibiotiklərin qəbulu və vətər nahiyəsinə kortikosteroid inyeksiyaları vətərin zədələnmə riskini artırır.
- Digər risk amilləri. Yaş artdıqca vətərin elastikliyinin azalması, artıq çəki, şəkərli diabet. Uşaq və yeniyetmələrdə daban sümüyünün böyümə zonasının iltihabı (apofizit) oxşar ağrı yaradır.
Təsnifat
Axillodiniya ağrının mənbəyinə və yerləşdiyi yerə görə bir neçə formaya bölünür:
- Sinovial kisənin patologiyası ilə əlaqəli forma — vətərlə daban sümüyü arasındakı kisənin (retrokalkaneal bursit) və ya vətərlə dəri arasındakı kisənin (dərialtı bursit) iltihabı;
- vətərin birləşmə yerinin tendinopatiyası — ağrı vətərin daban sümüyünə birləşdiyi yerdə olur, tez-tez sümük artımları ilə birlikdə;
- vətərin orta hissəsinin tendinopatiyası — ağrı və qalınlaşma dabandan bir qədər yuxarıda yerləşir;
- paratenonit — vətəri əhatə edən qişanın iltihabı.
Gedişatına görə kəskin və xroniki axillodiniya fərqləndirilir. Xroniki formada vətərdə iltihabdan çox degenerativ dəyişikliklər üstünlük təşkil edir.
Klinik mənzərə
Axillodiniyanın əsas təzahürü dabanın arxa səthində və vətər boyunca ağrıdır. Ağrı tədricən yaranır və müxtəlif ifadəlilikdə olur. Xarakterik əlamətlər bunlardır:
- səhər yataqdan qalxdıqda və uzun oturduqdan sonra ilk addımlarda ağrı və sərtlik hissi;
- yeriməyə başlayanda ağrı, bir qədər sonra azalması, yüklənmədən sonra isə yenidən güclənməsi;
- pilləkənlə qalxanda, qaçanda, barmaqlar üstündə dayananda ağrının artması;
- vətər nahiyəsində şişkinlik, vətərin qalınlaşması, bəzən düyünvari bərkimə;
- bursit zamanı dabanın arxasında qızartı, istilik hissi və ağrılı çıxıntı;
- ayaqqabının arxa hissəsinin təzyiqindən ağrının artması;
- bəzən hərəkət zamanı vətər nahiyəsində xırçıltı hissi.
Ağrı çox vaxt baldırın arxa səthinə yayılır, bu da diaqnozu çətinləşdirə bilər. Uşaq və yeniyetmələrdə daban ağrısı adətən idman məşqlərindən sonra yaranır və istirahətdə azalır.
Təcili həkimə müraciət etmək lazımdır, əgər baldırın arxasında qəfil kəskin ağrı, «zərbə dəyib» hissi və ya şaqqıltı olubsa, bundan sonra barmaqlar üstündə dayanmaq mümkün deyilsə — bu, vətərin qırılması əlaməti ola bilər. Həmçinin dabanda güclü qızartı, şişkinlik və hərarət (irinli bursit ehtimalı), baldırın birdən şişməsi və ağrıması (dərin vena trombozu ehtimalı) təcili müayinə tələb edir.
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Həkim şikayətləri, ağrının nə vaxt və hansı yüklənmədən sonra yarandığını, idman fəaliyyətini, qəbul edilən dərmanları, oynaqlarda ağrı və bel ağrısı olub-olmadığını dəqiqləşdirir. Baxış zamanı vətər palpasiya edilir, onun qalınlaşması, ağrılı nöqtələr, daban sümüyünün çıxıntısı qiymətləndirilir. Baldırın sıxılma testi vətərin bütövlüyünü yoxlamağa imkan verir. Əlavə müayinələr:
- ultrasəs müayinəsi — vətərin qalınlığını, strukturunu, cırıqlarını, sinovial kisələrdə maye toplanmasını göstərir;
- rentgenoqrafiya — Haqlund deformasiyasını, sümük artımlarını, vətərdə kalsifikasiyanı aşkar edir;
- maqnit-rezonans tomoqrafiyası — vətərin, kisələrin və ətraf yumşaq toxumaların vəziyyətini ətraflı qiymətləndirir, mürəkkəb hallarda və əməliyyatı planlaşdırarkən aparılır;
- plantoqrafiya — ayağın izini və biomexanikasını qiymətləndirir;
- laborator analizlər — iltihabi xəstəlikdən şübhə olduqda ümumi qan analizi, iltihab göstəriciləri, revmatoid amil, sidik turşusu və digər göstəricilər.
Differensial diaqnostika plantar fassiit, daban sümüyünün yorğunluq sınığı, topuq oynağının arxa hissəsinin sıxılması, bel nahiyəsində sinir köklərinin sıxılması ilə aparılır.
Ağırlaşmalar
- ağrının xroniki hal alması və fiziki aktivliyin uzunmüddətli məhdudlaşması;
- vətərin qismən və ya tam qırılması;
- vətərdə kalsifikasiya və davamlı qalınlaşma;
- sinovial kisənin infeksiyalaşması və irinli bursit;
- yerişin dəyişməsi nəticəsində diz və bel nahiyəsində ağrılar.
Müalicə
Axillodiniyanın müalicəsi ağrının səbəbindən və prosesin ifadəlilik dərəcəsindən asılıdır. Əksər hallarda konservativ müalicə kifayət edir, lakin o, adətən uzunmüddətlidir və səbr tələb edir.
Konservativ müalicə aşağıdakıları əhatə edir:
- yükün azaldılması — qaçış və tullanmalara müvəqqəti fasilə; tam hərəkətsizlik isə tövsiyə edilmir;
- yumşaq arxa hissəsi olan rahat ayaqqabı, dabanı bir qədər qaldıran müvəqqəti içliklər, ortopedik içliklər;
- müalicəvi bədən tərbiyəsi — baldır əzələlərinin xüsusi gücləndirici (eksentrik) məşqləri və dartılma; bu, vətər tendinopatiyasının müalicəsinin əsasını təşkil edir;
- kəskin ağrı zamanı qısa müddətə parçaya bükülmüş soyuq;
- qeyri-steroid iltihabəleyhinə preparatlar — yerli (məlhəm, gel) və ya qısa kurslarla daxilə, yalnız həkim tövsiyəsi ilə;
- fizioterapiya, o cümlədən ekstrakorporal zərbə dalğası terapiyası;
- iltihabi xəstəliklərdə (spondiloartritlər, podaqra) əsas xəstəliyin revmatoloq tərəfindən müalicəsi.
Kortikosteroid inyeksiyaları vətərin özünə vurulmur, çünki bu, onun qırılma riskini artırır; sinovial kisəyə inyeksiya məsələsini yalnız həkim həll edir.
Cərrahi müalicə bir neçə ay ərzində düzgün aparılmış konservativ müalicə nəticə vermədikdə və ya ifadəli deformasiya olduqda tətbiq edilir. Əməliyyat zamanı Haqlund çıxıntısı kəsilib götürülür, iltihablı kisə çıxarılır, vətərin dəyişmiş toxuması təmizlənir, lazım olduqda vətər daban sümüyünə yenidən bərkidilir. Əməliyyat açıq və ya endoskopik üsulla aparıla bilər.
Ağrını ağrıkəsicilərlə «boğaraq» idmanı davam etdirmək, özbaşına inyeksiyalar və isti kompreslər etmək olmaz — bu, vətərin zədələnməsini dərinləşdirə bilər.
Reabilitasiya
Əməliyyatdan sonra reabilitasiya dövrü kifayət qədər uzun olur və bir neçə ay davam edir. Əvvəlcə ayaq ortez və ya xüsusi çəkmə ilə qorunur, yük tədricən artırılır. Bərpa mərhələsində müalicəvi bədən tərbiyəsi, fizioterapevtik prosedurlar tövsiyə olunur. İdmana qayıdış yalnız həkimin icazəsi ilə, mərhələlərlə mümkündür. Bəzi hallarda simptomların tam aradan qalxması üçün bir ilə qədər vaxt lazım olur, buna görə pasiyentin səbirli olması və məşqləri müntəzəm yerinə yetirməsi vacibdir.
Profilaktika
Axillodiniyanın inkişaf riskini azaltmaq üçün tövsiyə olunur:
- rahat, ayağa uyğun ayaqqabı seçmək, lazım olduqda amortizasiya edən daban içliklərindən istifadə etmək;
- məşqlərin intensivliyini və məsafəsini tədricən artırmaq;
- idman məşqindən əvvəl mütləq isinmə, sonra isə baldır əzələlərinin dartılmasını yerinə yetirmək;
- baldır əzələlərini müntəzəm gücləndirmək;
- sərt səthdə uzun müddət qaçmaqdan və dabana sıçrayışlardan çəkinmək;
- bədən çəkisinə nəzarət etmək;
- antibiotikləri və digər dərmanları yalnız həkim təyinatı ilə qəbul etmək;
- dabanda ağrı yarandıqda yükü azaltmaq və həkimə müraciət etmək.
Hansı həkimə müraciət etməli
Axillodiniyanın diaqnostikası və müalicəsi ilə travmatoloq-ortoped məşğul olur. İltihabi xəstəlikdən şübhə olduqda revmatoloq, bərpa dövründə reabilitoloq qoşulur.
Yadda saxla!
- Axillodiniya ayrı xəstəlik deyil, bir neçə səbəbdən yarana bilən ağrı sindromudur — səbəbi aydınlaşdırmaq vacibdir.
- Ağrı çox vaxt baldıra yayılır, bu da səhv diaqnoza gətirib çıxara bilər.
- Xüsusi məşqlər və yükün düzgün idarə edilməsi müalicənin əsasıdır.
- Vətərin özünə hormonal inyeksiyalar vurulmur.
- Baldırın arxasında qəfil kəskin ağrı və barmaqlar üstündə dayana bilməmə təcili müayinə tələb edir.
Əlaqəli Xəstəliklər
Suallar və cavablar
Bu vəziyyətin diaqnostikası və müalicəsi ilə travmatoloq-ortoped məşğul olur. Səbəb iltihabi oynaq xəstəliyi ilə bağlı olduqda revmatoloq da müalicəyə qoşulur.
Haqlund sindromu daban ağrısının əsas səbəblərindən biridir və onu təsvir edən isveçli ortoped Patrik Haqlundun adını daşıyır. Bu sindrom üçün üç əlamət xarakterikdir: daban sümüyünün arxa-yuxarı hissəsində sümük çıxıntısı (Haqlund deformasiyası), vətərlə daban sümüyü arasındakı kisənin iltihabı və vətərin birləşmə yerinin zədələnməsi. Müalicə əksər hallarda konservativdir, effekt olmadıqda çıxıntı cərrahi yolla götürülür.
Xeyr. «Daban mahmızı» adətən ayaqaltı fassiyanın daban sümüyünə birləşdiyi yerdə sümük artımına deyilir və ağrı dabanın alt səthində olur. Axillodiniyada isə ağrı dabanın arxa səthində, Axilles vətəri nahiyəsində yerləşir. Bəzən sümük artımı vətərin birləşdiyi yerdə də əmələ gəlir və axillodiniyanın səbəblərindən biri olur.
Adətən tam hərəkətsizlik tələb olunmur. Qaçış və tullanmalar kimi ağrını artıran yüklənmələr müvəqqəti məhdudlaşdırılır, xüsusi məşqlər isə davam etdirilir. Yük ağrıya nəzarət etməklə tədricən artırılır; idmana qayıdışın vaxtını həkim müəyyən edir.
Bəli, uzunmüddətli tendinopatiya, vətərə kortikosteroid inyeksiyaları və bəzi antibiotiklərin qəbulu fonunda vətərin qırılma riski artır. Qırılma zamanı baldırın arxasında qəfil kəskin ağrı, «zərbə» hissi olur və barmaqlar üstündə dayanmaq mümkün olmur. Belə halda təcili olaraq travmatoloqa və ya təcili tibbi yardıma müraciət etmək lazımdır.
Mövzu üzrə məqalələr
Travmatologiya-ortopediyada müasir müalicə metodları
Müasir təbabət dayaq-hərəkət aparatının müxtəlif travmalarının və xəstəliklərinin müalicəsində böyük uğurlar qazanır. Elm yerində saymır, yeni işləmələr və…
İstiqamət: Travmatologiya-ortopediya
Axilles vətərinin qırılması
Axilles vətərinin qırılmaları ortopediyada nadir hal deyil. Ən çox belə zədə idmançılarda (futbolçularda, qaçışçılarda, tennisçilərdə, gimnastlarda və b.)…
İstiqamət: Travmatologiya-ortopediya
Ayaqdakı çıxıntını necə aradan qaldırmaq olar?
Ayağın baş barmağındakı «sümükcik» deformasiyası qadınlarda kişilərə nisbətən daha tez-tez rast gəlinir. Bu xəstəlik təkcə pəncənin formasını pozmur…
İstiqamət: Podologiya
Podoloq: bu mütəxəssis nə ilə məşğul olur?
Podologiya mərkəzində çalışan podoloq mütəxəssisləri dırnaq lövhələrinin patologiyalarına aid geniş spektrli problemləri həll edirlər, ilk növbədə bunlar:
İstiqamət: Podologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
