Açıq sınıq sınıq nahiyəsinin yara vasitəsilə xarici mühitlə əlaqədə olduğu ağır travmadır. İnfeksiya riski yüksək olduğundan təcili cərrahi qiymətləndirmə tələb edir.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Açıq sümük sınığı
- yaralı sınıq
- fractura aperta
Xəstəlik haqqında
Açıq sınıq – sümüyün bütövlüyünün pozulması ilə yanaşı, sınıq nahiyəsi üzərində dərinin və ya selikli qişanın da zədələndiyi, sınıq yerinin yara vasitəsilə xarici mühitlə əlaqəyə girdiyi travmadır. Bəzən sümük qırığı yarada görünür, bəzən isə yara kiçik olur, lakin yenə də sınıqla əlaqəlidir. Belə yaraya mikroorqanizmlər, torpaq, paltar hissəcikləri düşə bilər, ona görə də infeksiya riski qapalı sınıqla müqayisədə xeyli yüksəkdir.
Açıq sınıqlar daha çox güclü travma – yol-nəqliyyat qəzaları, hündürlükdən yıxılma, istehsalat travmaları, odlu silah yaraları zamanı yaranır. Ən çox baldır sümükləri, said sümükləri və barmaqların falanqaları zədələnir. Gənc və orta yaşlı kişilərdə daha tez-tez rast gəlinir, ahıl yaşda isə osteoporoz fonunda nisbətən zəif travma da açıq sınığa səbəb ola bilər.
Açıq sınıq həmişə təcili vəziyyətdir. Sümük, yumşaq toxumalar, damarlar və sinirlər eyni vaxtda zədələnə bilər; qanaxma, travmatik şok, infeksiya, sümük iltihabı (osteomielit) və sınığın bitişməməsi kimi ağırlaşmaların riski yüksəkdir. Müalicənin nəticəsi ilk yardımın düzgünlüyündən və cərrahi müdaxilənin vaxtında aparılmasından çox asılıdır.
Səbəbləri
Açıq sınığın bilavasitə səbəbi sümüyə onun möhkəmlik həddini aşan xarici qüvvənin təsiridir. Dəri iki yolla zədələnir: ya sümük qırığı onu daxildən deşir, ya da travma verən cisim dərini və yumşaq toxumaları xaricdən dağıdaraq sümüyə çatır. Açıq sınıqlar tez-tez baş, döş qəfəsi, qarın boşluğu travmaları ilə birləşir (politravma).
Əsas səbəblər və risk amilləri:
- Yol-nəqliyyat qəzaları – xüsusən piyadalar, motosiklet və velosiped sürücüləri üçün; zərbənin enerjisi yüksək olduğundan yumşaq toxumalar geniş zədələnir.
- Hündürlükdən yıxılma – tikinti işləri, dam, nərdivan, eyvandan yıxılma.
- İstehsalat və kənd təsərrüfatı travmaları – mexanizmlərə düşmə, ağır əşyaların əzməsi; belə yaralar çox vaxt torpaqla çirklənir.
- İdman və fəal istirahət – ekstremal idman növləri, dağ turizmi, qış idmanı.
- Odlu silah və partlayış yaraları – toxumaların ən ağır zədələnməsi ilə müşayiət olunur.
- Sümüyün zəifləməsi – osteoporoz, sümük metastazları, bəzi endokrin xəstəliklər; belə hallarda daha zəif travma da sınığa səbəb olur.
- Alkoqol və narkotik təsiri altında olmaq – yıxılma və qəza riskini artırır.
- Təhlükəsizlik qaydalarına əməl edilməməsi – təhlükəsizlik kəməri, dəbilqə və qoruyucu vasitələrdən istifadə etməmək.
Təsnifat
Dərinin zədələnmə mexanizminə görə birincili açıq (travma verən cisim dərini xaricdən zədələyir) və ikincili açıq (sümük qırığı dərini daxildən deşir) sınıqlar fərqləndirilir. Müalicənin planlaşdırılması üçün ən çox Gustilo–Anderson təsnifatından istifadə olunur:
- I tip – yara kiçikdir (1 sm-dən az), təmizdir, yumşaq toxumaların zədələnməsi minimaldır.
- II tip – yara 1 sm-dən böyükdür, yumşaq toxumalar orta dərəcədə zədələnib, geniş qopma və əzilmə yoxdur.
- IIIA tip – yumşaq toxumalar geniş zədələnib və ya travma yüksək enerjilidir, lakin sümüyü örtmək üçün yerli toxumalar kifayətdir.
- IIIB tip – yumşaq toxumaların geniş itkisi, sümük açıq qalır; onu örtmək üçün toxuma köçürülməsi (plastik əməliyyat) lazımdır.
- IIIC tip – yaranın ölçüsündən asılı olmayaraq, bərpa tələb edən əsas arteriyanın zədələnməsi ilə müşayiət olunan açıq sınıq.
Tip nə qədər yüksəkdirsə, infeksiya və bitişməmə riski bir o qədər çoxdur. Son tip çox vaxt yalnız əməliyyat zamanı, yara cərrahi işləndikdən sonra müəyyən edilir.
Klinik mənzərə
Açıq sınıq adətən aydın görünür, lakin yara kiçik olduqda onun sınıqla əlaqəsi gözdən qaça bilər. Sınıq ehtimalı olan sümük üzərindəki istənilən yara açıq sınıq kimi qəbul edilməlidir. Əsas əlamətlər:
- zədələnmiş nahiyədə kəskin ağrı, hərəkət etdirməyə çalışdıqda güclənir;
- yara və ondan qanaxma; bəzən yarada sümük qırıqları görünür, qanda yağ damcıları ola bilər;
- ətrafın deformasiyası – əyilmə, qısalma, qeyri-təbii vəziyyət;
- oynaqdan kənarda patoloji hərəkətlilik, sümük qırıqlarının xırıltısı (bunu xüsusi olaraq yoxlamaq olmaz);
- ödem, göyərmə (hematoma);
- ətrafın funksiyasının pozulması – ayağın üstünə basmaq, əldən istifadə etmək mümkün olmur;
- ağır travmada – solğunluq, soyuq tər, sürətli nəbz, zəiflik (travmatik şok əlamətləri).
Uşaqlarda sümüklər elastik olduğundan açıq sınıq nisbətən az rast gəlinir, lakin böyümə zonalarının zədələnməsi gələcəkdə ətrafın uzunluğuna təsir edə bilər. Ahıl insanlarda yaralar zəif sağalır, şok isə daha ağır keçir.
Dərhal 103-ə zəng etmək lazımdır, əgər sınıq ehtimalı olan yerdə yara varsa, xüsusən: güclü, dayanmayan qanaxma; barmaqların soyuması, solğunluğu, göyərməsi və ya hissiyyatın itməsi; huşun pozulması; baş, döş qəfəsi, qarın və ya onurğa travması ehtimalı olduqda.
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Açıq sınığın diaqnozu ilk növbədə klinik baxışa əsaslanır. Qəbul şöbəsində həkim əvvəlcə həyat üçün təhlükəli vəziyyətləri – tənəffüsü, qan dövranını, qanaxmanı, digər orqanların zədələnməsini – qiymətləndirir, sonra zədələnmiş ətrafa baxır.
- Anamnez – travmanın mexanizmi və vaxtı, yaranın nə ilə çirkləndiyi, tetanusa qarşı peyvənd statusu, yanaşı xəstəliklər.
- Baxış – yaranın ölçüsü və çirklənmə dərəcəsi, deformasiya; damar və sinir zədələnməsini aşkar etmək üçün periferik nəbzin, dərinin rənginin, hissiyyatın və barmaq hərəkətlərinin yoxlanılması.
- Rentgenoqrafiya – ən azı iki proyeksiyada, qonşu oynaqlar daxil olmaqla; sınığın xarakterini, qırıqların sayını və yerdəyişməsini göstərir.
- Kompüter tomoqrafiyası – oynaqdaxili və çoxqırıqlı sınıqlarda, eləcə də politravmada digər orqanları qiymətləndirmək üçün.
- Damarların müayinəsi (doppleroqrafiya, KT-angioqrafiya) – arteriya zədələnməsi şübhəsində.
- Laborator analizlər – qanın ümumi analizi, qan qrupu və rezus amili, laxtalanma və biokimyəvi göstəricilər; qan itkisinin dərəcəsini və əməliyyata hazırlığı qiymətləndirmək üçün.
Differensial diaqnostika qapalı sınıqla yumşaq toxuma yarasının yanaşı olması, oynaq çıxığı və əzilmiş yaralar arasında aparılır; şübhəli hallarda yara açıq sınıq kimi müalicə olunur.
Ağırlaşmalar
- Yara infeksiyası və osteomielit – sümüyün irinli iltihabı; xroniki gedişə keçə bilər.
- Tetanus və qazlı qanqrena – torpaqla çirklənmiş yaralarda xüsusilə təhlükəlidir.
- Kompartment sindromu – əzələ boşluğunda təzyiqin artması; ağrıkəsicilərlə keçməyən, getdikcə artan ağrı ilə özünü göstərir və təcili əməliyyat tələb edir.
- Qanaxma və travmatik şok.
- Bitişməmə, gec bitişmə, yalançı oynaq və sümüyün düzgün bitişməməsi.
- Damar və sinir zədələnmələri, oynaq sərtliyi (kontraktura).
- Yağ emboliyası və dərin vena trombozu – xüsusən uzunmüddətli hərəkətsizlikdə.
Müalicə
Açıq sınığın müalicəsi yalnız stasionarda, travmatoloq-ortoped tərəfindən aparılır. Uğur çox vaxt hadisə yerində göstərilən ilk yardımdan başlayır.
İlk yardım (təcili yardım gələnə qədər):
- dərhal 103-ə zəng etmək; qanaxmanı yaranın ətrafını təmiz parça ilə sıxmaqla dayandırmaq (çıxmış sümüyün üzərinə basmamaq); güclü arterial qanaxmada yaranın yuxarısından hemostatik turna qoymaq və qoyulma vaxtını qeyd etmək;
- yaranı steril və ya təmiz sarğı ilə örtmək; çıxmış sümük qırıqlarını içəri salmağa və ətrafı düzəltməyə çalışmamaq, yaranın içini təmizləməyə çalışmamaq, ora spirt, yod və ya başqa maddə tökməmək;
- ətrafı olduğu vəziyyətdə, sınığın yuxarısındakı və aşağısındakı oynaqları tutmaqla şin və ya əl altındakı vasitələrlə hərəkətsizləşdirmək;
- zərərçəkəni sakitləşdirmək, üstünü örtmək, yemək və içmək verməmək (əməliyyat ehtimalı var).
Stasionarda müalicənin əsas prinsipləri:
- Antibakterial terapiya – mümkün qədər tez, ideal halda travmadan sonrakı ilk saat ərzində geniş təsirli antibiotiklərin vena daxilinə yeridilməsinə başlanır; preparat və müddət sınığın tipinə görə seçilir.
- Tetanusun profilaktikası – peyvənd statusundan asılı olaraq anatoksin və ya immunoqlobulin.
- Ağrıkəsici terapiya, mayelərin, lazım olduqda qanın köçürülməsi.
- Yaranın cərrahi işlənməsi – ölü toxumaların, yad cisimlərin, çirkin təmizlənməsi və bol yuyulma; ağır hallarda təkrarlanır.
- Sümüyün fiksasiyası – vəziyyətdən asılı olaraq xarici fiksasiya aparatları (yaraya baxmağa imkan verir), sümükdaxili mil və ya lövhələrlə osteosintez. Qapalı gips sarğısı açıq sınıqda əsas müalicə üsulu deyil, yalnız müvəqqəti şin kimi tətbiq oluna bilər.
- Yumşaq toxumaların bərpası – gecikdirilmiş tikişlər, dəri köçürülməsi, dəri-əzələ qapaqlarının köçürülməsi, müvəqqəti vakuum sarğı; damar zədələnməsində damar cərrahının iştirakı.
Xəstəxanadan çıxdıqdan sonra həkimin göstərişlərinə ciddi əməl etmək, sarğı və aparatın baxım qaydalarına riayət etmək, siqaretdən imtina etmək (sümüyün bitişməsini ləngidir) vacibdir. Antibiotikləri və ağrıkəsiciləri öz başına dayandırmaq və ya dəyişmək olmaz.
Reabilitasiya
Açıq sınıqdan sonra bərpa uzun sürə bilər və bir neçə mərhələdən ibarətdir. Erkən dövrdə əsas məqsəd ödemi azaltmaq, qonşu oynaqlarda hərəkəti qorumaq, trombozun qarşısını almaqdır. Sonra müalicəvi bədən tərbiyəsi, fizioterapevtik prosedurlar, masaj, ətrafa tədricən yük verilməsi əlavə olunur. Yükün nə vaxt və hansı həcmdə artırılacağını yalnız həkim rentgen nəticələrinə əsasən müəyyən edir. Reabilitasiya proqramı travmanın xüsusiyyətləri və pasiyentin fərdi vəziyyəti nəzərə alınmaqla hazırlanır.
Profilaktika
- avtomobildə təhlükəsizlik kəmərindən, uşaqlar üçün uşaq oturacağından istifadə etmək;
- motosiklet, velosiped, skuter sürərkən dəbilqə və qoruyucu vasitələr taxmaq;
- hündürlükdə iş zamanı sığorta kəmərindən, möhkəm dayaq konstruksiyalarından və nərdivandan istifadə etmək;
- istehsalatda texniki təhlükəsizlik qaydalarına əməl etmək;
- evdə yıxılmaların qarşısını almaq – yaxşı işıqlandırma, sürüşməyən örtüklər, vanna otağında tutacaqlar;
- osteoporozu vaxtında aşkar etmək və müalicə etmək, xüsusən menopauzadan sonra qadınlarda və ahıl insanlarda;
- alkoqol təsiri altında sükan arxasına keçməmək;
- tetanusa qarşı peyvəndləri vaxtında təkrarlamaq – bu, mümkün travmada ağırlaşma riskini azaldır.
Hansı həkimə müraciət etməli
Açıq sınıqda dərhal 103-ə zəng etmək lazımdır. Müalicəni travmatoloq-ortoped aparır, lazım olduqda damar cərrahı, plastik cərrah və reabilitoloq cəlb olunur.
Yadda saxla!
- Sınıq yerində istənilən yara açıq sınıq kimi qəbul edilməlidir – bu, təcili haldır, dərhal 103-ə zəng edin.
- Çıxmış sümüyü yerinə salmağa, yaranı evdə təmizləməyə çalışmayın: yalnız sarğı və hərəkətsizləşdirmə.
- Erkən antibiotik terapiyası və yaranın cərrahi işlənməsi infeksiya riskini xeyli azaldır.
- Ağrıkəsicilərlə keçməyən, artan ağrı, barmaqların soyuması və ya keyləşməsi təcili əlamətdir.
- Bərpa uzun ola bilər; reabilitasiya və həkim nəzarəti müalicənin vacib hissəsidir.
Əlaqəli Xəstəliklər
Suallar və cavablar
Qapalı sınıqda dəri bütöv qalır, açıq sınıqda isə sınıq nahiyəsi yara vasitəsilə xarici mühitlə əlaqəlidir. Buna görə açıq sınıqda infeksiya riski xeyli yüksəkdir və demək olar ki, həmişə cərrahi müalicə tələb olunur.
Bəli. Sınıq üzərindəki kiçik, hətta nöqtəvari yara da sümük qırığının dərini daxildən deşməsi nəticəsində yarana bilər. Belə yara da açıq sınıq kimi qiymətləndirilir və təcili həkim müayinəsi tələb edir.
Müddət sümüyün növündən, sınığın tipindən, yumşaq toxumaların vəziyyətindən, yaşdan və yanaşı xəstəliklərdən asılıdır. Açıq sınıqlar adətən qapalı sınıqlardan daha gec bitişir, bəzən təkrar əməliyyatlar lazım olur. Bitişməni həkim rentgen müayinələri ilə izləyir.
Yaradan irinli və ya xoşagəlməz qoxulu axıntı, ətrafda qızartı və şişkinliyin artması, hərarətin yüksəlməsi, ağrının güclənməsi infeksiya əlaməti ola bilər. Baldırda şişkinlik və ağrı, qəfil təngnəfəslik isə tromboz əlaməti ola bilər. Bu hallarda dərhal həkimə müraciət etmək lazımdır.
Bəli. Siqaret damarları daraldır, toxumaların qanla təchizatını pisləşdirir, həm yaranın sağalmasını, həm də sümüyün bitişməsini ləngidir, infeksiya riskini artırır. Müalicə dövründə siqaretdən imtina etmək tövsiyə olunur.
Açıq sınıqda yaraya torpaq və çirk düşə bilər, tetanus törədicisi isə məhz belə yaralarda çoxalır. Həkim peyvənd statusunu soruşur və lazım olduqda profilaktik peyvənd və ya immunoqlobulin təyin edir.
Mövzu üzrə məqalələr
Travmatologiya-ortopediyada müasir müalicə metodları
Müasir təbabət dayaq-hərəkət aparatının müxtəlif travmalarının və xəstəliklərinin müalicəsində böyük uğurlar qazanır. Elm yerində saymır, yeni işləmələr və…
İstiqamət: Travmatologiya-ortopediya
Axilles vətərinin qırılması
Axilles vətərinin qırılmaları ortopediyada nadir hal deyil. Ən çox belə zədə idmançılarda (futbolçularda, qaçışçılarda, tennisçilərdə, gimnastlarda və b.)…
İstiqamət: Travmatologiya-ortopediya
Ayaqdakı çıxıntını necə aradan qaldırmaq olar?
Ayağın baş barmağındakı «sümükcik» deformasiyası qadınlarda kişilərə nisbətən daha tez-tez rast gəlinir. Bu xəstəlik təkcə pəncənin formasını pozmur…
İstiqamət: Podologiya
Podoloq: bu mütəxəssis nə ilə məşğul olur?
Podologiya mərkəzində çalışan podoloq mütəxəssisləri dırnaq lövhələrinin patologiyalarına aid geniş spektrli problemləri həll edirlər, ilk növbədə bunlar:
İstiqamət: Podologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
