Asetabulumun sınığı bud-çanaq oynağının yuvasını təşkil edən çanaq sümüyünün oynaqdaxili zədəsidir. Yüksək enerjili travma ilə əlaqəli ola və dəqiq KT qiymətləndirilməsi tələb edə bilər.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Vertlüg çuxurunun sınığı
- asetabulyar sınıq
Xəstəlik haqqında
Asetabulum (vertlüg çuxuru) çanaq sümüyündə bud sümüyünün başcığının yerləşdiyi oynaq yuvasıdır. Onun sınığı bud-çanaq oynağının oynaqdaxili zədəsidir: sınıq xətti oynaq səthindən keçir, buna görə də qığırdaq örtüyünün bütövlüyü və oynaq səthlərinin bir-birinə uyğunluğu pozulur. Vertlüg çuxurunun dibi və tavanı nahiyəsində sümük nisbətən nazikdir, bud başcığı isə zərbənin gücünü birbaşa bu zonaya ötürür.
Bu zədə adətən böyük qüvvə tətbiq olunduqda — avtomobil qəzasında, hündürlükdən yıxılmada — yaranır və daha çox gənc, fiziki aktiv kişilərdə rast gəlinir. Ahıl yaşda, sümük toxuması osteoporoz nəticəsində zəiflədikdə, asetabulum sınığı hətta öz boyu hündürlüyündən yıxılma zamanı da baş verə bilər.
Yüksək enerjili travma zamanı sınıq nadir hallarda təcrid olunmuş olur: tez-tez bud sümüyünün çıxığı, çanağın digər sümüklərinin, onurğanın, qarın boşluğu orqanlarının, sidik yollarının, damar və sinirlərin zədələnməsi də müşahidə olunur. Buna görə də belə pasiyentin müayinəsi və müalicəsi mütləq stasionar şəraitində, travmatologiya şöbəsində aparılır.
Zədənin əhəmiyyəti ondadır ki, oynaq səthinin hətta kiçik pilləvari yerdəyişməsi sonradan qığırdağın sürətlə yeyilməsinə və posttravmatik koksartroza gətirib çıxara bilər. Vaxtında və düzgün seçilmiş müalicə — konservativ və ya cərrahi — oynağın funksiyasını mümkün qədər qorumağa imkan verir.
Səbəbləri
Asetabulumun sınığı bud başcığının böyük qüvvə ilə oynaq yuvasına vurulması nəticəsində yaranır. Sınığın növü zərbənin istiqamətindən və zərbə anında ayağın vəziyyətindən asılıdır. Əsas səbəblər və risk amilləri bunlardır:
- Avtomobil və motosiklet qəzaları. Ən tez-tez rast gəlinən səbəbdir. Oturmuş vəziyyətdə diz ön panelə dəydikdə qüvvə bud sümüyü boyunca ötürülür və bud başcığı yuvanın arxa divarını sındırır, çox vaxt bud sümüyünün arxa çıxığı da baş verir.
- Hündürlükdən yıxılma. Ayaq üstə və ya böyrü üstə düşdükdə zərbə bud sümüyü vasitəsilə birbaşa oynaq yuvasına ötürülür.
- Bud-çanaq oynağı nahiyəsinə birbaşa güclü zərbə. Budun yan səthinə, böyük burma nahiyəsinə düşən zərbə bud başcığını yuvanın mərkəzinə doğru itələyir.
- Çanağın sıxılması. Ağır əşyalar altında qalma, uçqun və istehsalat travmaları zamanı çanaq iki tərəfdən sıxılır və sümüyün möhkəmlik həddi aşılır.
- Osteoporoz və ahıl yaş. Sümük sıxlığının azalması sınığın aşağı enerjili travmada, məsələn, evdə sürüşüb yıxılma zamanı yaranmasına şərait yaradır.
- İdman travmaları. Motoidman, at sürmə, dağ xizəyi kimi yüksək sürətli idman növlərində zədə riski artır.
- Təhlükəsizlik qaydalarına əməl edilməməsi. Təhlükəsizlik kəmərinin bağlanmaması, sərxoş vəziyyətdə sükan arxasına keçmək, hündürlükdə qoruyucu vasitələrsiz işləmək travmanın ağırlığını artırır.
Təsnifat
Asetabulum sınıqlarının təsnifatında ən geniş istifadə olunan Judet–Letournel təsnifatıdır. O, oynaq yuvasının iki dayaq sütununu (ön və arxa) və iki divarını (ön və arxa) əsas götürür və sınıqları iki qrupa bölür.
Elementar (sadə) sınıqlar:
- arxa divarın sınığı — ən tez-tez rast gəlinən növdür, çox vaxt bud sümüyünün arxa çıxığı ilə birlikdə olur;
- arxa sütunun sınığı;
- ön divarın sınığı;
- ön sütunun sınığı;
- köndələn sınıq — sınıq xətti hər iki sütunu kəsib keçir.
Birləşmiş (mürəkkəb) sınıqlar:
- arxa sütun və arxa divarın birlikdə sınığı;
- köndələn sınıq və arxa divarın sınığı;
- T-şəkilli sınıq;
- ön sütun və ya ön divarın arxa yarımköndələn sınıqla birlikdə sınığı;
- hər iki sütunun sınığı.
Bundan əlavə, sınıqlar yerdəyişməli və yerdəyişməsiz, qapalı (dəri bütövdür) və açıq (sınıq üzərində yara var) olur. Sağrı nahiyəsindəki böyük əzələ kütləsi səbəbindən qapalı sınıqlar daha çox rast gəlinir. Ahıl pasiyentlərdə daha çox ön sütunun zədələnməsi və oynaq səthinin basdırılması (impaksiyası) müşahidə olunur.
Klinik mənzərə
Simptomlar travmadan dərhal sonra yaranır. Lakin yüksək enerjili travmada digər zədələr (qarın, döş qəfəsi, baş travmaları) ön plana çıxa və sınığın əlamətlərini gizlədə bilər. Asetabulum sınığı üçün aşağıdakı əlamətlər xarakterikdir:
- çanaq, qasıq və sağrı nahiyəsində güclü ağrı, ayağı hərəkət etdirməyə cəhd zamanı və dabana oxboyu təzyiq zamanı kəskin artır;
- ayağın üstünə basmağın və yeriməyin mümkün olmaması;
- ayağın məcburi vəziyyəti — bud sümüyünün arxa çıxığı zamanı ayaq qısalır, dizdən bir qədər bükülür və içəriyə dönür;
- bud-çanaq oynağında hərəkətlərin kəskin məhdudlaşması;
- şişkinlik və qançır — böyük əzələ kütləsi səbəbindən ilk saatlarda görünməyə bilər, sonradan budun yan səthində, sağrıda, qasıqda yaranır;
- oturaq sinirin zədələnməsi əlamətləri — ayaq pəncəsinin keyləşməsi, gizildəmə, pəncəni yuxarı qaldıra bilməmə;
- qan itkisinin əlamətləri — solğunluq, soyuq tər, sürətli nəbz, başgicəllənmə, zəiflik.
Ahıl insanlarda adi yıxılmadan sonra ağrı orta dərəcəli ola bilər və pasiyent bir qədər yeriyə bilər. Buna baxmayaraq, yıxılmadan sonra qasıqda və budda davam edən ağrı mütləq həkim müayinəsi tələb edir.
Təcili olaraq 103 nömrəsinə zəng etmək lazımdır, əgər: travma qəza və ya hündürlükdən yıxılma nəticəsində alınıbsa; ayaq deformasiyaya uğrayıb, qısalıb və ya qeyri-təbii vəziyyətdədir; sınıq nahiyəsində yara və güclü qanaxma var; ayaq keyləşib, soyuq və solğundur; huşun pozulması, təngnəfəslik, qarında ağrı, sidikdə qan müşahidə olunur; onurğa və ya çanaq zədəsindən şübhə var. Belə hallarda pasiyenti evdə saxlamaq və ya özbaşına xəstəxanaya aparmağa çalışmaq olmaz.
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Diaqnostika qəbul şöbəsində həyati funksiyaların qiymətləndirilməsi ilə başlayır: qan təzyiqi, nəbz, tənəffüs, huşun vəziyyəti yoxlanılır və digər təhlükəli zədələr istisna edilir. Həkim travmanın mexanizmini dəqiqləşdirir, ayağın vəziyyətinə baxır, damarlarda nəbzi, dərinin hissiyyatını və pəncənin hərəkətlərini yoxlayır — bu, oturaq sinirin zədəsini vaxtında aşkar etməyə imkan verir.
- Rentgenoqrafiya. Çanağın icmal şəkli və xüsusi çəp proyeksiyalar (Judet proyeksiyaları) aparılır. Onlar ön və arxa sütunu, divarları ayrı-ayrılıqda göstərir və bud sümüyünün çıxığını aşkar edir. Çıxıq yerinə salındıqdan sonra rentgenoqrafiya təkrarlanır.
- Kompüter tomoqrafiyası (KT). Asetabulum sınığında əsas müayinə üsuludur. Qəlpələrin sayını, yerdəyişmə dərəcəsini, oynaq boşluğunda sərbəst sümük parçalarını, oynaq səthinin basdırılmasını göstərir. Üçölçülü rekonstruksiya əməliyyatın planlaşdırılmasında istifadə olunur.
- Maqnit-rezonans tomoqrafiyası (MRT). Bud başcığının qığırdağının və qan təchizatının vəziyyətini, yumşaq toxumaları qiymətləndirməyə, ahıl pasiyentlərdə rentgendə görünməyən sınıqları aşkar etməyə kömək edir.
- Qarın boşluğunun ultrasəs müayinəsi. Daxili qanaxmanı və orqanların zədələnməsini istisna etmək üçün aparılır.
- Laborator analizlər. Ümumi qan analizi (hemoqlobinin azalması qan itkisini göstərir), sidik analizi (sidikdə qan sidik yollarının zədəsinə işarə edir), qan qrupu, qanın laxtalanma göstəriciləri; əməliyyata hazırlıq üçün biokimyəvi analizlər.
Differensial diaqnostika bud sümüyü boynunun sınığı, çanaq halqasının digər sınıqları və təcrid olunmuş bud çıxığı ilə aparılır.
Ağırlaşmalar
- posttravmatik koksartroz — oynaq qığırdağının yeyilməsi, ən tez-tez rast gəlinən uzaq nəticədir;
- bud başcığının avaskulyar nekrozu — qan təchizatının pozulması nəticəsində sümük toxumasının məhv olması;
- heterotopik ossifikasiya — oynaq ətrafındakı yumşaq toxumalarda sümük toxumasının əmələ gəlməsi və hərəkətlərin məhdudlaşması;
- oturaq sinirin zədələnməsi — pəncənin zəifliyi və hissiyyatın pozulması;
- dərin venaların trombozu və ağciyər arteriyasının tromboemboliyası;
- yara infeksiyası və sınığın düzgün bitişməməsi;
- uzunmüddətli yataq rejimi ilə bağlı ağırlaşmalar — pnevmoniya, yataq yaraları, əzələ atrofiyası.
Müalicə
Hadisə yerində ilk yardım. 103 nömrəsinə zəng etmək, pasiyenti mümkün qədər az hərəkət etdirmək, onu düz səthdə uzatmaq və ayağı yumşaq rulonlar, yastıqlarla mövcud vəziyyətdə hərəkətsiz saxlamaq lazımdır. Ayağı düzəltməyə və ya çıxığı yerinə salmağa cəhd etmək olmaz. Zədə nahiyəsinə parçaya bükülmüş soyuq qoymaq, pasiyenti isti saxlamaq olar; mümkün əməliyyat səbəbindən ona yemək və içmək vermək tövsiyə edilmir.
Stasionarda ilkin müalicə. Ağrısızlaşdırma aparılır, qan itkisi bərpa edilir, həyati funksiyalar stabilləşdirilir. Bud sümüyünün çıxığı varsa, o, anesteziya altında təcili yerinə salınır. Qəti müalicəyə qədər ayağın düzgün vəziyyətini saxlamaq üçün müvəqqəti skelet dartılması tətbiq edilə bilər.
Konservativ müalicə yerdəyişməsiz və ya minimal yerdəyişməli sınıqlarda, oynaq stabil olduqda və bud başcığı yuvada düzgün yerləşdikdə seçilir. Bundan əlavə, ağır yanaşı xəstəliklər səbəbindən əməliyyat riski çox yüksək olan pasiyentlərdə də tətbiq edilir. Bir müddət zədələnmiş ayağa yük verilmir, pasiyent erkən aktivləşdirilir və qoltuqağaqlarla yeriməyə öyrədilir. Sınığın vəziyyəti təkrar rentgen müayinələri ilə izlənir.
Cərrahi müalicə oynaq səthinin yerdəyişməsi, oynağın qeyri-stabilliyi, oynaq boşluğunda sümük qəlpələri və yerinə salına bilməyən çıxıq olduqda göstərişdir. Əsas üsul açıq repozisiya və daxili osteosintezdir: qəlpələr anatomik vəziyyətə qaytarılır və lövhələr, vintlərlə fiksasiya edilir. Bəzi hallarda vintlər kiçik kəsiklərdən, rentgen nəzarəti altında yeridilir. Ahıl pasiyentlərdə, ağır osteoporoz və oynaq səthinin geniş dağılması zamanı bud-çanaq oynağının endoprotezləşdirilməsi (dərhal və ya sonradan) həyata keçirilə bilər.
Dərman müalicəsi ağrıkəsici preparatları, dərin venaların trombozunun profilaktikası üçün antikoaqulyantları, əməliyyat ərəfəsində antibiotik profilaktikasını əhatə edir. Bəzi hallarda heterotopik ossifikasiyanın qarşısını almaq üçün qeyri-steroid iltihabəleyhinə preparatlar və ya şüa terapiyası tətbiq edilir. Bütün dərmanlar yalnız həkim tərəfindən təyin olunur; evə yazıldıqdan sonra təyin edilmiş antikoaqulyantları özbaşına dayandırmaq olmaz.
Reabilitasiya
Bərpa dövrü adətən bir neçə ay davam edir. Ayağa tam yük vermək üçün icazəni həkim rentgen nəticələrinə əsasən verir. Reabilitasiya aşağıdakı istiqamətləri əhatə edir:
- tənəffüs gimnastikası — travmadan dərhal sonra, pasiyent uzun müddət uzandıqda ağciyərlərin ventilyasiyasını yaxşılaşdırır və hipostatik pnevmoniyanın qarşısını alır;
- erkən aktivləşdirmə — yataqda oturmaq, ayaq barmaqları və pəncə ilə hərəkətlər, qoltuqağaqlarla yerimə tromboz və əzələ atrofiyası riskini azaldır;
- müalicəvi bədən tərbiyəsi — bud-çanaq oynağında hərəkət həcmini və əzələ gücünü tədricən bərpa edir, yük mərhələlərlə artırılır;
- fizioterapevtik prosedurlar — toxumalarda qan dövranını yaxşılaşdırır və ödemi azaldır;
- hovuzda məşqlər — yaralar tam sağaldıqdan sonra suda əzələləri sümüklərə artıq yük vermədən işlətməyə imkan verir.
Profilaktika
Asetabulum sınığının profilaktikası travmaların qarşısının alınmasına yönəlib:
- avtomobildə həmişə təhlükəsizlik kəmərini bağlamaq, uşaqlar üçün yaşa uyğun avtomobil oturacaqlarından istifadə etmək;
- sərxoş və ya yorğun vəziyyətdə sükan arxasına keçməmək, sürət həddinə əməl etmək;
- motosiklet sürərkən və ekstremal idmanda qoruyucu vasitələrdən istifadə etmək;
- hündürlükdə işləyərkən təhlükəsizlik kəmərlərindən və qoruyucu avadanlıqdan istifadə etmək;
- ahıl insanların evində yıxılma riskini azaltmaq — yaxşı işıqlandırma, sürüşməyən örtüklər, vanna otağında tutacaqlar;
- osteoporozu vaxtında aşkar etmək və həkimin təyin etdiyi müalicəni almaq;
- müntəzəm fiziki aktivliklə əzələ gücünü və tarazlığı qorumaq.
Hansı həkimə müraciət etməli
Asetabulum sınığından şübhə olduqda təcili tibbi yardım çağırılır. Müalicə və sonrakı müşahidə ilə travmatoloq-ortoped məşğul olur, bərpa dövründə reabilitoloq qoşulur.
Yadda saxla!
- Asetabulum sınığı oynaqdaxili zədədir və stasionarda müayinə, əksər hallarda isə stasionar müalicə tələb edir.
- Qəza və ya hündürlükdən yıxılmadan sonra pasiyenti hərəkət etdirməyin, ayağı düzəltməyə çalışmayın — 103 nömrəsinə zəng edin.
- KT müayinəsi müalicə taktikasını seçmək üçün həlledicidir.
- Oynaq səthinin dəqiq bərpası gələcəkdə artroz riskini azaldır.
- Erkən və ardıcıl reabilitasiya, həkim icazəsi ilə tədricən yük vermək yaxşı funksional nəticənin əsasıdır.
Suallar və cavablar
Müalicə sınığın növü, qəlpələrin yerdəyişmə dərəcəsi, oynağın stabilliyi, yanaşı zədələr, pasiyentin yaşı və ümumi sağlamlıq vəziyyəti nəzərə alınaraq travmatoloq-ortoped tərəfindən seçilir. Bunun üçün əsasən rentgen və KT nəticələri istifadə olunur.
Bəli, yerdəyişməsiz və ya minimal yerdəyişməli, stabil sınıqlarda konservativ müalicə yaxşı nəticə verə bilər. Lakin oynaq səthində pilləvari yerdəyişmə varsa, əməliyyatsız müalicə zamanı sonradan artrozun yaranma ehtimalı yüksəkdir. Qərarı yalnız müayinə nəticələrinə əsasən həkim verir.
Bu müddət sınığın növündən, aparılmış müalicədən və sümüyün bitişmə sürətindən asılıdır. Əksər hallarda ayağa yük tədricən, bir neçə həftə ərzində artırılır. Erkən tam yük qəlpələrin yerdəyişməsinə səbəb ola bilər, buna görə həkimin icazəsini gözləmək lazımdır.
Bəli, posttravmatik koksartroz bu zədənin ən tez-tez rast gəlinən uzaq nəticəsidir. Onun riski oynaq səthinin nə dərəcədə dəqiq bərpa edildiyindən, qığırdağın və bud başcığının ilkin zədəsindən asılıdır. Artroz ağır olarsa, sonradan oynağın endoprotezləşdirilməsi aparıla bilər.
Çanaq sümüyünə qoyulmuş lövhə və vintlər adətən çıxarılmır, çünki onlar narahatlıq yaratmır, çıxarılma əməliyyatı isə əlavə risk daşıyır. Konstruksiyanın çıxarılması məsələsi yalnız infeksiya və ya digər ağırlaşmalar olduqda həkim tərəfindən həll edilir.
Baldırın birdən şişməsi və ağrıması, qəfil təngnəfəslik və döş qəfəsində ağrı, yara nahiyəsində qızartı, irinli ifrazat, hərarət, pəncənin yeni yaranmış keyləşməsi və ya zəifliyi təcili müraciət tələb edir. Təngnəfəslik və döş qəfəsində ağrı zamanı dərhal 103 nömrəsinə zəng etmək lazımdır.
Travmatologiya-ortopediya üzrə xəstəliklər
Mövzu üzrə məqalələr
Travmatologiya-ortopediyada müasir müalicə metodları
Müasir təbabət dayaq-hərəkət aparatının müxtəlif travmalarının və xəstəliklərinin müalicəsində böyük uğurlar qazanır. Elm yerində saymır, yeni işləmələr və…
İstiqamət: Travmatologiya-ortopediya
Axilles vətərinin qırılması
Axilles vətərinin qırılmaları ortopediyada nadir hal deyil. Ən çox belə zədə idmançılarda (futbolçularda, qaçışçılarda, tennisçilərdə, gimnastlarda və b.)…
İstiqamət: Travmatologiya-ortopediya
Ayaqdakı çıxıntını necə aradan qaldırmaq olar?
Ayağın baş barmağındakı «sümükcik» deformasiyası qadınlarda kişilərə nisbətən daha tez-tez rast gəlinir. Bu xəstəlik təkcə pəncənin formasını pozmur…
İstiqamət: Podologiya
Podoloq: bu mütəxəssis nə ilə məşğul olur?
Podologiya mərkəzində çalışan podoloq mütəxəssisləri dırnaq lövhələrinin patologiyalarına aid geniş spektrli problemləri həll edirlər, ilk növbədə bunlar:
İstiqamət: Podologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
