Tenioz Taenia solium-un yetkin formasının nazik bağırsaqda törətdiyi helmint infeksiyasıdır. Yoluxma adətən kifayət qədər bişirilməmiş yoluxmuş donuz əti ilə baş verir.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Taeniasis
- donuz soliteri invaziyası
Tarixi məlumatlar
Lentşəkilli qurdlar haqqında təsəvvürlər bir neçə əsr ərzində formalaşmışdır. Hələ antik dövr həkimlərinin əsərlərində buğumlu «lentşəkilli qurdların» xaric olunması halları təsvir olunurdu, lakin növlər arasındakı fərqlər uzun müddət aydın olmayaraq qalırdı.
XVIII–XIX əsrlərdə mikroskopiyanın inkişafı ilə alimlər sestodların quruluşunu ətraflı öyrənməyə başladılar. Müəyyən edildi ki, donuz soliteri (Taenia solium) skoleksdə (başcıqda) qarmaqlara malikdir, buna görə də ona «silahlı» soliter deyilir. Bu kəşf tenioz ilə mal-qara soliteri tərəfindən yaranan teniarinxozun fərqlərini ayırd etməyə imkan verdi.
Tədqiqatçılar donuzun donuz soliterinin aralıq sahibi olduğunu qəti şəkildə təsdiqlədikdən sonra teniozda həyat dövrünün anlaşılmasında əhəmiyyətli dəyişikliklər baş verdi. Heyvan tərəfindən udulan parazit yumurtaları əsasən əzələ toxumasında «yerləşən» sistiserk sürfələrinə çevrilir. İnsan yetərincə istilik emalından keçməmiş yoluxmuş ət qəbul etdikdə son sahibə çevrilir.
Sonradan məlum oldu ki, yoluxma sxemi başqa cür də ola bilər. Əgər insan orqanizminə parazitin yumurtaları düşərsə, invaziyanın toxuma forması işə düşür – sistiserkoz inkişaf edir. Bu kəşf xəstəlik haqqında təsəvvürləri dəyişdi. Aydın oldu ki, eyni parazit təzahürlərinə görə əsaslı şəkildə fərqlənən iki proses törədə bilir.
Səbəbləri
Teniozun törədicisi sestodlara aid olan lentşəkilli parazit Taenia solium-dur. Bu, dəqiq anatomik quruluşa malik yüksək təşkil olunmuş bağırsaq helmintidir. Onun ön hissəsi — skoleks — dörd sorucu orqanla və qarmaqlar tacı ilə təchiz olunmuşdur ki, bunların sayəsində parazit selikli qişada etibarlı şəkildə saxlanılır. Bu xüsusiyyət ona «silahlı» soliter adını vermişdir. Skoleksdən sonra böyümə zonası — boyun — yerləşir, oradan ardıcıl olaraq çoxsaylı buğumlar formalaşır. Yetkin fərdlər tez-tez uzunluğu bir neçə metrə çatır, orqanizmdə uzun müddət mövcud olduqda isə 4 metri keçə bilir.
Teniozda həyat dövrü iki sahibin dəyişməsini nəzərdə tutur və bir neçə inkişaf mərhələsindən keçir. Donuz aralıq həlqə kimi çıxış edir: parazitin yumurtalarını udaraq sürfə forması üçün «inkubator»a çevrilir. Onun toxumalarında, əsasən eninə-zolaqlı əzələlərdə, içərisində rüşeym halında skoleks olan qovuqcuq törəmələri — sistiserklər formalaşır. İnsan həyat qabiliyyətli sürfələr olan ət qəbul etdikdə, onlar mədə-bağırsaq traktında sərbəst buraxılır və nazik bağırsağın selikli qişasına bağlanır. Bu andan insan son sahib olur, parazit isə yetkin formanın formalaşmasını başa çatdırır.
Yoluxma amilləri əsasən qida vərdişləri və sanitar pozuntuları ilə əlaqədardır. Yoluxma aşağıdakı hallarda mümkündür:
- kifayət qədər termiki işlənməmiş (çiy, az bişmiş və ya az qızardılmış) donuz ətinin qəbulu;
- baytar-sanitar nəzarətindən keçməmiş ət və ət məhsullarının istifadəsi;
- yuyulmamış əllər, tərəvəz və meyvələr vasitəsilə parazit yumurtalarının udulması (sistiserkoz riski);
- şəxsi gigiyena qaydalarına əməl edilməməsi.
Parazitin yumurtaları ətraf mühitin təsirinə davamlılığı ilə seçilir. Nəmli torpaqda və ya suda onlar uzun müddət ərzində həyat qabiliyyətini saxlaya bilir. Çirklənmiş məhsullarla və ya yuyulmamış əllər vasitəsilə yumurtaların təsadüfən udulması zamanı insanda təkcə bağırsaq forması deyil, həm də toxuma zədələnməsi — sistiserkoz inkişaf edə bilər. Bu halda sürfələr qan cərəyanı ilə yayılır və müxtəlif orqanlarda yerləşir.
Teniozun patogenezi bir neçə mexanizmdən ibarətdir:
- skoleksin sorucu və qarmaqları ilə bağırsaq selikli qişasının mexaniki zədələnməsi;
- parazitin mübadilə məhsullarının toksik-allergik təsiri;
- qida maddələrinin, vitamin və mikroelementlərin parazit tərəfindən mənimsənilməsi;
- bağırsaq motorikasının və həzm funksiyasının reflektor pozulması.
Nəticədə mədə-bağırsaq traktının bağırsaq şöbəsinin funksional çatışmazlığı formalaşır ki, bu da insanın ümumi vəziyyətinə təsir göstərir.
İnkişaf mexanizmi
Müalicə olmadıqda tenioz illərlə davam edə bilər. Yetkin soliter insanın bağırsağında uzun müddət yaşayır, daim yumurtalı yeni buğumlar əmələ gətirir. Tədricən qida maddələrinin sorulmasının pozulması proqressivləşir, xroniki vitamin və mikroelement çatışmazlığı formalaşır.
Selikli qişanın mexaniki qıcıqlanması iltihabi prosesi dəstəkləyir. Buğumların miqrasiyası mümkündür ki, bu da xəstədə diskomfort və psixoloji gərginlik yaradır.
Xüsusi təhlükəni autoinvaziya — öz parazitinin yumurtalarının udulması təşkil edir. Bu halda sürfələr orqanizm boyunca yayılır və sistiserkoza səbəb olur. Beləliklə, bağırsaq forması beyin, gözlər və digər orqanların cəlb olunduğu sistemli zədələnməyə transformasiya oluna bilər.
Donuz soliteri müxtəlif ağırlaşmaların səbəbi ola bilər:
- sistiserkoz (beynin, gözlərin, əzələlərin zədələnməsi);
- bağırsaq keçməzliyi;
- appendisit;
- arıqlama və ümumi halsızlıq.
Teniozun sistiserkoza transformasiya imkanı bu helmintozun əsas xüsusiyyətidir. Toxuma invaziyası riski teniarinxoz üçün xarakterik deyil.
Təsnifat
Tenioz sestodozların bağırsaq formalarına aiddir və bir neçə əlamətə görə təsnif edilir.
İnsan orqanizmində parazitin həyat dövrünün mərhələsinə görə:
- bağırsaq teniozu — nazik bağırsaqda Taenia solium-un yetkin fərdinin olması;
- birləşmiş forma (tenioz və sistiserkoz) — insanda eyni zamanda yetkin fərd və toxuma sürfələrinin aşkarlanması.
Gedişinin xarakterinə görə:
- simptomsuz variant;
- klinik cəhətdən ifadə olunmuş tenioz (mədə-bağırsaq və nevroloji təzahürlərlə);
- ağırlaşmış gediş.
Epidemioloji xüsusiyyətlərinə görə:
- sporadik hallar;
- kənd rayonlarında ocaqlı formalar.
Tenioz ilə teniarinxozu fərqləndirmək vacibdir. Fərqlər parazitin növündə (donuz və ya mal-qara soliteri), skoleksin quruluşunda və autoinvaziya riskindədir.
Klinik mənzərə
Teniozun inkubasiya dövrü bir neçə həftədən 2–3 aya qədər dəyişir. Bu müddətdə udulmuş sürfədən uzunluğu bir neçə metrə çatan yetkin fərd formalaşır. Prodromal mərhələ çox vaxt diqqətdən kənarda qalır.
Teniozun simptomları tədricən inkişaf edir. Klinika parazitlərin sayından, immun sistemin vəziyyətindən və mədə-bağırsaq traktının müşayiətedici xəstəliklərindən asılıdır.
Teniozun ən xarakterik əlamətləri:
- daha çox göbəkətrafı nahiyədə olan dövri qarın ağrıları;
- nazik bağırsaqda diskomfort hissi;
- qeyri-sabit nəcis — boşalma və qəbizliyin növbələşməsi;
- ürəkbulanma, iştahanın azalması və ya, əksinə, artması;
- aydın səbəbsiz bədən çəkisinin azalması;
- yorğunluğun artması;
- baş ağrıları;
- əsəbilik;
- nəcislə birlikdə buğumların ayrılması.
Massiv invaziya zamanı intoksikasiya əlamətləri və qida maddələrinin sorulmasının pozulması mümkündür. Parazit sahibin hesabına qidalandığından zülal və vitamin mübadiləsi pozulur.
Vurğulamaq vacibdir ki, teniozda klinika çox vaxt zəif ifadə olunur. Buna görə xəstələr illərlə həkimə müraciət etmir, şikayətlərini qastrit və ya funksional pozğunluqlarla əlaqələndirirlər.
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Tenioz şübhəsi olduqda diaqnozun təsdiqlənməsi həmişə parazitin mövcudluğunun obyektiv sübutlarını tələb edir. Klinik təzahürlər tez-tez qeyri-müəyyən olur: mədə-bağırsaq traktı tərəfindən şikayətlər funksional pozğunluqları, qastroduodeniti və ya qıcıqlanmış bağırsaq sindromunu xatırlada bilər. Buna görə teniozun diaqnostikası helmintin özünün və ya onun struktur elementlərinin aşkarlanmasına əsaslanır.
- Nəcisin laboratoriya müayinəsi. Yumurtaların və ya buğum parçalarının aşkarlanması invaziyadan şübhələnməyə imkan verir. Bununla belə, donuz və mal-qara soliterinin yumurtaları xarici görünüşünə görə demək olar ki, fərqlənmir ki, bu da dəqiq identifikasiyanı çətinləşdirir. Buna görə yalnız mikroskopik analiz kifayət etmir — ayrılmış proqlottidlərin morfoloji xüsusiyyətlərinin əlavə qiymətləndirilməsi tələb olunur.
- Perianal qırıntı (yaxma) müayinəsi. Nəcisin müayinəsi ilə müqayisədə az informativdir, lakin yerinə yetirilməsinin sadəliyi ilə seçilir.
- Seroloji testlər. Parazitin antigenlərinə qarşı immun cavabı qiymətləndirməyə imkan verir. Bu, xüsusilə nevroloji və ya oftalmoloji simptomlar olduqda vacibdir.
- Ümumi qan analizi. Helmintozun dolayı əlamətləri aşkarlana bilər: eozinofillərin ümumi artması, bəzən zəif ifadə olunmuş iltihabi dəyişikliklər.
- Bağırsaq traktının endoskopik müayinəsi. Ağırlaşmalar inkişaf etdikdə göstərişdir.
- Neyrovizualizasiya. Nevroloji simptomlar olduqda aparılır.
Differensial diaqnostikaya ayrıca diqqət yetirilir. Teniarinxozu, habelə bağırsaq tipli digər parazitar invaziyaları istisna etmək lazımdır. Endemik regionlarda qarışıq formalar — teniozun və stronqiloidozun (bağırsaq qurdu tərəfindən yaranan helmintoz) birləşməsi mümkündür. Bu, klinik mənzərəni daha müxtəlif edir və genişləndirilmiş müayinə tələb edir.
Beləliklə, teniozun diaqnostikası çoxmərhələli prosesdir ki, burada həlledici əhəmiyyət parazitin növünün morfoloji cəhətdən təsdiqlənməsinə və zədələnmənin toxuma formalarının riskinin qiymətləndirilməsinə aiddir.
Müalicə
Teniozun müalicəsi parazitin yetkin fərdinin bağırsaqdan tam çıxarılmasına, yumurtalarla autoinvaziyanın qarşısının alınmasına və həzm sisteminin funksional pozğunluqlarının aradan qaldırılmasına yönəlmişdir. Yanaşma tenioz üzrə müasir klinik tövsiyələrdə əks olunan prinsiplər əsasında qurulur.
Əsasını parazitəleyhinə terapiya təşkil edir. Helmintin enerji mübadiləsini pozan preparatlardan istifadə olunur. Onlardan bəziləri qlükozanın utilizasiyasını blok edir, digərləri isə parazitin örtüklərinə zərər vuraraq onun selikli qişada saxlanma qabiliyyətini itirməsinə və məhv olmasına səbəb olur. Hərəkətsizləşdirilmiş soliter təbii yolla (nəcislə) xaric olunur.
İnsanda teniozun müalicəsi üçün preparatlar klinik tövsiyələr əsas götürülərək həkim tərəfindən fərdi qaydada seçilir. Müstəqil qəbul buğumların dağılmasına və yumurtaların ayrılmasına səbəb ola bilər ki, bu da nəticədə sistiserkoz riskini artıra bilər.
Əlavə olaraq istifadə olunur:
- Bağırsaq peristaltikasını gücləndirən vasitələr — məhv olmuş parazitin daha sürətli çıxarılmasına kömək edir.
- Dezintoksikasiya tədbirləri — helmintin parçalanması zamanı yaranan intoksikasiya təzahürlərini azaldır.
- Antihistamin vasitələr — parazitin antigenləri ilə şərtlənən allergik reaksiyaları azaldır.
- Ferment preparatları — qidanın həzm proseslərinin bərpasına kömək edir.
- Bağırsaq mikrobiotasının korreksiyası üçün vasitələr — helmintlərdən azad etmədən sonra həzmin sabitləşdirilməsi üçün istifadə olunur.
Terapiya laboratoriya analizlərinin nəzarəti altında aparılır. Bir neçə aydan sonra natamam eradikasiyanı istisna etməyə imkan verən təkrar diaqnostika yerinə yetirilir.
Beləliklə, müalicə təkcə helmintin məhv edilməsinə deyil, həm də mədə-bağırsaq traktının funksiyalarının bərpasına, mübadilə pozğunluqlarının korreksiyasına və təkrar yoluxmanın qarşısının alınmasına yönəlmişdir.
Reabilitasiya
Helmintlərdən azad etmə tamamlandıqdan sonra orqanizmə bərpa üçün vaxt lazımdır. Parazit uğurla çıxarıldıqda belə bağırsağın selikli qişası funksional cəhətdən zəifləmiş qalır.
Reabilitasiya dövrünün mərhələsində aşağıdakılar tətbiq olunur:
- qıcıqlandırıcı məhsulların məhdudlaşdırıldığı pəhriz qidalanma;
- yüngül mənimsənilən zülala önəm verilməklə rasionun tədricən genişləndirilməsi;
- vitamin balansının bərpası;
- qidalanma rejiminin normallaşdırılması;
- disbiotik dəyişikliklərin korreksiyası;
- bədən çəkisinə nəzarət;
- təkrar laboratoriya müayinələri.
Dəstəkləyici tədbirlər nazik bağırsağın funksiyalarını bərpa etməyə və həzm sisteminin xroniki pozğunluqları riskini azaltmağa kömək edir. Xəstəyə həmçinin təkrar yoluxmanı istisna etmək üçün şəxsi gigiyena qaydaları izah edilir.
Profilaktika
Teniozun profilaktikası parazitin həyat dövrünün kəsilməsinə əsaslanır. Yoluxma mənbəyi yoluxmuş donuz əti olduğundan, tədbirlər həm fərdi, həm də ictimai səviyyədə həyata keçirilməlidir.
Əsas profilaktik tədbirlərə aşağıdakılar aiddir:
- donuz ətinin diqqətli istilik emalı;
- çiy və ya yarımçıq bişmiş ətin qəbulundan imtina;
- laşların sistiserklərin mövcudluğuna görə baytarlıq nəzarəti;
- ət emalı müəssisələrində sanitar normalara riayət olunması;
- çiy ətlə təmasdan sonra əllərin yuyulması;
- müxtəlif məhsullar üçün ayrı doğrama taxtalarından istifadə;
- daşıyıcıların aşkarlanması və müalicəsi;
- kənd rayonlarında suyun keyfiyyətinə nəzarət.
İnsan parazitin son sahibi və yumurtaların mənbəyi olduğundan, yoluxmuş insanların erkən diaqnostikası və müalicəsi xüsusi əhəmiyyət kəsb edir.
Profilaktika təkcə bağırsaq formasının qarşısının alınmasına deyil, həm də xüsusi təhlükə təşkil edən sistiserkozun inkişaf riskinin azaldılmasına yönəlmişdir.
Yadda saxla!
Klinik müşahidələrə görə, tenioz bəzən kəskin appendisiti imitasiya edə bilir. Parazitin buğumlarının qurdabənzər çıxıntı nahiyəsinə miqrasiyası sağ ilium nahiyəsində ağrılara, hərarətə və qarın pərdəsinin qıcıqlanması simptomlarına səbəb ola bilər. Cərrahiyyə təcrübəsində iltihabın həqiqi səbəbinin donuz soliteri olduğu hallar təsvir edilmişdir. Bu, xüsusilə endemik regionlarda teniozun vaxtında diaqnostikasının vacibliyini vurğulayır.
Suallar və cavablar
Tenioz əsasən yaxşı bişirilməmiş və ya kifayət qədər istilik işlənməsindən keçməmiş donuz ətinin qəbulu ilə yoluxur. Parazitin sürfələri ət toxumasında saxlanıla bilir və mədə-bağırsaq traktına düşdükdə orada yetkin fərdə çevrilir. İnsandan insana adi məişət təmasları ilə yoluxma baş vermir, əsas amil qida hazırlanmasına və ətin kifayət qədər istilik işlənməsinə diqqətsizlikdir.
Müalicə olunmadıqda yetkin parazit bağırsaqda uzun illər, bəzən ömür boyu qala bilər, çünki o, orqanizmin öz müdafiə mexanizmləri ilə həmişə xaric olunmur. Bu müddət ərzində simptomlar dəyişkən ola, bəzən demək olar ki, hiss olunmaya bilər. Ona görə diaqnoz təsdiqləndikdə müalicəni gecikdirməmək, parazitin tam xaric olunduğunu isə həkimin təyin etdiyi nəzarət müayinəsi ilə yoxlatmaq vacibdir.
Teniozun ən ciddi fəsadı sistiserkoz adlanan vəziyyətdir — bu zaman parazitin sürfələri bağırsaqdan kənara, əzələlərə, gözə və ya baş beyinə yayılaraq orada kista əmələ gətirir. Beyində yerləşən kistalar qıcolma və digər nevroloji əlamətlərə səbəb ola bilər və bəzən cərrahi müdaxilə tələb edir. Bu səbəbdən diaqnoz qoyulduqda müalicəni gecikdirməmək və həkimin göstərişlərinə tam əməl etmək əhəmiyyətlidir.
Mövzu üzrə məqalələr
HPV testi müsbətdir: bu nəticə nə deməkdir?
HPV-müsbət nəticə xərçəng diaqnozu deyil və yoluxmanın vaxtını göstərmir. Əsas məsələ testin tipini və sizə uyğun nəzarət planını…
İstiqamət: Ginekologiya / İnfeksion xəstəliklər / Onkoginekologiya
Vaginal qaşınma və ifrazat: hər dəfə kandidozdurmu?
Qaşınma və ifrazat həmişə kandidoz demək deyil. İlk, təkrarlanan və ya müalicəyə cavab verməyən şikayətlərdə səbəbin dəqiqləşdirilməsi vacibdir.
İstiqamət: Ginekologiya / İnfeksion xəstəliklər
“RW” cavabını necə anlamalı: sifilis testləri niyə fərqlənir?
“RW” adı bəzən ümumi işlədilsə də, sifilis testlərinin üsulları fərqlidir. Diaqnoz və nəzarət üçün testin adı, əvvəlki müalicə…
İstiqamət: Venerologiya / İnfeksion xəstəliklər
Cinsi infeksiyalar üçün analiz: hansı nümunə nəyi yoxlayır?
Cinsi yolla keçən bütün infeksiyaları tək bir analiz yoxlamır. Testlər təmasın növünə, vaxtına, əlamətlərə və fərdi riskə uyğun…
İstiqamət: Ginekologiya / Venerologiya / İnfeksion xəstəliklər
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
