Ağciyər və sümük vərəmi Mycobacterium tuberculosis kompleksinin törətdiyi infeksiyanın ağciyər və ya sümük-oynaq sistemini zədələməsidir. Sümük vərəmi çox vaxt hematogen yayılma nəticəsində inkişaf edir.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Sil
- quruca
Tarixi məlumatlar
Qədim dövrlərdə xəstələrin tədricən arıqlaması səbəbindən bu xəstəlik «quruca» adlandırılırdı. Hippokratın əsərlərində artıq ağciyər vərəminin simptomlarına bənzər klinik əlamətlərdən bəhs olunurdu.
Dönüş nöqtəsi 1882-ci il oldu — alman alimi Robert Kox xəstəliyin infeksion təbiətini sübut edərək törədicini, vərəm mikobakteriyasını ayırdı. Bu bakteriya hazırda tez-tez Kox çöpü adlandırılır. Alimin etdiyi bu kəşf vərəmin səbəblərini anlamağa imkan verdi və elmi ftiziatriyanın əsasını qoydu.
XX əsrdə ilk əleyhinəvərəm preparatları meydana çıxdı ki, bu da proqnozu kökündən dəyişdi. Əvvəllər xəstəlik demək olar ki, qaçılmaz şəkildə ağır nəticələrə gətirib çıxarırdısa, kombinə edilmiş terapiyanın tətbiqi ilə infeksion prosesi nəzarətdə saxlamaq mümkün oldu. Sonrakı onilliklərdə klinik təsniflər formalaşdı, diaqnostika üsulları və müasir tövsiyələrdə əks olunan müalicə standartları işlənib hazırlandı.
Səbəbləri
Vərəmin səbəbi insan orqanizminə mikobakteriyaların (Mycobacterium tuberculosis) düşməsidir. Vərəmin törədicisi infeksion prosesi başladır. Kox çöpü bir çox bakteriyaların tez məhv olduğu şəraitə tab gətirə bilir.
Mikobakteriyalar ev tozunda, müxtəlif səthlərdə, qurumuş bioloji ifrazatlarda həyat qabiliyyətini saxlayır. Bu patogenlər üçün qurumaq və qısamüddətli soyuma qorxulu deyil. Bununla belə, birbaşa günəş şüaları və yüksək temperatur onlara dağıdıcı təsir göstərir ki, bu da otaqların sanitar təmizlənməsi zamanı nəzərə alınır.
İnfeksiya mənbəyi ən çox yoluxmuş insan olur (xəstəliyin açıq formaları ən təhlükəlisidir). Vərəmin insandan insana necə ötürüldüyündən danışarkən əsas rolun aerozol yolu ilə ötürülmə tərəfindən oynandığını qeyd etmək vacibdir.
Vərəmlə necə yoluxmaq olar? Öskürək, danışıq və hətta adi nəfəsalma zamanı havaya mikobakteriya saxlayan çox xırda hissəciklər düşür. Yoluxmuş insanla təmas nə qədər uzun və yaxın olarsa, yoluxma ehtimalı bir o qədər yüksək olar.
Aerozol yolundan başqa digər ötürülmə mexanizmləri də mövcuddur, lakin onlara nadir hallarda rast gəlinir:
- alimentar yol — xəstə heyvanların termiki emal olunmamış südü və süd məhsulları vasitəsilə;
- kontakt yolu — zədələnmiş dəri və ya selikli qişalar vasitəsilə;
- transplasentar yol — hamiləlik zamanı xəstə anadan dölə.
Beləliklə, ağciyər vərəminin hansı yolla ötürüldüyü sualına cavab olaraq deyə bilərik ki, infeksiyanın yayılmasının əsas mexanizmi hava yolu ilə qalır.
Mikobakteriyalar tənəffüs yollarına çatdıqdan sonra toxumada birincili iltihabi sahə formalaşır. Orqanizm laqeyd qalmır: immun hüceyrələr törədicini «bloklamağa» çalışaraq spesifik strukturlar — qranulomalar əmələ gətirir. Bunlar infeksiyanın yayılmasını məhdudlaşdıran özünəməxsus maneələrdir.
Bəzi insanlarda latent vəziyyət inkişaf edə bilər. Bakteriyalar orqanizmdə saxlanılır, lakin simptomlar yoxdur və insan xəstəliyi hiss etmir. Bununla belə, müdafiə imkanları zəiflədikdə (xroniki xəstəliklər, stress, tükənmə, əlverişsiz sosial şərait fonunda) prosesin yenidən aktivləşməsi mümkündür. Bu zaman aktiv ağciyər vərəmi inkişaf edir və ya digər orqanlar zədələnir.
Bu klinik-patogenetik xüsusiyyət onu göstərir ki, vərəmin səbəblərini yalnız xəstə ilə təmas faktına endirmək olmaz. Orqanizmin ümumi vəziyyəti, immun sisteminin işi, müşayiət edən patologiyalar və insanın həyat tərzi də əhəmiyyət kəsb edir.
İnkişaf mexanizmi
Əgər vərəmin müalicəsi təxirə salınırsa və ya ümumiyyətlə aparılmırsa, infeksion proses tədricən proqressivləşir. Ağciyər toxumasında dağılma zonaları formalaşır, burada normal struktur dağılma sahələri ilə əvəz olunur. Vaxt keçdikcə boşluqlu törəmələr — mikobakteriyaların fəal çoxaldığı «kavernalar» adlanan sahələr meydana çıxa bilər. Bu zaman bakteriya ifrazı artır və vərəmin açıq forması ətrafdakılar üçün real epidemioloji təhlükəyə çevrilir. İnsan, xüsusən sıx məişət təmasları şəraitində, infeksiya mənbəyinə çevrilir.
Ümumi vəziyyət də pisləşir. İntoksikasiya güclənir, orqanizm resurslarını itirir. Ağciyər vərəminin simptomları daha ifadəli olur. Öskürək inadkar xarakter alır, bəlğəmdə qan qarışığı görünə bilər, zəiflik artır, bədən çəkisi azalır, iştah pozulur. Bəzi xəstələrdə davamlı subfebril temperatur və gecə tərləməsi müşahidə olunur.
İnfeksion proses qan damarları vasitəsilə yayıla və digər orqanları əhatə edə bilər. Belə hallarda xəstəliyin generalizə olunmuş variantları formalaşır, bu zaman yalnız ağciyərlər deyil, sümük sistemi, böyrəklər, beyin qişaları və digər strukturlar da zərər çəkir. Bu cür formalar daha ağır keçir və daha uzun və mürəkkəb müalicə tələb edir.
Təsnifat
Vərəmin bir neçə təsnifatı var. Əsasında klinik, morfoloji və epidemioloji əlamətlər dayanır.
Prosesin lokalizasiyasına görə:
- ağciyər vərəmi;
- sümük və oynaq vərəmi;
- dəri vərəmi;
- böyrək vərəmi;
- limfa düyünlərinin zədələnməsi;
- mərkəzi sinir sisteminin vərəmi;
- genital vərəm.
Bakteriya ifrazına görə:
- vərəmin açıq forması (xəstə mikobakteriya ifraz edir və yoluxucudur);
- qapalı forma (bakteriyalar bəlğəmdə aşkar edilmir).
Gedişinə görə:
- ilkin proses;
- ikincili;
- xroniki formalar.
Klinik mənzərə
Vərəmin inkubasiya dövrü bir neçə həftədən bir neçə aya qədər davam edə bilər. Bu müddət ərzində törədici orqanizmdə mövcuddur, lakin klinik təzahürlər yoxdur. Müəyyən vaxtdan sonra prodromal mərhələ inkişaf edir — həddindən artıq yorğunluğu və ya yüngül virus infeksiyasını xatırladan qeyri-spesifik şikayətlər meydana çıxır.
Vərəmin simptomları tədricən inkişaf edir. Erkən mərhələlərdə əlamətlərin zəif ifadə olunması həkimə gec müraciət olunmasına səbəb olur.
Ağciyər vərəminin ən xarakterik əlamətləri:
- uzunmüddətli öskürək (2–3 həftədən çox);
- bəlğəm ifrazı, bəzən qan qarışığı ilə;
- subfebril temperatur;
- gecə tərləməsi;
- bədən çəkisinin aşkar səbəb olmadan azalması;
- zəiflik, yorğunluq;
- döş qəfəsində ağrılar;
- fiziki yüklənmə zamanı təngnəfəslik.
Ağciyərdənkənar formalarda klinik təzahürlər zədələnmiş orqandan asılıdır. Məsələn, sümük vərəmi belədə və ya oynaqlarda ağrılarla, hərəkətliliyin məhdudlaşması ilə müşayiət olunur. Dəri vərəmi sıx düyünlər, xoralar və ya uzun müddət sağalmayan ocaqlarla təzahür edir.
Ümumi şəkildə vərəm necə təzahür edir? Xəstəlik yavaş inkişaf edir, ona görə də bir çox xəstələr artıq ifadə olunmuş dəyişikliklər olduqda həkimə müraciət edirlər. Buna görə də narahatlığın hətta əhəmiyyətsiz görünən simptomlarına diqqət yetirmək vacibdir.
Şəkillərdə əlamətlər
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Vərəmin diaqnostikası kompleks yanaşma tələb edir. Prosesin təsdiqlənməsi üçün klinik qiymətləndirmənin, vizuallaşdırma texnologiyalarının və mikobakteriyaları aşkar etməyə imkan verən laboratoriya üsullarının birləşməsi zəruridir.
Müasir diaqnostika üsullarına aşağıdakılar daxildir:
- flüoroqrafiya və döş qəfəsinin rentgenoqrafiyası — ağciyər toxumasındakı dəyişiklikləri (sıxlaşma ocaqları, dağılma sahələri, boşluqlu törəmələr) aşkar edir;
- kompüter tomoqrafiyası — daha ətraflı təsvir əldə etməyə imkan verir və zədələnmənin yayılma dərəcəsini müəyyən etməyə kömək edir;
- bəlğəmin mikroskopiyası — turşuya davamlı bakteriyaların aşkarlanmasına kömək edir;
- bakterioloji tədqiqat — törədicinin kulturasının becərilməsi və sonradan onun əleyhinəmikrob vasitələrə həssaslığının müəyyən edilməsi;
- molekulyar-genetik texnologiyalar — mycobacterium-un DNT fraqmentlərini və dərmana qarşı davamlılıq əlamətlərini aşkar edir;
- orqanizmin mikobakteriya antigenlərinə reaksiyasını qiymətləndirən immunoloji testlər.
Ayrıca Mantu sınağı üzərində dayanmaq lazımdır. Bu vaksinasiya deyil, diaqnostik prosedurdur. Dəri altına mikobakteriyalardan alınan təmizlənmiş zülal komponenti olan tuberkulinin az miqdarı yeridilir.
Müəyyən vaxtdan sonra yerli reaksiya — sıxlaşmanın ölçüsü qiymətləndirilir. Mantu sınağı orqanizmin törədici ilə qarşılaşıb-qarşılaşmadığını və immun cavabın formalaşıb-formalaşmadığını göstərir. O, aktiv xəstəliyi təsdiqləmir, lakin infeksiyalanmanı aşkar etməyə və əlavə müayinəyə ehtiyacı müəyyən etməyə kömək edir.
72 saatdan sonra papulanın ölçüsü ölçülür. Reaksiya hüceyrəvi immunitetin fəallığını əks etdirir. İnfiltratın əvvəlki nəticələrlə müqayisədə böyüməsi təzə yoluxmadan xəbər verə bilər.
Vərəm üzrə aktual klinik tövsiyələrdə ənənəvi tuberkulindiaqnostikadan əlavə, infeksiyalanmanın aşkarlanmasının daha dəqiq üsullarından da istifadə olunur. Söhbət Mycobacterium tuberculosis-in ciddi şəkildə müəyyən edilmiş antigenlərinə qarşı immun cavabın tanınmasına əsaslanan dəri sınaqlarından və yeni nəsil laboratoriya testlərindən gedir. Bu cür tədqiqatlar peyvənddən sonrakı reaksiyanı həqiqi infeksiyalanmadan fərqləndirməyə və prosesin fəallığını daha dəqiq qiymətləndirməyə imkan verir.
Ağırlaşmalar
Əgər infeksion proses nəzarətsiz qalarsa, əlverişsiz nəticələr riski əhəmiyyətli dərəcədə artır. Toxumaların dağılması və uzunmüddətli iltihab həyatın keyfiyyətinə və müddətinə təsir edən ağırlaşmaların inkişafına gətirib çıxara bilər.
Ən əhəmiyyətli nəticələrə aşağıdakılar aiddir:
- ağciyər qanaxması — ağciyər toxumasının dağılma zonasında damarların zədələnməsi zamanı inkişaf edir və həyat üçün təhlükə yarada bilər;
- tənəffüs çatışmazlığı — funksiya göstərən ağciyər parenximasının bir hissəsinin itirilməsi və qaz mübadiləsinin azalması nəticəsində formalaşır;
- spontan pnevmotoraks — kavernanın cırılması nəticəsində plevra boşluğuna hava düşməsi;
- daxili orqanların amiloidozu — uzunmüddətli xroniki intoksikasiyanın nəticəsi;
- vərəm təbiətli meningit — beyin qişalarının zədələnməsi;
- sümük vərəmində onurğanın deformasiyaları.
Bu vəziyyətlər proqnozu əhəmiyyətli dərəcədə pisləşdirir və ixtisaslaşdırılmış yardım tələb edir.
Müalicə
Vərəmin müalicəsi sübuta əsaslanan ftiziatriyanın prinsiplərinə əsaslanan və klinik tövsiyələrdə əks olunan uzunmüddətli, mərhələli prosesdir. Terapiyanın əsas məqsədi mikobakteriyaların məhv edilməsi, bakteriya ifrazının dayandırılması, ağırlaşmaların qarşısının alınması və davamlı remissiyanın formalaşdırılmasıdır.
Xəstələrin vərəmin müalicə oluna bilib-bilinmədiyi sualına cavab verərkən vurğulamaq lazımdır: vaxtında aşkarlanma və terapiya sxeminə ciddi əməl olunması ilə xəstəlik nəzarətə tabe olur. Bununla belə, vərəmin müalicəsi həmişə bir neçə istiqamətin birləşməsini tələb edir və qısamüddətli ola bilməz.
Əsasını əleyhinəmikrob terapiya təşkil edir. Aşağıdakı təsirlərə malik preparat qrupları istifadə olunur:
- mikobakteriyaların hüceyrə divarının sintezini boğaraq onların qoruyucu qişasını dağıdanlar;
- bakteriyanın ferment sistemlərini blokada edərək çoxalma proseslərini pozanlar;
- mikrob hüceyrəsində zülal sintezini inhibə edənlər;
- törədicinin hüceyrədaxili formalarına təsir edənlər;
- yavaş bölünən populyasiyalara qarşı fəal olanlar.
Dərmana qarşı davamlılığın qarşısını almaq üçün bir neçə təsir mexanizminin birləşməsi zəruridir. Mikobakteriyalar adaptasiya qabiliyyətinə malikdir, ona görə də birkomponentli sxem tətbiq edilmir.
Terapiya iki mərhələdə aparılır:
- intensiv — bakterial fəallığın maksimal boğulması üçün;
- saxlayıcı — əldə olunan nəticənin möhkəmləndirilməsi.
Müalicənin müddəti xəstəliyin formasından və törədicinin həssaslığından asılı olaraq 6 ay və daha çox ola bilər.
Əleyhinəmikrob vasitələrdən əlavə patogenetik terapiya da istifadə olunur. O, aşağıdakılara yönəlib:
- iltihabi reaksiyanın azaldılması;
- immun pozğunluqların korreksiyası;
- zədələnmə zonasında mikrosirkulyasiyanın yaxşılaşdırılması;
- ağciyər toxumasının fibrozlaşmasının qarşısının alınması;
- intoksikasiyanın azaldılması.
Bu üsullar xroniki infeksion proses zamanı yaranan patoloji zənciri kəsməyə imkan verir.
Klinik təzahürləri aradan qaldırmaq üçün simptomatik terapiya tətbiq olunur:
- ifadəli qızdırma zamanı — hərarətdüşürücü vasitələr;
- bəlğəmin çıxmasını asanlaşdırmaq üçün — mukolitik və bronxolitik vasitələr;
- qaraciyərin funksiyasını saxlayan preparatlar — çünki əleyhinəmikrob terapiya bu orqana yük yarada bilər;
- ağciyərdənkənar formalarda, məsələn sümük vərəmində — ağrıkəsicilər.
Cərrahi müalicə
Bəzi hallarda cərrahi müalicə tətbiq edilir. O, məhdud dağılma ocaqlarının, dərmana davamlı formaların və ya fəsadların olduğu hallarda göstərişdir. Zədələnmiş toxuma sahəsinin çıxarılması bakterial yükü azaltmağa və medikamentoz terapiyanın effektivliyini artırmağa imkan verir.
Reabilitasiya
Əsas müalicə kursu başa çatdıqdan sonra xəstə bərpaedici tədbirlərə ehtiyac duyur. Reabilitasiya orqanizmin möhkəmləndirilməsinə, tənəffüs funksiyasının yaxşılaşdırılmasına və infeksiyanın residivinin qarşısının alınmasına yönəlib.
Əsas üsullara aşağıdakılar aiddir:
- nəfəs gimnastikası — ağciyərlərin ventilyasiyasını yaxşılaşdırır və onların ehtiyat imkanlarını artırır;
- müalicəvi bədən tərbiyəsi — əzələ tonusunun və dözümlülüyün bərpasına kömək edir;
- ixtisaslaşdırılmış müəssisələrdə sanator-kurort müalicəsi;
- kifayət qədər zülal və vitamin tərkibli rasional qidalanma;
- psixoloji dəstək;
- ftiziatr yanında müntəzəm monitorinq nəzərdə tutan dinamik müşahidə.
Ağciyər vərəminin ağır formalarından sonra və cərrahi müdaxilələrdən sonra reabilitasiya xüsusilə vacibdir. Fiziki fəallığın tədricən genişləndirilməsi orqanizmə yeni fəaliyyət şəraitinə tədricən uyğunlaşmağa kömək edir.
Profilaktika
Vərəmin profilaktikası infeksiyanın ötürülmə yollarının kəsilməsinə və əhalinin immun müdafiəsinin möhkəmləndirilməsinə yönəlmiş sanitar, tibbi və sosial tədbirlər kompleksini əhatə edir. Xəstəlik əsasən hava yolu ilə ötürüldüyündən, xəstələrin erkən aşkarlanması və bakteriya ifrazına nəzarət xüsusi əhəmiyyət kəsb edir.
Əsas profilaktika tədbirləri:
- böyüklərdə müntəzəm flüoroqrafiya;
- uşaqlarda skrininq immunoloji testlər;
- bakteriya ifrazı dayanana qədər açıq formalı xəstələrin təcrid edilməsi;
- şəxsi gigiyena qaydalarına əməl olunması;
- tam dəyərli qidalanma;
- otaqların havalandırılması;
- əhali arasında sanitar maarifləndirmə.
Vərəmə qarşı peyvənd xüsusi yer tutur. Vaksinasiya uşağın həyatının ilk günlərində doğum evində BCG preparatı ilə aparılır. Məqsəd — vərəm meningiti kimi ağır generalizə olunmuş formaların riskini azaldan spesifik immunitetin formalaşdırılmasıdır. İmmunitetin kifayət qədər gərginliyini saxlamaq üçün müəyyən vaxtdan sonra revaksinasiya aparılır.
Vərəmin kompleks profilaktikası infeksiyanın yayılma səviyyəsini azaltmağa və əhalinin sağlamlığını qorumağa imkan verir.
Yadda saxla!
Ftiziatr mütəxəssislər vurğulayırlar ki, vərəm çox yayılmış infeksiyadır və onun riski adətən qiymətləndirilmir. Uzunmüddətli öskürək, izahsız çəki itkisi, gecə tərləməsi və subfebril temperatur diqqəti cəlb etməlidir. Belə əlamətlər iki həftədən çox davam edərsə, həkimə müraciət etmək və müayinədən keçmək lazımdır. Erkən diaqnostika tam sağalma ehtimalını əhəmiyyətli dərəcədə artırır və infeksiyanın ətrafdakılara yayılması riskini azaldır.
Əlaqəli Xəstəliklər
Suallar və cavablar
Uzun sürən öskürək, gecə tərləməsi, arıqlama və subfebril temperatur kimi əlamətlər yarandıqda pulmonoloqa müraciət etmək lazımdır, zərurət yarandıqda o sizi ftiziatr həkimə yönləndirə bilər. Diaqnozun təsdiqi üçün ağciyərlərin şəkil müayinəsi və bəlğəmin laborator analizi aparılır. Sümük vərəmi şübhəsində isə əlavə olaraq travmatoloq-ortopedin baxışı tələb oluna bilər.
Aktiv ağciyər vərəmi olan, xüsusən öskürərkən mikobakteriya ifraz edən xəstə ilə uzun müddət qapalı məkanda yaxın təmasda olmaq yoluxma riski yaradır. Bununla belə, hər təmas mütləq xəstələnməyə gətirib çıxarmır — bu, təmasın müddətindən, tezliyindən və şəxsin immun vəziyyətindən asılıdır. Belə təmas olubsa, profilaktik müayinədən keçmək üçün pulmonoloqa müraciət etmək tövsiyə olunur.
Uşaqlarda vərəm çox vaxt böyüklərdəki kimi aydın öskürək və bəlğəmlə deyil, qeyri-spesifik əlamətlərlə — iştahasızlıq, arıqlama, boy-inkişafın ləngiməsi, uzun sürən yüngül temperatur artımı ilə özünü göstərə bilər ki, bu da diaqnozu çətinləşdirir. Kiçik yaşlı uşaqlarda xəstəlik daha sürətli və ağır formalarda inkişaf edə bildiyindən, şübhə yarandıqda vaxt itirmədən pediatr və pulmonoloqa müraciət etmək vacibdir.
Mövzu üzrə məqalələr
Bronxoskopiya (FBS)
Bronxoskopiya (fibrobronxoskopiya, FBS) – yuxarı və aşağı tənəffüs yollarının vəziyyətini vizual olaraq qiymətləndirməyə, həmçinin müalicəvi manipulyasiyalar aparmağa imkan…
İstiqamət: Pulmonologiya
Preastma (preastmatik sindrom)
Preastma — bronxial astmadan əvvəl gələn və tənəffüs yollarının artmış reaktivliyi ilə bağlı olan vəziyyətdir. Ədəbiyyatda onu həmçinin…
İstiqamət: Pulmonologiya
Yüksək intensivlikli Super Inductive System maqnitoterapiya aparatında pnevmoniyadan sonra tənəffüs reabilitasiyası
Pnevmoniya ağciyərlərdə iltihabi proseslə xarakterizə olunan və insanın bütün tənəffüs sisteminə təsir edən kəskin xəstəlikdir. Pnevmoniya infeksiya nəticəsində…
İstiqamət: Fizioterapiya / Pulmonologiya
Spirometriya
Spirometriya və ya spiroqrafiya – xüsusi cihazın (spirometr və ya spiroqraf) köməyi ilə xarici tənəffüs funksiyasının müayinəsini aparmağa…
İstiqamət: Pulmonologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
