İİV infeksiyası insan immunçatışmazlığı virusunun törətdiyi xroniki infeksiyadır. Müalicə olunmadıqda immun sisteminin proqressiv zəifləməsinə və QİÇS mərhələsinə gətirib çıxara bilər.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- HİV
- insan immunçatışmazlığı virusu infeksiyası
Xəstəlik haqqında
İİV xroniki infeksion patologiyalar qrupuna aiddir. Orqanizmə daxil olan virus xarici və daxili patogenlərə qarşı reaksiya təmin edən limfositlərə hücum edir. Müalicə olunmadıqda immun sistemi tədricən zəifləyir və xəstə mikroorqanizmlərə qarşı getdikcə müdafiəsiz qalır. Buna görə müalicə almayan İİV-li insanlarda infeksiyalar ağır, ağırlaşmalarla keçə bilər. Vaxtında başlanmış antiretrovirus terapiya isə immun sistemini qoruyur.
İİV retroviruslar ailəsinə aiddir. O, ilk dəfə 1983-cü ildə ayrılmış, 1987-ci ildə isə beynəlxalq xəstəliklər siyahısına daxil edilmişdir. Hər gün immun çatışmazlığı virusu ilə təxminən 4000 insan yoluxur, onların ən çox sayı 16-25 yaş arası gənclərin payına düşür.
Səbəbləri
İnfeksiyanın mənbəyi həmişə yoluxmuş insandır. Xəstəliyin ötürülməsinin ən geniş yayılmış yolu (halların 80%-ə qədərində) – qorunmasız cinsi əlaqədir. Digər yoluxma üsulları:
- inyeksiyalar üçün qeyri-steril şprislərdən istifadə edilməsi;
- yoluxmuş qanın köçürülməsi;
- tibbi (o cümlədən stomatoloji) manipulyasiyaların, kosmetoloji prosedurların emal edilməmiş alətlərlə aparılması;
- yoluxmuş donordan orqan transplantasiyası.
Uşaq həm hamiləlik dövründə, həm də doğuş zamanı doğuş yollarından keçərkən yoluxa bilər. Digər yoluxma yolu ana südü ilə qidalanmadır: virus südün özündə olur, döşdə zədələr, körpənin ağzında xoralar və eroziyalar olduqda isə risk daha da artır.
Xatırlamaq vacibdir ki, İİV-in ötürülmə səbəbi virusun qan, sperma mayesi, vaginal ifrazat və ana südü vasitəsilə keçməsi ola bilər. Risk qrupuna aşağıdakılar daxildir:
- qan və digər bioloji mayelərlə tez-tez təmasda olan tibb işçiləri (cərrahlar, tibb bacıları, laborantlar, stomatoloqlar);
- narkomaniyaya mübtəla insanlar;
- tatu, manikür, pedikür ustaları, kosmetoloqlar;
- hücuma (dişləmə, cızıq və s.) məruz qala biləcək polis əməkdaşları, digər idarələrin və təcili yardım xidmətlərinin işçiləri;
- prezervativdən istifadə etmədən nizamsız cinsi həyat sürən insanlar.
Müntəzəm olaraq qan verən və ya qan qəbul edən xəstələr xüsusi risk qrupunu təşkil edir. Öpüş, əl sıxma, ümumi qab-qacaq və məişət əşyalarından istifadə zamanı virus praktiki olaraq ötürülmür.
Təsnifat
- Birinci faza – inkubasiya dövrü. Yoluxmadan ilk əlamətlərin və ya antitellərin yaranmasına qədər adətən 2–6 həftə, bəzən 3 aya qədər davam edir.
- İkinci faza – ilkin təzahürlər (kəskin infeksiya) mərhələsi. Tamamilə simptomsuz keçə bilər və ya kəskin respirator virus infeksiyasını, soyuqdəymə hallarını, digər infeksion xəstəlikləri xatırlada bilər. Virus aktiv çoxaldığı və immun sistemi hüceyrələrini zədələdiyi üçün bu fazada onu artıq laboratoriya yolu ilə aşkar etmək mümkündür. Əlamətlər adətən bir neçə həftə davam edir, bəzi təsnifatlarda isə bu faza yoluxmadan sonrakı ilk ilə qədər hesablanır.
- Üçüncü faza – subklinik və ya latent. İİV-ə qarşı antikorlar əmələ gəlməyə davam edir, lakin virusun fəallığı azalır. Spesifik simptomlar yoxdur, bir sıra hallarda daim böyümüş limfa düyünləri müşahidə olunur. Müalicə olunmadıqda bu vəziyyət uzun illər davam edə bilər.
- Dördüncü mərhələ – ikincili xəstəliklər fazası. Virus immun hüceyrələri məhv edir, bunun nəticəsində immun sistemi tükənir və patogenlərin təsirinə düzgün reaksiya verə bilmir. Xəstə xroniki xəstəliklərlə üzləşir: vərəm, kandidoz, həmçinin şişlər.
- Beşinci faza – terminal mərhələ. İİV QİÇS-ə – qazanılmış immun çatışmazlığı sindromuna çevrilir. Müalicə olunmadıqda ikincili xəstəliklər getdikcə ağırlaşır və adətən bir neçə il ərzində ölümlə nəticələnir.
Daimi müalicə olmadıqda terminal mərhələ immun çatışmazlığı virusu ilə ilkin yoluxmadan adətən uzun illər sonra, bəzən isə daha tez baş verir. Antiretrovirus terapiya bu inkişafın qarşısını alır. Müntəzəm müayinədən keçmək və xəstəliyə ən kiçik şübhə olduqda dərhal mütəxəssislərə müraciət etmək son dərəcə vacibdir.
Mərhələlər
İİV infeksiyasının gedişini qiymətləndirmək üçün beynəlxalq praktikada ÜST-ün klinik mərhələləri və immun hüceyrələrinin — CD4 limfositlərinin — sayı istifadə olunur. Yoluxmadan sonrakı ilk həftələr kəskin İİV infeksiyası adlanır: qızdırma, boğaz ağrısı, səpgi ola bilər, virusun qanda miqdarı isə çox yüksəkdir.
- 1-ci klinik mərhələ — əlamətlər yoxdur və ya yalnız limfa düyünləri böyüyüb. Müalicəsiz bu dövr illərlə davam edə bilər, lakin virus immun sistemini tədricən zəiflədir.
- 2-ci mərhələ — yüngül əlamətlər: cüzi arıqlama, təkrarlanan tənəffüs yolu infeksiyaları, qurşaq dəmrovu, dəri zədələnmələri.
- 3-cü mərhələ — uzunmüddətli ishal və hərarət, əhəmiyyətli arıqlama, ağız kandidozu, ağciyər vərəmi, ağır bakterial infeksiyalar.
- 4-cü mərhələ (QİÇS) — ağır opportunist infeksiyalar və bəzi şişlər; CD4 sayı adətən 1 mm³-də 200-dən azdır.
Antiretrovirus terapiya xəstəliyin irəliləməsini dayandırır: virus qanda aşkarlanmayan səviyyəyə enir və belə insan cinsi yolla virusu ötürmür. Müalicə mərhələdən asılı olmayaraq diaqnoz qoyulan kimi başlanır. Mərhələni həkim müayinə nəticələri əsasında müəyyən edir və o, müalicə planının seçiminə təsir göstərir.
Klinik mənzərə
İnkubasiya dövrü simptomsuz keçir. Qeyri-spesifik əlamətlər patologiyanın inkişafının 2-ci mərhələsində meydana çıxır. Bunlar aşağıdakılardır:
- regionar limfa düyünlərinin böyüməsi (əsasən çənəaltı, boyun və qoltuqaltı);
- davamlı subfebril temperatur (38 dərəcəyə qədər);
- bədəndə səpgilər;
- boğazda ağrı, boğazın qıcıqlanması;
- fiziki zəiflik, iş qabiliyyətinin azalması;
- yuxu pozğunluqları;
- arıqlama;
- baş və əzələ ağrıları.
Xəstələrin bir hissəsində (təxminən 30%) İİV-in ikinci fazası daha intensiv əlamətlərlə keçir. Herpes infeksiyasının, pnevmoniyanın simptomları müşahidə oluna bilər, bəzən meningit və digər təhlükəli patologiyalar inkişaf edir.
Xəstəlik ikinci fazadan üçüncüyə keçdikdə simptomatika azalır, çox vaxt tamamilə yox olur. Halların yarısından çoxunda xəstələri yalnız böyümüş limfa düyünləri və zəiflik narahat edir. Sonrakı klinik mənzərə ikincili xəstəliklərin ağırlığı və xarakteri ilə müəyyən olunur.
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
İİV-in müəyyən edilməsi üçün insan immunçatışmazlığı virusuna qarşı spesifik antitellərin aşkarlanmasına imkan verən immunofermentativ analiz (İFA) təyin edilir. Müasir 4-cü nəsil testlər həm antitelləri, həm də virusun p24 antigenini aşkarlayır və infeksiyanı adətən yoluxmadan 2–6 həftə sonra müəyyən edə bilir. Analiz yalnız bu «pəncərə dövrü» başa çatdıqdan sonra etibarlı nəticə verir, buna görə də yoluxma şübhəsi olduqda o bir neçə dəfə təkrarən təyin edilə bilər. Analiz müsbət olarsa, təsdiqedici müayinə – immun blotinq aparılır. Erkən infeksiyada onun nəticəsi mənfi və ya qeyri-müəyyən ola bilər, buna görə belə hallarda bir neçə həftədən sonra təkrar müayinə aparılır.
Əlavə müayinələr ikincili proses və zədələnmələrin aşkarlanmasına yönəlir. Prosedurların siyahısı xəstənin şikayətlərindən və xəstəliyin mərhələsindən asılıdır.
Müalicə
İlk növbədə xəstə infeksionist həkimin uçotuna qoyulur, infeksiyanın cari mərhələsini, ümumi sağlamlıq vəziyyətini müəyyən etməyə, xroniki xəstəlikləri və risk amillərini aşkarlamağa imkan verən tam müayinədən keçir. Törədicini məhv edə biləcək preparatlar mövcud deyil. Müalicə virusun aktiv çoxalmasını boğa bilən, immun sistemin işini sabitləşdirən və QİÇS-in inkişafının qarşısını alan vasitələrlə aparılır. Bu cür terapiya antiretrovirus terapiya adlanır və ömürlük təyin edilir.
Müalicənin effektivliyi üç amildən asılıdır:
- dərman vasitələrinin qəbulu qrafikinə və dozasına gündəlik əsasda riayət edilməsi;
- həkim tərəfindən vəziyyətə daimi nəzarət, müntəzəm müayinələr;
- sağlam həyat tərzi sürmə (siqaretdən, narkotik vasitələrdən, alkoqoldan imtina və s.).
Xəstəliyin erkən aşkarlanması və müalicəyə vaxtında başlanması halında İİV-lə yaşayan xəstələrin həyat keyfiyyəti və müddəti yoluxmamış əhalinin orta göstəricilərindən demək olar ki, fərqlənmir.
Profilaktika
İnsanı İİV-dən qoruya biləcək vaksin hələ mövcud deyil, lakin effektiv dərman profilaktikası var. Yüksək yoluxma riski olan insanlar üçün həkim təmasdan əvvəl profilaktika (PrEP) – antiretrovirus preparatların müntəzəm qəbulunu təyin edə bilər. Ehtimal olunan təmasdan (qorunmasız cinsi əlaqə, iynə ilə zədələnmə) sonra isə mümkün qədər tez, ən geci 72 saat ərzində başlanan və 28 gün davam edən təmasdan sonrakı profilaktika (PEP) yoluxmanın qarşısını ala bilər. Bundan əlavə, müalicə alan və qanında virus aşkarlanmayan İİV-li tərəfdaş virusu cinsi yolla ötürmür. Xəstəliyin profilaktikası həmçinin sağlam həyat tərzi sürməyə və şəxsi təhlükəsizlik qaydalarına riayət etməyə əsaslanır. Mütəxəssislər qətiyyətlə tövsiyə edirlər:
- daimi olmayan partnyorlarla cinsi əlaqədə olarkən baryer kontrasepsiya üsullarından istifadə etmək;
- stomatoloji müalicə, manikür, pedikür, tatu və s. üçün yalnız lisenziyaya malik ixtisaslaşmış müəssisələrə müraciət etmək;
- ev şəraitində inyeksiya aparılarkən yalnız birdəfəlik steril şprislərdən istifadə etmək;
- uşaqlara təhlükəsizlik qaydalarını öyrətmək, küçədə iynə götürməyin, şpris toxunmağın nə üçün təhlükəli olduğunu onlara izah etmək;
- risk olduqda müntəzəm (ən azı ildə bir dəfə) İİV analizi vermək.
Gələcək ananın orqanizmində virus aşkar edilibsə, o, hamiləlik boyunca kursunu kəsmədən təyin edilmiş preparatları qəbul etməlidir.
Yadda saxla!
İİV infeksiyası tam sağalmır, lakin bu gün o, idarə olunan xroniki xəstəlikdir: diaqnoz vaxtında qoyulub antiretrovirus terapiya müntəzəm qəbul edildikdə, İİV-li insanların həyat müddəti və keyfiyyəti demək olar ki, yoluxmamış insanlarınkından fərqlənmir, virus isə tərəfdaşa ötürülmür. Ona görə risk olubsa, testdən keçməyi təxirə salmayın, diaqnoz qoyulubsa, müalicəni dayandırmayın.
Qorunmasız cinsi əlaqədən, iynə ilə zədələnmədən və ya başqasının qanı ilə təmasdan sonra ilk 72 saat ərzində, mümkünsə elə ilk saatlarda, təmasdan sonrakı profilaktika üçün infeksionistə və ya təcili tibbi yardım məntəqəsinə müraciət edin.
İİV-li insanda təngnəfəslik, yüksək hərarət, şiddətli baş ağrısı, qıcolmalar və ya huşun pozulması yaranarsa, dərhal təcili yardım çağırın.
Həkimə vaxt itirmədən müraciət edin, əgər:
- uzun sürən hərarət, gecə tərləməsi, səbəbsiz arıqlama varsa;
- ishal bir neçə həftə keçmirsə;
- ağızda ağ ərp, dəridə yeni səpgilər yaranıbsa;
- hamiləlik planlaşdırılır və ya hamiləlik təsdiqlənib – ananın müalicəsi uşağın yoluxmasının qarşısını alır.
Suallar və cavablar
Diaqnostika və müalicə taktikası klinik əlamətlər, müayinə nəticələri, xəstəliyin səbəbi və pasiyentin fərdi xüsusiyyətləri nəzərə alınaraq profil mütəxəssis tərəfindən müəyyən edilir.
Mövzu üzrə məqalələr
HPV testi müsbətdir: bu nəticə nə deməkdir?
HPV-müsbət nəticə xərçəng diaqnozu deyil və yoluxmanın vaxtını göstərmir. Əsas məsələ testin tipini və sizə uyğun nəzarət planını…
İstiqamət: Ginekologiya / İnfeksion xəstəliklər / Onkoginekologiya
Vaginal qaşınma və ifrazat: hər dəfə kandidozdurmu?
Qaşınma və ifrazat həmişə kandidoz demək deyil. İlk, təkrarlanan və ya müalicəyə cavab verməyən şikayətlərdə səbəbin dəqiqləşdirilməsi vacibdir.
İstiqamət: Ginekologiya / İnfeksion xəstəliklər
“RW” cavabını necə anlamalı: sifilis testləri niyə fərqlənir?
“RW” adı bəzən ümumi işlədilsə də, sifilis testlərinin üsulları fərqlidir. Diaqnoz və nəzarət üçün testin adı, əvvəlki müalicə…
İstiqamət: Venerologiya / İnfeksion xəstəliklər
Cinsi infeksiyalar üçün analiz: hansı nümunə nəyi yoxlayır?
Cinsi yolla keçən bütün infeksiyaları tək bir analiz yoxlamır. Testlər təmasın növünə, vaxtına, əlamətlərə və fərdi riskə uyğun…
İstiqamət: Ginekologiya / Venerologiya / İnfeksion xəstəliklər
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
