Mpox (keçmiş adı – meymun çiçəyi) çiçək virusları qrupuna aid virusun törətdiyi infeksiyadır. Hərarət, limfa düyünlərinin böyüməsi və mərhələlərlə inkişaf edən səpgi ilə gedir. Əsasən yaxın fiziki təmasla ötürülür, çox vaxt bir neçə həftəyə sağalır.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Meymun çiçəyi
- meymun çiçəyi virusu infeksiyası
Xəstəlik haqqında
Mpox ortopoksviruslar cinsinə aid virusun törətdiyi infeksiyadır; bu virus təbii çiçəyin törədicisi ilə qohumdur, lakin xəstəlik ondan xeyli yüngül keçir. Uzun müddət Mərkəzi və Qərbi Afrikada endemik zoonoz infeksiya kimi məlum idi: virus əsasən gəmiricilərdən və digər vəhşi heyvanlardan insana keçirdi.
2022-ci ildən etibarən virus endemik olmayan bir çox ölkədə, əsasən insandan insana yaxın fiziki, o cümlədən cinsi təmasla yayılmağa başladı. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı (ÜST) mpox-u 2022-ci ildə və yenidən 2024-cü ildə beynəlxalq əhəmiyyətli fövqəladə hal kimi qiymətləndirdi.
Virusun iki əsas qrupu (klad) var – I və II; onlar yayılma yolları və xəstəliyin ağırlığı ilə fərqlənir. Əksər insanlarda xəstəlik yüngül və ya orta ağırlıqda keçir və iki-dörd həftəyə sağalır. Lakin immuniteti zəif insanlarda (xüsusən müalicə olunmayan İİV-infeksiyasında), kiçik uşaqlarda və hamilələrdə ağır gediş və ağırlaşmalar riski daha yüksəkdir.
Səbəbləri
Xəstəliyə mpox virusu səbəb olur. Virus orqanizmə zədələnmiş dəri, selikli qişalar (ağız, göz, cinsiyyət orqanları) və tənəffüs yolları vasitəsilə daxil olur. Əsas ötürülmə yolları:
- Dəri ilə birbaşa təmas – xəstənin səpgisi, qabıqları və bədən mayeləri ilə toxunma, qucaqlaşma, öpüşmə; bu, ən əsas yoldur.
- Cinsi təmas – səpgi tez-tez cinsiyyət orqanları və anal nahiyədə yerləşdiyi üçün; çoxsaylı və ya yeni partnyorlar riski artırır.
- Uzunmüddətli üz-üzə təmas – yaxın məsafədə uzun danışıq zamanı tənəffüs damcıları ilə.
- Əşyalar vasitəsilə – xəstənin yatağı, dəsmalı, paltarı ilə; virus səthlərdə müəyyən müddət qala bilir.
- Heyvanlardan – endemik regionlarda yoluxmuş vəhşi heyvanların dişləməsi, cızması, ətinin hazırlanması zamanı.
- Anadan dölə – hamiləlikdə cift vasitəsilə, həmçinin doğuş zamanı və sonra yaxın təmasla.
Risk qrupuna xəstə ilə eyni evdə yaşayanlar, onun qulluğunu edən tibb işçiləri və ailə üzvləri, çoxsaylı cinsi partnyoru olan insanlar və xəstəliyin yayıldığı regionlara səfər edənlər aiddir. İnkubasiya dövrü adətən bir-iki həftədir, bəzən üç həftəyə qədər uzanır.
Klinik mənzərə
Xəstəlik çox vaxt ümumi əlamətlərlə başlayır, bir neçə gün sonra səpgi yaranır. Bəzən səpgi ümumi əlamətlərdən əvvəl və ya onlarsız da çıxa bilər.
- Ümumi əlamətlər – hərarət, üşütmə, baş və əzələ ağrıları, bel ağrısı, güclü halsızlıq.
- Limfa düyünlərinin böyüməsi – boyunda, qoltuqaltında, qasıqda; mpox üçün xarakterik əlamətdir.
- Səpgi – mərhələlərlə inkişaf edir: ləkə – düyün – qabarcıq – irinli qabarcıq – qabıq; elementlər bərk, dərin və mərkəzində çökəkli ola bilər.
- Səpginin yeri – üz, ovuclar, ayaq altları, ağız boşluğu, cinsiyyət orqanları, anal nahiyə; elementlərin sayı bir neçədən çoxsaylıya qədər dəyişir.
- Ağrı və qaşınma – səpgi ağrılı ola bilər, sağalma dövründə qaşınır.
- Ağızda və boğazda zədələnmə – udqunmada ağrı, yeyib-içməkdə çətinlik.
- Anal nahiyədə zədələnmə – ağrı, qanaxma, tez-tez yalançı çağırışlar (proktit).
- Göz əlamətləri – qızartı, yaşarma, ağrı (konyunktivit).
Uşaqlarda xəstəlik daha ağır keçə bilər və susuzlaşma tez inkişaf edir. Hamiləlikdə infeksiya döl üçün təhlükəlidir, ona görə hamilə qadın şübhəli səpgi olduqda dərhal həkimə müraciət etməlidir.
Təcili həkimə müraciət etmək lazımdır, əgər gözdə ağrı və ya görmə pozuntusu, nəfəs darlığı, döş ağrısı, şüurun qarışması, qıcolmalar, maye qəbul edə bilməmə, sidiyin azalması, geniş və ya sürətlə çoxalan səpgi, səpgi ətrafında güclü qızartı və şişkinlik yaranıbsa. Vəziyyət ağırdırsa, 103-ə zəng edin.
Şəkillərdə əlamətlər
Bu şəkil xəstəliyin klinik görünüşünü göstərir
Bu şəkil xəstəliyin klinik görünüşünü göstərir
Bu şəkil xəstəliyin klinik görünüşünü göstərir
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Həkim səpginin xarakterini, onun necə inkişaf etdiyini, limfa düyünlərini qiymətləndirir, son həftələrdə yaxın və cinsi təmaslar, səfərlər və ətrafda oxşar xəstəliyi olan insanlar barədə soruşur. Bu suallar məxfi qalır və düzgün diaqnoz üçün vacibdir. Klinikaya gəlməzdən əvvəl telefonla xəbər vermək tövsiyə olunur ki, başqalarının yoluxmasının qarşısı alınsın.
- PZR müayinəsi – səpgi elementlərinin səthindən, qabarcıq mayesindən və ya qabıqdan götürülmüş materialda virus DNT-sinin aşkarlanması; əsas və etibarlı üsuldur.
- Digər cinsi yolla ötürülən infeksiyaların müayinəsi – İİV, sifilis, qonoreya, xlamidiya və digərləri; onlar mpox ilə eyni vaxtda ola bilər.
- Ümumi qan analizi və biokimyəvi analizlər – ağır gedişdə orqanların vəziyyətini qiymətləndirmək üçün.
- Oftalmoloji müayinə – göz zədələnməsi şübhəsində.
- Döş qəfəsinin rentgenoqrafiyası – nəfəs darlığı və öskürək olduqda.
Differensial diaqnostika suçiçəyi, herpes infeksiyası, sifilis, kontagioz molyusk, bakterial dəri infeksiyaları və dərman səpgiləri ilə aparılır. Mpox halları barədə səhiyyə orqanlarına məlumat verilir.
Ağırlaşmalar
- səpgi elementlərinin bakterial infeksiyası, abses, sağaldıqdan sonra çapıqlar və piqment ləkələri;
- keratit və buynuz qişanın zədələnməsi ilə görmənin zəifləməsi və ya itirilməsi;
- pnevmoniya;
- ensefalit;
- ağrılı proktit, uretra və udlaq zədələnmələri, susuzlaşma;
- hamiləlikdə – dölün yoluxması, hamiləliyin pozulması;
- immuniteti ağır zəif insanlarda – yayılmış, uzunmüddətli və ağır gediş;
- ağrı, çapıqlar və təcridlə bağlı psixoloji gərginlik, narahatlıq.
Müalicə
Əksər hallarda mpox evdə müalicə olunur və bir neçə həftəyə öz-özünə keçir. Müalicənin məqsədi əlamətləri yüngülləşdirmək, ağırlaşmaların qarşısını almaq və infeksiyanın başqalarına keçməsinin qarşısını almaqdır. Ağır gediş, göz zədələnməsi, susuzlaşma və ya risk qrupunda olan pasiyentlər xəstəxanaya yerləşdirilir.
- Simptomatik müalicə – həkimin tövsiyəsi ilə ağrıkəsici və hərarətsalıcı preparatlar; uşaqlara aspirin vermək olmaz.
- Kifayət qədər maye – susuzlaşmanın qarşısını almaq üçün; udqunma ağrılı olduqda yumşaq, ilıq qida və tez-tez kiçik qurtumlarla su.
- Səpginin gigiyenası – elementləri təmiz və quru saxlamaq, sabunlu su ilə ehtiyatla yumaq; açıq yaralar varsa, onları yüngül sarğı ilə örtmək.
- Ağız və anal nahiyə zədələnmələrində – ağız yaxalamaları, yerli ağrıkəsici vasitələr, ilıq oturaq vannalar, qəbizliyin qarşısını almaq üçün yumşaq qida.
- Qaşınmada – həkimin təyini ilə antihistamin preparatlar, sərin kompreslər.
- Bakterial infeksiya qoşulduqda – həkim tərəfindən antibiotiklər.
- Ağır gediş riski olan pasiyentlərdə – mütəxəssis qərarı ilə xüsusi virusəleyhinə preparatlar.
Evdə nə etməmək lazımdır: səpgi elementlərini sıxmaq, deşmək, qaşımaq, qabıqları qoparmaq olmaz – bu, infeksiyanın qoşulmasına, çapıqlara və virusun bədənin başqa yerlərinə, xüsusən gözlərə keçməsinə səbəb olur. Kontakt linzalardan istifadə etməyin. Səpgiyə hormonlu məlhəmləri və antibiotikləri özbaşına sürtməyin. Əlamətlər ağırlaşarsa, yeni əlamətlər yaranarsa və ya göz zədələnərsə, dərhal həkimə müraciət edin.
Profilaktika
- Peyvənd – risk qrupunda olan insanlar və xəstə ilə yaxın təmasda olanlar üçün; peyvəndin göstərişləri barədə həkimlə məsləhətləşin.
- Yaxın təmasdan çəkinmək – səpgisi olan insanlarla fiziki və cinsi təmasdan uzaq durmaq.
- Əl gigiyenası – əlləri müntəzəm sabun və su ilə yumaq və ya spirtli antiseptiklə təmizləmək.
- Xəstənin təcridi – bütün qabıqlar düşüb altında yeni dəri əmələ gələnə qədər evdə qalmaq; mümkünsə ayrı otaq, dəsmal, yataq dəsti və qab-qacaq.
- Yaxınların qorunması – başqaları ilə təmas zamanı xəstə tibbi maska taxmalı və səpgiləri paltar və ya sarğı ilə örtməlidir; qulluq edən şəxs əlcək və maskadan istifadə etməlidir.
- Əşyaların təmizlənməsi – xəstənin paltarlarını silkələmədən, əlcəklə toplayıb isti suda yumaq; səthləri dezinfeksiyaedici vasitələrlə silmək.
- Cinsi təmas – tam sağalana qədər çəkinmək; sağaldıqdan sonra da bir müddət prezervativdən istifadə barədə həkimlə məsləhətləşmək.
- Heyvanlar – xəstə ev heyvanları ilə təmasdan çəkinməlidir; endemik regionlarda vəhşi heyvanlara toxunmamaq.
Hansı həkimə müraciət etməli
Mpox şübhəsində infeksionist və ya ailə həkiminə müraciət edin, gəlməzdən əvvəl telefonla xəbər verin. Cinsiyyət orqanlarında səpgidə dermatovenerolog, göz əlamətlərində oftalmoloq da müayinəyə cəlb olunur.
Yadda saxla!
Mpox çox vaxt öz-özünə sağalır, lakin onun yayılmasının qarşısını almaq üçün təcrid və erkən diaqnoz vacibdir.
- Qeyri-adi səpgi və limfa düyünlərinin böyüməsi olduqda həkimə müraciət edin və klinikaya əvvəlcədən xəbər verin.
- Səpgi tam sağalana qədər yaxın və cinsi təmasdan çəkinin.
- Səpgiyə toxunduqdan sonra gözlərinizə əl vurmayın; gözdə ağrı və görmə dəyişikliyi təcili müayinə tələb edir.
- Risk qrupundasınızsa, peyvənd barədə həkimlə danışın.
Suallar və cavablar
Mpox-da limfa düyünləri adətən böyüyür, səpgi elementləri daha dərin və bərk olur və çox vaxt eyni mərhələdə inkişaf edir; ovuclarda və ayaq altlarında da ola bilər. Suçiçəyində isə səpgi dalğalarla, müxtəlif mərhələlərdə yaranır. Dəqiq diaqnozu PZR testi qoyur.
Xəstə əlamətlərin başlanğıcından bütün qabıqlar düşüb altında yeni dəri əmələ gələnə qədər yoluxucu sayılır – adətən iki-dörd həftə. Bu dövrdə təcrid qaydalarına əməl etmək lazımdır.
Çiçək və mpox virusları qohumdur, ona görə çiçəyə qarşı peyvənd müəyyən qoruma verir. Hazırda risk qrupları üçün müasir, daha təhlükəsiz peyvəndlər istifadə olunur. Peyvəndin sizə lazım olub-olmadığını həkim müəyyən edir.
Xeyr. Cinsi təmas əsas yollardan biridir, lakin virus səpgi ilə istənilən yaxın dəri təması, uzunmüddətli üz-üzə ünsiyyət, ümumi yataq dəsti və dəsmal vasitəsilə də ötürülə bilər. Ona görə ailə üzvləri və uşaqlar da yoluxa bilər.
Təmasdan sonrakı üç həftə ərzində özünüzü izləyin: hərarəti ölçün, dəridə və limfa düyünlərində dəyişikliklərə diqqət edin. Bəzi hallarda təmasdan sonra tez vurulan peyvənd xəstəliyin qarşısını ala və ya onu yüngülləşdirə bilər, ona görə həkimə müraciət edin. Əlamət yaranarsa, başqaları ilə təması məhdudlaşdırın.
Çox vaxt səpgi iz qoymadan və ya yüngül piqment ləkələri ilə sağalır. Elementlərin qaşınması, qabıqların qoparılması və bakterial infeksiya çapıq riskini artırır. Ona görə səpginin gigiyenasına əməl etmək və onu zədələməmək vacibdir.
Mövzu üzrə məqalələr
HPV testi müsbətdir: bu nəticə nə deməkdir?
HPV-müsbət nəticə xərçəng diaqnozu deyil və yoluxmanın vaxtını göstərmir. Əsas məsələ testin tipini və sizə uyğun nəzarət planını…
İstiqamət: Ginekologiya / İnfeksion xəstəliklər / Onkoginekologiya
Vaginal qaşınma və ifrazat: hər dəfə kandidozdurmu?
Qaşınma və ifrazat həmişə kandidoz demək deyil. İlk, təkrarlanan və ya müalicəyə cavab verməyən şikayətlərdə səbəbin dəqiqləşdirilməsi vacibdir.
İstiqamət: Ginekologiya / İnfeksion xəstəliklər
“RW” cavabını necə anlamalı: sifilis testləri niyə fərqlənir?
“RW” adı bəzən ümumi işlədilsə də, sifilis testlərinin üsulları fərqlidir. Diaqnoz və nəzarət üçün testin adı, əvvəlki müalicə…
İstiqamət: Venerologiya / İnfeksion xəstəliklər
Cinsi infeksiyalar üçün analiz: hansı nümunə nəyi yoxlayır?
Cinsi yolla keçən bütün infeksiyaları tək bir analiz yoxlamır. Testlər təmasın növünə, vaxtına, əlamətlərə və fərdi riskə uyğun…
İstiqamət: Ginekologiya / Venerologiya / İnfeksion xəstəliklər
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
