Yersinioz (lat. Yersiniosis) — Yersinia cinsinə aid bakteriyalar, əsasən Yersinia enterocolitica və Yersinia pseudotuberculosis tərəfindən törədilən infeksion xəstəlikdir. Yersinioz — bağırsaq infeksiyasıdır; onun simptomları və müalicəsi törədicinin variantından və zədələnmənin ağırlığından asılıdır.
Yayımlanma tarixi:
Tarixi məlumatlar
Yersinioz ayrıca nozoloji qrup kimi nisbətən yaxın vaxtlarda nəzərdən keçirilməyə başlanmışdır. Yersinia enterocolitica bakteriyası XX əsrin ortalarında, tədqiqatçılar tipik həzm sistemi bakterial xəstəliklərinə bənzəməyən qeyri-adi bağırsaq infeksiyalarına diqqət yetirdikdə ayrılmışdır. Yersinia cinsinin adı Aleksandr Yersenin şərəfinə verilmişdir — o alim ki, əvvəllər taun törədicisini aşkar etmişdi, lakin sonradan onun adı digər bakterial agentlərlə də assosiasiya olunmağa başladı.
1960-cı illərdə müxtəlif ölkələrdə kütləvi yoluxma epizodları qeydə alındı, bu da yersiniozu daha dərindən öyrənməyə imkan verdi; onun epidemiologiyasının aşağı temperaturda saxlanan qida məhsulları ilə sıx bağlı olduğu aydın oldu. Bu gün də xəstəlik törədicinin soyuducu şəraitində sağ qalmaq və çoxalmaq qabiliyyəti səbəbindən aktual olaraq qalır, bu isə məişət yoluxması üçün zəmin yaradır.
Səbəbləri
Yersiniozun törədicisi Yersinia cinsinə aid bakteriyalardır:
- Yersinia enterocolitica – bağırsaq yersiniozunun əsas törədicisi;
- Yersinia pseudotuberculosis – psevdotuberkulyozun törədicisi.
Bu mikroorqanizmlər aşağı temperaturlara yaxşı davam gətirir və soyuducu şəraitdə çoxalma qabiliyyətinə malikdir, bu da onları xüsusilə təhlükəli edir. İnfeksiya mənbəyi xəstə insan, heyvanlar, həmçinin fekal-oral yolla çirklənmiş məhsullar ola bilər. Bakteriyalar orqanizmə su, yuyulmamış tərəvəzlər, süd məhsulları, ət, eləcə də bağırsaq yersiniozunun törədicisinin qaldığı səthlərlə təmasdan sonra əllər vasitəsilə daxil olur.
Risk qrupuna uşaqlar, yaşlı şəxslər, xroniki xəstəlikləri olan və ya immun müdafiəsi zəiflənmiş pasiyentlər, həmçinin zəif emal olunmuş məhsullar qəbul edənlər daxildir.
Yersiniozun patogenezi bakteriyaların nazik bağırsağın selikli qişasına invaziyası ilə başlayır. Daha sonra mikroorqanizmlər limfoid toxumaya daxil olur, orada lokal iltihabı başladır və orqanizm üzrə yayılaraq prosesin inkişafına səbəb ola bilər. Bu, bağırsağın, limfa düyünlərinin, oynaqların və dərinin zədələnməsinə gətirir.
İnkişaf mexanizmi
Xəstəlik tədricən inkişaf edir. Yersiniozun inkubasiya dövründən sonra intoksikasiyanın ilk əlamətləri meydana çıxır, sonra isə bağırsaq təzahürləri qoşulur. Xəstəlik dalğavari gedişlə də keçə bilər – vəziyyətin yaxşılaşması və pisləşməsinin növbələşməsi ilə. Bəzi pasiyentlərdə simptomlar mədə-bağırsaq traktının funksiyasının pozulması ilə məhdudlaşır, digərlərində isə — infeksiya onun hüdudlarından kənara çıxaraq dəri, oynaqlar və limfa sisteminin zədələnməsinə səbəb olur. Müalicə aparılmadıqda iltihabi dəyişikliklərin uzun müddət saxlanılması, xəstəliyin uzunsürən formaya keçməsi, həmçinin müxtəlif orqanları iltihabi prosesə cəlb edən immun ağırlaşmaların formalaşması mümkündür.
Təsnifat
Yersinioz bir neçə klinik variantla təzahür edə bilən xəstəliklərə aiddir. Formalar mədə-bağırsaq traktının, limfa sisteminin və digər orqanların cəlb olunma dərəcəsinə görə fərqlənir.
Yersiniozun əsas növləri:
- Bağırsaq yersiniozu — mədə-bağırsaq traktının zədələnməsidir (bu, ən geniş yayılmış formadır və qastrointestinal, abdominal, generalizə olunmuş və ikinci dərəcəli ocaqların yaranmasına bölünür).
- Yersinioz-psevdotuberkulyoz — bağırsaq simptomları zəif ifadə olunur və tənəffüs simptomları ilə birləşə bilər, bu zaman daxili orqanlarda vərəm düyünlərinə bənzər iltihabi düyünlər formalaşır (Yersinia pseudotuberculosis tərəfindən törədilir).
Klinik mənzərə
Yersiniozun klinik mənzərəsi tədricən formalaşır, baxmayaraq ki, başlanğıc çox vaxt kəskin olur. İnkubasiya dövrü adətən 1 ilə 6 gün arasında olur, lakin bəzən iki həftəyədək uzanır. Böyüklərdə və uşaqlarda yersiniozun simptomları dəyişkənliyi ilə fərqlənir. Buna görə yersiniozun klinikası digər xəstəlikləri, o cümlədən virus infeksiyalarını, appendisiti və ya qida toksikoinfeksiyasını xatırlada bilər.
Ən xarakterik təzahürlər:
- Qızdırma — temperatur dalğavari şəkildə yüksəlir, çox vaxt üşütmə ilə müşayiət olunur;
- Qarın ağrıları — daha çox aşağı şöbələrdə olur, bəzən kəskin appendisit mənzərəsini imitasiya edir;
- Diareya — nəcisin duru olması, tezləşməsi, selik qarışıqları ilə müşayiət oluna bilər;
- Ürəkbulanma və iştahanın azalması — intoksikasiya təzahürləri;
- Yersinioz zamanı səpgi — adətən gövdə və ətraflarda olan, virus səpkilərini xatırladan makulopapulyoz elementlər;
- Oynaq ağrıları — əsasən iri oynaq birləşmələrində, immun cavabla əlaqədardır;
- Limfa düyünlərinin böyüməsi — daha çox mezenterial olur, bu da sağ qalça nahiyəsində diskomfort yaradır;
- Zəiflik, baş ağrısı — intoksikasiyanın ümumi əlamətləridir;
- Uşaqlarda nəcis ifrazının pozulması — böyüklərə nisbətən daha ifadəli ola bilər, çox vaxt susuzlaşma ilə müşayiət olunur.
Bağırsaq yersiniozu və psevdotuberkulyozun diferensial diaqnostikası mövsümilik, yoluxma yolları, klinik mənzərənin xüsusiyyətləri və laborator məlumatların təhlilinə əsaslanır. Yersinioz üçün xəstələnmənin payızda artması xarakterikdir, infeksiyanın əsas mənbələri adətən ev heyvanları (xüsusilə donuzlar) və heyvani mənşəli məhsullar olur, daha nadir hallarda — süd və tərəvəzlər. Psevdotuberkulyoz isə əksinə, daha çox qışın sonunda və yazda qeydə alınır, yoluxma isə çox vaxt saxlanılmış tərəvəzlərin və emal olunmamış qida məhsullarının istifadəsi ilə əlaqədar olur. Yersiniozda inkubasiya dövrü daha qısadır — bir gündən altı günədək, halbuki psevdotuberkulyozda o, bir həftəyə qədər uzanır.
Klinik mənzərə də fərqliliklərə malikdir: yersinioz zamanı qusma təxminən xəstələrin üçdə birində rast gəlinir, halbuki psevdotuberkulyozda tək-tək hallarda olur. Yersiniozda diareya 70–90% hallarda müşahidə olunur, çox vaxt abdominal ağrılar və nəcisdə qan görünməsi ilə müşayiət edilir. Psevdotuberkulyoz üçün tez-tez maye nəcis daha az xarakterikdir və adətən gündə 5–6 dəfəni keçmir. Kataral əlamətlər və faringit əsasən yersiniozda rast gəlinir, səpkilər isə yersiniozda xəstələrin bir hissəsində əmələ gəlir, halbuki psevdotuberkulyoz üçün dəri təzahürləri daha tipik və ifadəli hesab olunur. Bu fərqlər həkimə xəstəliyin mənşəyini daha dəqiq müəyyən etməyə və optimal müalicə taktikasını seçməyə kömək edir.
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Yersiniozun diaqnostikası kompleks yanaşma tələb edir, çünki xəstəlik digər kəskin və xroniki prosesləri maskalaya bilər. Həkim klinik təzahürləri, epidemioloji məlumatları, xəstəliyin gedişinin xüsusiyyətlərini nəzərə alır və laborator-instrumental müayinə aparır. Diaqnostikanın məqsədi törədicinin mövcudluğunu təsdiqləmək, orqanların zədələnmə dərəcəsini qiymətləndirmək və oxşar simptomatologiyaya malik xəstəlikləri istisna etməkdir.
Aşağıdakı üsullar tətbiq olunur:
- Bakterioloji müayinə — Yersinia-nın nəcisdən, qandan, sidikdən və ya limfa düyünlərinin punktatından ayrılması;
- Molekulyar-genetik testlər — törədicinin DNT-sinin PZR ilə təyini;
- Immunoloji tədqiqatlar — spesifik anticisimlərin təyini, immun cavabın dinamikasının qiymətləndirilməsi;
- Ümumi qan analizi — iltihab, intoksikasiya, anemiya əlamətlərini aşkarlamağa kömək edir;
- Qanın biokimyəvi analizi — qaraciyərin və digər orqanların fəaliyyətinin qiymətləndirilməsi üçün istifadə olunur;
- Qarın boşluğunun USM-i — limfa düyünlərinin böyüməsini və bağırsağın vəziyyətini müəyyən etməyə imkan verir;
- KT və ya MRT (göstərişlər üzrə) — orqan zədələnməsinin dərəcəsini dəqiqləşdirmək üçün tətbiq olunur;
- Endoskopik üsullar — bağırsaq selikli qişasının vəziyyətini qiymətləndirməyə imkan verir;
- Koproloji müayinə — bağırsaq traktının iltihabı ilə əlaqəli nəcis kütlələrindəki dəyişiklikləri qeyd edir.
Bu metodlar diaqnozu təsdiqləməyə, xəstəliyin ağırlığını qiymətləndirməyə və sonrakı müalicə taktikasını müəyyən etməyə kömək edir.
Ağırlaşmalar
Yersinioz, xüsusən yardım gec göstərildikdə, geniş spektrdə fəsadlar törədə bilər. Ağırlaşmalar həm bakteriyaların birbaşa təsiri, həm də orqanizmin həddindən artıq immun cavabı hesabına formalaşır.
Ən çox rast gəlinən ağırlaşmalar:
- Hepatit və xolesistit — qaraciyərin və öd yollarının zədələnməsi, ağrılılıq və laborator göstəricilərin dəyişməsi ilə təzahür edir;
- Mezenterial limfa düyünlərinin böyüməsi — qarında uzunmüddətli ağrılara səbəb olur və cərrahi patologiyanı imitasiya edə bilər;
- Uzunmüddətli intoksikasiya — həftələrlə davam edən zəiflik, əmək qabiliyyətinin azalması, həzm pozğunluqları;
- Dəri təzahürləri — bağırsaq simptomları aradan qalxdıqdan sonra da qala bilən davamlı səpgilər.
Bu fəsadların inkişaf ehtimalı dinamik həkim müşahidəsini tələb edir, çünki onların bir hissəsi kəskin epizoddan bir neçə həftə sonra inkişaf edir.
Müalicə
Yersiniozun müalicəsi üç istiqaməti əhatə edir, onların hər biri xəstəliyin müxtəlif həlqələrinə təsir göstərir. Unutmaq olmaz ki, yersinioz — simptomları və müalicəsi vəziyyətin ağırlığından və pasiyentin orqanizminin xüsusiyyətlərindən asılı olaraq dəyişən bağırsaq infeksiyasıdır. Müalicə taktikası klinik forma, yaş, immun vəziyyət və ağırlaşmaların mövcudluğu ilə müəyyən edilir.
Əsas məqsəd törədicini məhv etmək və bununla da ağırlaşmaların inkişafının qarşısını almaqdır. İlk növbədə Yersinia-ya qarşı aktivliyi olan qrupların antibiotikləri tətbiq olunur. Rezerv preparatlarına ağır və generalizə olunmuş formalarda, həmçinin davamlı ştammlarda istifadə edilən vasitələr aiddir. Sxem fərdi olaraq seçilir və müayinələrin nəticələrinə əsasən korreksiya edilir.
Bu istiqamət iltihabın və intoksikasiyanın nəticələrini azaldır, orqanizmdə pozulmuş proseslərin bərpasına kömək edir. Oynaqlar zədələndikdə yerli iltihabı aradan qaldıran və qığırdaq toxumasını destruksiyadan qoruyan vasitələr tətbiq edilir. İntoksikasiya və susuzlaşma ilə mübarizə üçün rehidratasion terapiya (peroral və ya venadaxili) aparılır.
Klinik təzahürlərin yüngülləşdirilməsinə yönələn metodları ehtiva edir: temperaturun azaldılması, qarın ağrılarının azaldılması, nəcis ifrazının korreksiyası, ümumi vəziyyətin normallaşdırılması. Dərinin ifadəli qaşınması zamanı antihistamin vasitələr tətbiq olunur. Simptomatik terapiya xəstəliyin kəskin dövrünü mümkün qədər rahat keçməyə kömək edir və vəziyyətin pisləşməsinin qarşısını alır.
Kompleks müalicə infeksion aktivliyin sürətlə azalmasını təmin edir və gecikmiş ağırlaşmaların ehtimalını azaldır.
Reabilitasiya
Kəskin dövr başa çatdıqdan sonra Yersinia cinsinə aid bakteriyaların təsirindən zərər görə bilmiş orqanların fəaliyyətini bərpa etmək vacibdir. Reabilitasiya həzm prosesinin normallaşdırılmasına, immun tarazlığın bərpasına və iltihabın nəticələrinin, xüsusən də oynaqlar və dəri tərəfindən olan təsirlərin azaldılmasına yönəldilir. Metodlar xəstəliyin gedişinin xüsusiyyətləri və keçirilmiş ağırlaşmalar nəzərə alınmaqla fərdi şəkildə seçilir.
Aşağıdakı tədbirlər tətbiq olunur:
- Bağırsaq funksiyasının bərpası üçün pəhriz proqramları, rasionun tədricən genişləndirilməsi ilə;
- Mikrobiotanı dəstəkləmək üçün probiotik kurslar;
- Oynaq təzahürləri zamanı fizioterapevtik metodlar;
- Vitaminoterapiya, xüsusilə davamlı olaraq saxlanılan intoksikasiya zamanı göstərilir;
- Əzələləri və oynaqları möhkəmləndirmək üçün fiziki aktivlik üzrə tövsiyələr.
Belə dəstək orqanizmin effektiv şəkildə bərpa olunmasına kömək edir və residivlərin riskini azaldır.
Profilaktika
Xəstəliyin qarşısının alınması ötürülmə yollarının qırılmasına və Yersinia bakteriyalarının insan orqanizminə daxil olmasının qarşısının alınmasına əsaslanır. Yersiniozun epidemiologiyasının qida məhsulları və heyvan mənşəli mənbələrlə sıx bağlı olduğunu nəzərə alaraq, əsas diqqət sanitariya emalına və məhsulların düzgün saxlanılmasına yönəldilir. Yersiniozun profilaktikası xüsusilə uşaqlar və immuniteti zəifləmiş insanlar üçün aktualdır.
Əsas tədbirlər:
- Istifadə etməzdən əvvəl tərəvəz və meyvələrin diqqətlə yuyulması;
- Ətin, südün və balıq məhsullarının istiliklə emal edilməsi;
- Xam və hazır yeməklərin ayrıca saxlanılması;
- Heyvanlarla təmasdan sonra və yeməkdən əvvəl əllərin müntəzəm yuyulması;
- Təhlükəsiz içməli sudan istifadə;
- Ictimai iaşə və ticarət yerlərində sanitariya nəzarəti;
- Xüsusilə asanlıqla çirklənən məhsulların saxlanma temperatur rejiminə riayət edilməsi;
- Qida məhsullarının bakteriyaların qala biləcəyi səthlərlə təmasının qarşısının alınması;
- Uşaqlara şəxsi gigiyena qaydalarının öyrədilməsi;
- Bağırsaq infeksiyasını xatırladan simptomlar olduqda vaxtında həkimə müraciət edilməsi.
Bu tövsiyələrə riayət edilməsi yoluxma və xəstəliyin inkişafı riskini əhəmiyyətli dərəcədə azaldır.
Yadda saxla!
Yersinioz vaxtında müraciət edildikdə yaxşı nəzarət oluna bilən infeksion xəstəlikdir. Erkən aşkarlanma uzunmüddətli gedişi və oynaqlar və daxili orqanlar tərəfindən immun ağırlaşmaları önləməyə imkan verir. Hədəfli diaqnostika və düzgün qurulmuş terapiya törədicini tam aradan qaldırmağa və iltihabın nəticələrini minimuma endirməyə kömək edir. Pasiyent nə qədər tez yardım üçün müraciət edərsə, orqanizmin tam bərpa olunma ehtimalı bir o qədər yüksək olar.
Suallar və cavablar
Yersinioz özü infeksion xəstəlikdir və irsi keçmir — yoluxma bakteriya ilə təmasdan baş verir. Lakin bəzi insanlarda immun sistemin reaksiyası infeksiyaya daha həssas olmasına səbəb ola bilər, bu da qismən genetik amillərlə əlaqələndirilir. Bu, xəstəliyin növbəti nəsillərə ötürüləcəyi demək deyil, sadəcə orqanizmin infeksiyaya cavabında fərdi fərqlər ola bilər. Ailənizdə tez-tez təkrarlanan hallar varsa, bunu həkimlə müzakirə edə bilərsiniz.
Uşaqlarda yersinioz tez-tez böyüklərə nisbətən daha kəskin başlayır — yüksək temperatur, qarın ağrısı, ishal və bəzən boğaz və oynaqlarda əlamətlər daha nəzərəçarpan olur. Kiçik yaşlı uşaqlarda simptomatika appendisiti xatırlada bildiyindən diaqnoz bəzən çətinləşir və əlavə müayinələr tələb olunur. Susuzlaşma riski uşaqlarda daha yüksək olduğundan maye itkisinə diqqət yetirilməlidir. Vəziyyət ağırlaşdıqda dərhal həkimə müraciət vacibdir.
Bəzi hallarda yersinioz uzun sürən və ya təkrarlanan gedişə malik ola bilər, xüsusən immun sistemi zəif olan və ya müalicəyə vaxtında başlanmayan xəstələrdə. Bu zaman oynaq ağrıları, bağırsaq funksiyasının pozulması kimi əlamətlər aylarla davam edə bilər. Xroniki gedişin dəqiq səbəbləri tam aydın deyil, lakin fərdi immun cavabın müəyyən rol oynadığı güman edilir və hər xəstədə fərqli gedə bilər. Belə hallarda infeksionistin nəzarəti altında əlavə müayinə və müalicə lazım gələ bilər.
Mövzu üzrə məqalələr
HPV testi müsbətdir: bu nəticə nə deməkdir?
HPV-müsbət nəticə xərçəng diaqnozu deyil və yoluxmanın vaxtını göstərmir. Əsas məsələ testin tipini və sizə uyğun nəzarət planını…
İstiqamət: Ginekologiya / İnfeksion xəstəliklər / Onkoginekologiya
Vaginal qaşınma və ifrazat: hər dəfə kandidozdurmu?
Qaşınma və ifrazat həmişə kandidoz demək deyil. İlk, təkrarlanan və ya müalicəyə cavab verməyən şikayətlərdə səbəbin dəqiqləşdirilməsi vacibdir.
İstiqamət: Ginekologiya / İnfeksion xəstəliklər
“RW” cavabını necə anlamalı: sifilis testləri niyə fərqlənir?
“RW” adı bəzən ümumi işlədilsə də, sifilis testlərinin üsulları fərqlidir. Diaqnoz və nəzarət üçün testin adı, əvvəlki müalicə…
İstiqamət: Venerologiya / İnfeksion xəstəliklər
Cinsi infeksiyalar üçün analiz: hansı nümunə nəyi yoxlayır?
Cinsi yolla keçən bütün infeksiyaları tək bir analiz yoxlamır. Testlər təmasın növünə, vaxtına, əlamətlərə və fərdi riskə uyğun…
İstiqamət: Ginekologiya / Venerologiya / İnfeksion xəstəliklər
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
