Hepatit C – qaraciyərin infeksion-iltihabi xəstəliyidir, törədicisi eyniadlı virus – hepatit C virusudur, kəskin və ya xroniki gedişlə xarakterizə olunur. Uzunmüddətli və azsimptomlu keçir, buna görə də çox vaxt vaxtında diaqnoz qoyulmur.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- NANB hepatit
- HCV infeksiyası
Xəstəlik haqqında
Hepatit C – qaraciyərin infeksion-iltihabi xəstəliyidir, törədicisi eyniadlı virus – hepatit C virusudur, kəskin və ya xroniki gedişlə xarakterizə olunur. Uzunmüddətli və azsimptomlu keçir, buna görə də çox vaxt vaxtında diaqnoz qoyulmur. Lakin illərlə davam edən iltihab qaraciyər hüceyrələrinə bərpası mümkün olmayan zərər vurur və gec-tez sirroza, daha sonra isə hepatosellülyar karsinomaya (və ya qaraciyər xərçənginə) gətirib çıxarır.
Fəsadların qarşısını almaq üçün öz sağlamlığınıza diqqətlə yanaşmaq lazımdır – onun vəziyyətində görünüşcə ən zərərsiz dəyişikliklərə belə diqqət yetirmək və onlar meydana çıxdıqda həkimə müraciət etmək lazımdır.
Mütəxəssisləri əmindirlər ki, istənilən xəstəliklə onun erkən mərhələsində mübarizə aparmaq daha asandır. Onlar şikayətlərinizə diqqətlə aydınlıq gətirəcək, narahatlıqlarınızı dinləyəcək və onları aradan qaldırmaq üçün müayinələr təyin edəcəklər. «Hepatit C» diaqnozu təsdiqləndiyi halda isə həkimlər xəstəliyin öhdəsindən gəlməyə və onun ciddi mənfi nəticələrindən qaçmağa imkan verən müasir, yüksək effektiv müalicə təyin edəcəklər.
ÜST-nin məlumatlarına görə, dünyada təxminən 60 milyon insan xroniki hepatit C-dən əziyyət çəkir.
İnfeksiyalaşmış qanla insan orqanizminə daxil olduqda virus çox sürətlə çoxalır və replikasiya prosesində fəal şəkildə mutasiyaya uğrayır. Bu, virusun bir çox subtipinin yaranmasına səbəb olur və onun immun sisteminin adekvat cavabından yayınmasının və dərmanlara davamlılığının əsas səbəbidir. Virus əsasən hepatositlərdə, eləcə də immun hüceyrələrdə – monositlərdə, makrofaqlarda və digərlərində toplanır.
Qaraciyərdə virus hepatositlərin fəal iltihabını törədir. Bu, hüceyrələri zədələyir və uzun müddət davam etdikdə funksional toxumanın yerində birləşdirici toxumanın formalaşmasına gətirib çıxarır, nəticədə orqanın fəaliyyəti dönməz şəkildə pozulur.
Səbəbləri
Hepatit C-nin səbəbi eyniadlı virusdur, o, insan orqanizminə infeksiyalaşmış qanla daxil olur. Ən çox rast gəlinən ötürülmə mexanizmləri:
- inyeksion narkomaniya (eyni iynə ilə «dairəvi» inyeksiyalar);
- kifayət qədər sterilizə olunmamış çoxdəfəlik alətlərin istifadə edildiyi tibbi manipulyasiyalar;
- kosmetik manipulyasiyalar («virusla çirklənmiş» manikür və ya tatuaj üçün alətlər);
- qorunmasız, travmatik cinsi əlaqə (daha çox kişilərdə homoseksual təmaslarda);
- infeksiyalar üzrə lazımi nəzarətdən keçməmiş donor qanının köçürülməsi;
- doğuş zamanı infeksiyalaşmış anadan uşağa;
- ümumi diş fırçalarının, ülgüclərin istifadəsi.
Asqırma və ya öskürmə, qucaqlaşma, əl sıxma və ya öpüşmə zamanı, su və ya qab-qacaq vasitəsilə hepatit C nə qadınlarda, nə də kişilərdə ötürülmür. İnfeksiyalaşmış anadan ana südü ilə qidalanma zamanı uşağın yoluxması yalnız iltihablı məmə ucundan qan infantın zədələnmiş dodaqlarına düşdüyü halda mümkündür, bu şərtlər olmadıqda isə ana südü vasitəsilə yoluxma mümkün deyil.
Təsnifat
Yoluxma anından keçən vaxta görə xəstəliyin 2 forması ayırd edilir:
- kəskin (başlanğıc mərhələ, ilk altı ay davam edir);
- xroniki (xəstəlik altı aydan çox davam edir).
Statistik məlumatlara görə, kəskin hepatit hallarının 70-85%-i sonradan xronikləşir, 15-30% hallarda isə öz-özünə sağalma xarakterikdir.
Kəskin virus hepatiti C müxtəlif parametrlərə görə təsnif edilir, bu patologiyanın xroniki formasının ümumi qəbul olunmuş təsnifatları işlənib hazırlanmayıb.
Klinik təzahürlərə görə qaraciyər hüceyrələrinin kəskin iltihabının 4 dövrü fərqləndirilir:
- İnkubasion (patologiyanın simptomları yoxdur).
- Prodromal, yaxud sarılıqöncəsi (təzahürlər zəif ifadəlidir və qeyri-spesifikdir: ümumi zəiflik, depressiv əhval-ruhiyyə, qarında narahatlıq hissi, nəcis pozğunluqları).
- Sarılıq dövrü, yaxud parenximatoz hepatit dövrü (mövcud simptomlara əlavə olaraq görünən selikli qişaların, skleraların müəyyən dərəcədə sarılığı aşkar edilir).
- Rekonvalessensiya (sağalma) və ya iltihabi prosesin xroniki azaktiv gedişə transformasiyası.
Klinik simptomatikanın ifadəliliyinə görə kəskin hepatit C-nin 3 ağırlıq dərəcəsi ayırd edilir:
- yüngül (maksimum 5 gün ərzində xəstədə intoksikasiyanın bəzi əlamətləri müəyyən olunur, bir həftəyədək dəri və selikli qişaların cüzi sarılığı ola bilər, bədən temperaturu normal göstəriciləri keçmir, qaraciyər böyümür və ya normadan bir qədər böyük olur, qanın biokimyəvi göstəriciləri dəyişir – ümumi bilirubin – 100 mkmol/l-dək, PTİ – 80%-dək, AlAT – litrdə 500 vahidədək);
- orta (intoksikasiya simptomları orta dərəcədə ifadə olunur, 1 həftəyədək davam edir, sarılıq da mülayimdir, 7-10 gün ərzində müəyyən olunur, bədən temperaturu 5 gün ərzində subfebril göstəricilərə yüksəlir, qaraciyərin ölçüləri normadan 3-4 sm artıq olur, ümumi bilirubin litrində 100-dən 170 mkmola qədər təşkil edir, PTİ – 60-dan 80%-ə qədər, AlAT – qan litrində 500-dən 1000 vahidə qədər olur);
- ağır (intoksikasiya təzahürləri 2 həftəyədək və daha çox davam edir, kəskin ifadə olunur, dərinin və selikli qişaların sarılığı intensivdir, 3 həftəyədək və daha çox saxlanılır, qaraciyər xeyli böyümüş olur, dekompensasiya mərhələsində isə əksinə – ölçüləri kəskin azalır, qanda ümumi bilirubinin konsentrasiyası 170 mkkmol/l-dən çox olur, PTİ 60%-dən az təşkil edir, AlAT 1000 vahid/l və daha yuxarı artır).
Mərhələlər
Xroniki hepatit C-də xəstəliyin mərhələsi qaraciyərdə nə qədər birləşdirici (çapıq) toxuma əmələ gəldiyi ilə müəyyən edilir. Bunun üçün beynəlxalq METAVIR şkalası üzrə fibrozun F0–F4 dərəcələri istifadə olunur.
- F0. Fibroz yoxdur.
- F1. Yüngül fibroz: çapıq toxuması yalnız qapı zonalarında yaranıb.
- F2. Orta fibroz: çapıq toxuması qapı zonalarından kənara çıxır, ayrı-ayrı arakəsmələr əmələ gətirir.
- F3. Ağır fibroz: çoxsaylı arakəsmələr qaraciyərin müxtəlif zonalarını bir-biri ilə birləşdirir, lakin sirroz hələ formalaşmayıb.
- F4. Sirroz: qaraciyərin quruluşu kobud şəkildə dəyişib, onun funksiyası və qan dövranı pozula bilər.
Fibroz əsasən elastoqrafiya (fibroskan) və qan göstəriciləri ilə, nadir hallarda biopsiya ilə qiymətləndirilir. Antiviral müalicə fibrozun dərəcəsindən asılı olmayaraq bütün xəstələrə tövsiyə olunur. Virus aradan qaldırıldıqdan sonra fibrozun irəliləməsi dayanır, erkən dərəcələrdə isə qismən geri dönə bilər. F3–F4 dərəcələrində sağalmadan sonra da qaraciyər xərçənginin erkən aşkarlanması üçün müntəzəm USM lazımdır.
Fibrozun dərəcəsini həkim müayinələrin nəticələrinə əsasən müəyyən edir və bu, müalicə və müşahidə planının seçiminə təsir göstərir.
Klinik mənzərə
İnfeksiyalaşmadan sonrakı ilk 6 ay ərzində xəstəlik, bir qayda olaraq, özünü heç nə ilə göstərmir – simptomsuz keçir, yaxud onun əlamətləri o qədər zəif ifadə olunmuş və qeyri-spesifik olur ki, pasiyent onlara fikir vermir və onları qaraciyərin mümkün patologiyası ilə əlaqələndirmir. Bu, 15% hallarda sağalma ilə nəticələnən, hətta xəstəlik keçirdiyini fərq etməyə də biləcək pasiyentin kəskin hepatit C-sidir.
Lakin bəzən xəstəliyin kəskin forması klinik baxımdan yenə də müəyyən olunur və onun simptomları sonradan inkişaf edəcək xroniki hepatit C-nin təzahürlərinə oxşardır:
- ümumi zəiflik, tez yorulma;
- baş ağrısı, başgicəllənmə;
- emosional qeyri-sabitlik, əsəbilik, ağlağanlıq, depressiv əhval-ruhiyyə;
- iştahanın azalması;
- yuxunun pozulması;
- sağ qarın yarısında ağırlıq, diskomfort hissi, ağrı;
- Ürəkbulanma;
- oynaq nahiyəsində ağrılar;
- dəri örtüyünün, görünən selikli qişaların, skleraların sarılığı;
- tünd sidik, açıq rəngli nəcis;
- bəzən – hipertermiya
Bir qayda olaraq, xroniki hepatitdən əziyyət çəkən pasiyent uzun illər ərzində yuxarıda təsvir olunan simptomları yaşayır, onun vəziyyəti isə artıq onilliklər keçdikdən sonra xeyli pisləşir: bədən çəkisi azalır, ödemlər yaranır, qarın boşluğunda toplanmış maye hesabına qarın böyüyür, sarılıq və qanaxmaya meyllilik artır. Bunlar xroniki iltihab nəticəsində hepatositlərin zədələnməsi fonunda inkişaf etmiş qaraciyər sirrozunun simptomlarıdır.
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Klassik – klinik olaraq qeyri-aşkar – hallarda xəstəlik təsadüfən, başqa patologiyaya görə və ya profilaktika məqsədilə müayinə zamanı aşkar edilir. Pasiyentin qanında AlAT-ın yüksəlmiş miqdarı və ya anti-HCV-nin (hepatit C virusuna qarşı anticisimlər) olması müəyyən edilir və diaqnozun dəqiqləşdirilməsi üçün qastroenteroloq, hepatoloq və ya infeksionist həkiminə yönləndirilir.
Həkim pasiyentin şikayətlərini dinləyir, həyat və hazırkı xəstəliyin anamnezini dəqiqləşdirir, sonra obyektiv müayinə aparır, bu prosesdə diqqət yetirəcək:
- dəridə damar ulduzcuqları (ulduzşəkilli genişlənmiş kapilyarlar);
- «qaraciyər ovucları» (xarakterik xarici görünüş, onlarda dərinin rənginin dəyişməsi);
- hepatomeqaliya;
- qarının böyüməsi (assit);
- bədənin müxtəlif nahiyələrinin ödemi;
- qarın ön divarı venalarının varikoz genişlənməsi.
Daha sonra mütəxəssis əlavə müayinə təyin edəcək:
- ümumi qan analizi (EÇS-in, leykositlərin, trombositlərin səviyyəsinin azalması, mono- və limfositlərin artması aşkar ediləcək);
- qanın biokimyəvi analizi (ALT, AST, qələvi fosfataza, GGT, ümumi bilirubinin yüksəlməsi, protrombin indeksi (PTİ), ümumi zülalın azalması mümkün ola bilər);
- hepatit C virusunun genetik materialını müəyyən etmək üçün qanın PZR-araşdırması (keyfiyyətcə və ya kəmiyyətcə);
- hepatit viruslarının hər birinə qarşı anticisimlərin titrini müəyyən etmək üçün qanın İFA analizi;
- alfa-fetoprotein analizi (hepatosellülyar karsinomanın inkişafı zamanı təyin olunan onkomarker);
- qarın boşluğu orqanlarının ultrasəs müayinəsi (hepatomeqaliya və splenomeqaliya, qaraciyərin patoloji strukturu aşkar ediləcək);
- EFQDS (qida borusu venalarının varikoz genişlənməsi aşkar edilə bilər);
- fibroskan (qaraciyər fibrozunun dərəcəsini qiymətləndirən metod – onun funksional hepatositlərinin birləşdirici toxuma ilə əvəz olunması);
- HİV infeksiyasına görə qanın müayinəsi.
İFA-nın özü informativ deyil – yalnız orqanizmin infeksiya ilə tanış olduğu faktını göstərir, lakin bu anda qaraciyərdə nə baş verdiyini göstərmir.
Müalicə
Hepatit C-nin qeyri-dərman müalicə metodlarına pasiyentin alkoqoldan tam imtinası, gündəlik fiziki yüklənmələr və normal bədən kütləsinin saxlanılması daxildir.
Kəskin hepatit C-də də müasir tövsiyələrə görə antiviral müalicə aparıla bilər. Xroniki hepatit C-nin müalicəsinin əsasını spesifik antiviral terapiya (pangenotipik birbaşa təsirli antiviral preparatlar) təşkil edir, bu terapiya adətən 8–12 həftə müddətinə təyin olunur və pasiyentlərin 95%-dən çoxunda virusdan tam xilas olmağa imkan verir. Belə müalicə təsdiqlənmiş xroniki hepatiti olan demək olar ki, bütün pasiyentlərə, o cümlədən uşaqlara (3 yaşdan) tətbiq edilməlidir.
Bu xəstəliyin kompleks müalicəsində hepatoprotektorlar, vitaminlər, detoksikasiyaedici və/və ya qidalandırıcı təsirə malik venadaxili infuziya məhlulları istifadə oluna bilər, lakin onların sübut bazası məhduddur və onlar antiviral terapiyanı əvəz etmir.
Reabilitasiya
Diaqnoz qoyulmuş virus mənşəli hepatit C olan pasiyentlər terapevt, qastroenteroloq və ya hepatoloq tərəfindən dispanser müşahidədə olmalı, xəstəliyin gedişinə nəzarət üçün zəruri müayinələr və müntəzəm nəzarət müayinələrindən keçməli, həmçinin lazım olduqda terapiyanın korreksiyası məqsədilə izlənilməlidirlər.
Profilaktika
Hepatit C-nin spesifik profilaktikası hələ işlənib hazırlanmamışdır. İlkin qeyri-spesifik profilaktikanın əsası bunlardan ibarətdir:
- manikür və tibbi manipulyasiyalar üçün yalnız steril alətlərdən istifadə;
- narkotik asılılığının müalicəsi;
- inyeksiyaların təhlükəsiz yerinə yetirilməsi;
- donorlardan alınmış qanın infeksiyalara qarşı diqqətlə test edilməsi;
- cinsi əlaqə zamanı qanla təmasın istisna edilməsi.
Hepatit C virusu ilə yoluxmuş pasiyentlərdə ikinci dərəcəli profilaktika (ağırlaşmaların profilaktikası) onların xəstəliyin diaqnostika və müalicəsinin müasir imkanları barədə məlumatlandırılmasını, ko-infeksiyanın inkişaf ehtimalını azaltmaq məqsədilə A və B hepatitlərinə qarşı vaksinasiya edilməsini, həkim tərəfindən mütəmadi profilaktik müayinələri əhatə edir.
Yadda saxla!
Qadınlarda və kişilərdə hepatit C-nin simptomları, bir qayda olaraq, spesifik deyil, zəif ifadə olunur və ya ümumiyyətlə olmur. Çox vaxt yoluxmuş şəxs nə dərəcədə ciddi xəstə olduğunu belə düşünmür. Buna görə də xəstəliyin şikayətləri və təzahürləri olmadıqda belə, hər il bu infeksiyaya görə müayinədən keçmək hər kəs üçün məqsədəuyğundur. Bəzi insanlar qrupları üçün belə müayinə sadəcə zəruridir. Bunlar:
- tibb işçiləri;
- tez-tez inyeksiyalar və ya cərrahi müdaxilələr tələb edən xəstəliklərdən əziyyət çəkən pasiyentlər;
- hemodializ alan pasiyentlər;
- stomatoloqda tez-tez müalicə alan pasiyentlər;
- pozğun cinsi həyat sürən şəxslər;
- tatu salonlarına tez-tez baş çəkən şəxslər;
- inyeksion narkotiklərdən istifadə edən şəxslər.
Vaxtında qoyulmuş diaqnoz və səriştəli müalicə hepatit C ağırlaşmalarının inkişaf riskini əhəmiyyətli dərəcədə azaldır və pasiyentin həyatını uzadır.
Əlaqəli Xəstəliklər
- Narkomaniya (narkotik asılılığı)
- Qırmızı yastı dəmrov
- Qaraciyər fibrozu
- Düyünlü poliarteriit
- A hepatit
- Alkoqol qaraciyər zədələnmələri
- Autoimmun hepatit
- Biliar sladj
- Birincili biliar xolangit
- Birincili sklerozlaşan xolangit
- Fassiolyoz
- Hamiləliyin qaraciyərdaxili xolestazı
- Hemoxromatoz
- Hepatit B
- Hepatit D
Suallar və cavablar
Əgər xəstəlik 12 yaşdan kiçik uşaqda diaqnoz qoyularsa, spesifik antivirus preparatlarla müalicəyə onun 12 yaşına çatdıqda başlamaq tövsiyə olunur. Yeniyetmələr üçün yaşa uyğun dozalarla effektiv və təhlükəsiz terapiya sxemləri işlənib hazırlanmışdır.
Belə vəziyyət sizin kəskin hepatit C keçirdiyinizi və orqanizmin infeksiyanın öhdəsindən müstəqil gəldiyini – sizin sağaldığınızı göstərə bilər. Lakin bu analizdən etibarən iki il ərzində siz həkim nəzarətində olmalı və vaxtaşırı müayinələri təkrar keçməlisiniz – bu, tədqiqatların yanlış nəticə vermə ehtimalını istisna etmək və xəstəliyin xroniki forması başlanarsa, onu vaxtında aşkar etmək üçün vacibdir.
Mövzu üzrə məqalələr
HPV testi müsbətdir: bu nəticə nə deməkdir?
HPV-müsbət nəticə xərçəng diaqnozu deyil və yoluxmanın vaxtını göstərmir. Əsas məsələ testin tipini və sizə uyğun nəzarət planını…
İstiqamət: Ginekologiya / İnfeksion xəstəliklər / Onkoginekologiya
Vaginal qaşınma və ifrazat: hər dəfə kandidozdurmu?
Qaşınma və ifrazat həmişə kandidoz demək deyil. İlk, təkrarlanan və ya müalicəyə cavab verməyən şikayətlərdə səbəbin dəqiqləşdirilməsi vacibdir.
İstiqamət: Ginekologiya / İnfeksion xəstəliklər
“RW” cavabını necə anlamalı: sifilis testləri niyə fərqlənir?
“RW” adı bəzən ümumi işlədilsə də, sifilis testlərinin üsulları fərqlidir. Diaqnoz və nəzarət üçün testin adı, əvvəlki müalicə…
İstiqamət: Venerologiya / İnfeksion xəstəliklər
Cinsi infeksiyalar üçün analiz: hansı nümunə nəyi yoxlayır?
Cinsi yolla keçən bütün infeksiyaları tək bir analiz yoxlamır. Testlər təmasın növünə, vaxtına, əlamətlərə və fərdi riskə uyğun…
İstiqamət: Ginekologiya / Venerologiya / İnfeksion xəstəliklər
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
