İnfarkt öncəsi vəziyyət

İnfarkt öncəsi vəziyyət haqqında təsəvvür birdən-birə formalaşmayıb. O, ürəyin işemik xəstəliyi olan insanların uzun illər davam edən klinik müşahidəsi nəticəsində meydana gəlib. Həkimlər müəyyən etdilər ki, bir çox pasiyentdə kəskin infarktdan bir neçə gün və ya həftə əvvəl döş sümüyü arxasında ağrı tutmaları tezləşir, güclənir, təngnəfəslik və zəiflik əlavə olunur.

Bu müşahidələr infarkt öncəsi vəziyyəti xüsusi diqqət və fəal taktika tələb edən ayrıca klinik hal kimi ayırmağa imkan verdi. Sonralar diaqnostikanın inkişafı, yəni elektrokardioqrafiya, koronaroqrafiya və miokard zədələnməsi markerlərinin analizi bu vəziyyəti daha dəqiq müəyyən etməyə və ürəyin işemik xəstəliyinin digər formalarından fərqləndirməyə şərait yaratdı.

Bu gün kardiologiyada bu vəziyyət birmənalı olaraq təcili sayılır: pasiyentin təcili müayinəsi, çox vaxt hospitalizasiyası və intensiv müalicəsi tələb olunur.

İnfarkt öncəsi vəziyyətin təzahürləri nəzərəçarpacaq dərəcədə fərqlənir — çox şey yaşdan, cinsdən, müşayiətedici xəstəliklərdən və orqanizmin fərdi reaksiyasından asılıdır.

Qadınlarda simptomlar çox vaxt daha «qeyri-müəyyən» və o qədər də klassik olmur: nəzərəçarpan yorğunluq, yuxusuzluq, qarında narahatlıq, kürəkdə ağrı, ürəkbulanma. Bunu həm innervasiya xüsusiyyətləri, həm də hormonal fonla əlaqələndirirlər. Kişilərdə daha çox «dərslik» mənzərəsi müşahidə olunur: qola və ya çənəyə yayılan güclü döşarxası ağrı, soyuq tər, ölüm qorxusuna qədər gedən kəskin narahatlıq hissi.

50 yaşdan sonrakı qadınlarda təzahürləri bəzən səhvən klimakterik dəyişikliklər kimi qəbul edirlər, buna görə də diaqnostika çətinləşir. 60 yaşdan yuxarı kişilərdə simptomlar daha qabarıq ola bilər, lakin bəzən başqa vəziyyətlərin — məsələn, osteoxondroz, qastrit və ya qabırğaarası nevralgiyanın «maskası» altında gizlənir. Yadda saxlamaq vacibdir: döş qəfəsində qeyri-adi ağrı yaranıbsa, xüsusən də təngnəfəslik, soyuq tər və zəifliklə birlikdə, dərhal təcili yardım çağırmaq lazımdır.

Buna baxmayaraq, ehtiyatlandırmalı və təcili tibbi yardıma müraciət etmək üçün əsas olmalı əlamətlər var:

• Döş sümüyü arxasında ağrı — ən tipik simptomdur. O, basıcı, yandırıcı, sıxıcı, bəzən kəsici ola bilər. Daha çox döş sümüyünün arxasında lokallaşır, lakin çox vaxt sol qola, kürək sümüyünə, boyuna, aşağı çənəyə; nadir hallarda sağ qola və ya qarnın yuxarı hissəsinə yayılır. Adətən yüklənmə və ya stressdən sonra yaranır, lakin infarkt öncəsi vəziyyətdə getdikcə daha çox sakit halda da meydana çıxır. Vacib detal: ağrı güclənir, daha uzun çəkir və nitroqliserinlə pis aradan qalxır.
• Təngnəfəslik — minimal yüklənmə zamanı və ya sakit halda belə yarana bilən hava çatışmazlığı hissi. Bu, ürəyin nasos funksiyasının pisləşməsi və ağciyərlərdə qan dövranının pozulması ilə bağlıdır.
• Artmış tərləmə, soyuq tər — simpatik sinir sisteminin miokard işemiyasına reaksiyasıdır.
• Ürəkbulanma, qusma, qıcqırma (ürək yanması) — qeyri-tipik simptomlardır və onlara görə vəziyyəti, xüsusən qadınlarda, mədə problemləri ilə səhv sala bilərlər. Bunu mədə-bağırsaq traktının ürək işemiyasına refleks reaksiyaları ilə əlaqələndirirlər.
• Başgicəllənmə, güclü zəiflik, bayılmaönü vəziyyət — ürək atımının azalması və beyin qan dövranının pisləşməsi səbəbindən yarana bilər.
• Ritm pozğunluqları — fasilələr, tezləşmiş və ya qeyri-müntəzəm ürəkdöyünmə hissi.

İnfarkt öncəsi vəziyyətin səbəbləri demək olar ki, həmişə ürək əzələsinin daha az qan almağa başlaması ilə bağlıdır. Əsas amillər:

• Koronar arteriyaların aterosklerozu — ürəyin işemik xəstəliyinin açar səbəbi. Lövhəciklər damarların mənfəzini daraldır və qan axınını pisləşdirir. Lövhəcik cırıldıqda tromb formalaşır; o, arteriyanı tamamilə bağlayıb infarkta gətirib çıxara bilər.
• Koronar arteriyaların trombozu — trombun əmələ gəlməsi, çox vaxt zədələnmiş lövhəciyin yerində. Bağlanma qismən və ya tam ola bilər, lakin hər halda işemiya güclənir.
• Koronar arteriyaların spazmı — damarın müvəqqəti kəskin daralması. Buna stress, siqaret, soyuq, həmçinin bəzi dərman preparatları səbəb ola bilər.
• Arterial hipertenziya — yüksək təzyiq ürəyə yükü artırır və aterosklerozun inkişafını sürətləndirir.
• Şəkərli diabet — damar divarının vəziyyətini pisləşdirir, aterosklerozu sürətləndirir və tromb əmələ gəlməsinə meylliliyi artırır.
• Siqaret — damar spazmı doğurur, endoteli zədələyir və aterosklerotik prosesi sürətləndirir.
• Spirtli içkidən sui-istifadə — hipertenziyaya, aritmiyalara və ürək əzələsinin vəziyyətinin pisləşməsinə şərait yaradır.
• Piylənmə və azhərəkətlilik — ürəyə yükü artırır, hipertenziya və aterosklerozun sürətlənməsi ilə bağlıdır.
• Xroniki stress və emosional gərginlik — koronar arteriyaların spazmını, təzyiqin kəskin qalxmasını və işemiyanın güclənməsini başlada bilər.

Əksər hallarda belə vəziyyət «boş yerdən» yaranmır və uzunmüddətli gedən işemik ürək xəstəliyi və ya digər ürək-damar problemləri fonunda inkişaf edir. Lakin bəzən aydın «ürək anamnezi» olmayan insanlarda da rast gəlinir — məsələn, ağır stressdən və ya ifadəli fiziki gərginlikdən sonra.

İnfarkt öncəsi vəziyyətin diaqnostikası işemiyanı təsdiqləmək və kəskin miokard infarktına keçmə riskinin nə qədər yüksək olduğunu anlamaq üçün aparılan müayinələr kompleksidir. Adətən istifadə olunur:

1. Anamnezin toplanması — həkim ağrının xarakterini, harada hiss olunduğunu, hara yayıldığını, nə qədər davam etdiyini, nə ilə bağlı olduğunu (yük, stress) və nitroqliserinin kömək edib-etmədiyini dəqiqləşdirir. Əvvəllər stenokardiya, infarkt və ya ürək əməliyyatlarının olub-olmaması da vacibdir.
2. Fiziki müayinə — təzyiq və nəbz ölçülür, ürək və ağciyərlər dinlənilir. Ayrıca ürək çatışmazlığı əlamətləri qiymətləndirilir: təngnəfəslik, yaş xırıltılar, ödemlər.
3. EKQ — əsas üsul. ST seqmentinin depressiyası, T dişinin inversiyası və işemiyanın digər əlamətləri mümkündür. Lakin bəzən EKQ normal ola bilər, xüsusən tutmalar arasında — bunu da nəzərə almaq lazımdır.
4. Qan analizləri — troponinlər, KFK, mioqlobin (miokard zədələnməsinin markerləri) təyin olunur. Onların yüksəlməsi zədələnmənin artıq başladığını göstərir.
5. Exokardioqrafiya — ürəyin yığılma qabiliyyətini qiymətləndirməyə, işemiya zonalarını və sol mədəciyin divarlarının hərəkət pozğunluqlarını tapmağa kömək edir.
6. Koronaroqrafiya — koronar arteriyaların keçiriciliyini qiymətləndirməyin, stenozları və trombları aşkarlamağın, həmçinin stentlənmə və ya şuntlamaya göstərişləri müəyyən etməyin ən dəqiq üsulu.

Vacibdir: infarkt öncəsi vəziyyəti müstəqil «yoxlamaq» mümkün deyil. Lakin döş sümüyü arxasında ağrı, təngnəfəslik, soyuq tər və zəiflik olduqda dərhal təcili yardım çağırmaq lazımdır. Əlamətlər nitroqliserindən sonra keçmirsə və ya güclənirsə, bu, təcili hospitalizasiya üçün birbaşa əsasdır.

İnfarkt öncəsi vəziyyət dinamik prosesdir: kimdəsə saatlara sığır, kimdəsə günlərlə, hətta həftələrlə çəkir. Ən çox hər şey qeyri-sabit stenokardiyadan və ya işemik ürək xəstəliyinin irəliləməsindən başlayır.

Əvvəlcə döş sümüyü arxasındakı ağrı tutmaları nəzərəçarpacaq dərəcədə tez-tez və güclü olur, daha uzun çəkir və nitroqliserinlə daha pis aradan qalxır. Paralel olaraq yükün «həddi» azalır: ağrı getdikcə az fəallıqda yaranır, sonra isə sakit halda da baş verə bilər. Adətən bu, aterosklerozun artması, trombların formalaşması və ya damar spazmı ilə bağlıdır.

Sonra çox vaxt təngnəfəslik, aritmiya, ifadəli zəiflik, soyuq tər qoşulur — bunlar işemiyanın güclənməsinin əlamətləridir. Müalicəsiz o irəliləyir və miokardın bir sahəsinin nekrozu, yəni kəskin infarktla nəticələnə bilər.

Daha bir vacib məqam: vəziyyət dalğavari gedə bilər — gah yüngülləşir, gah yenidən pisləşir. Lakin müvəqqəti «buraxsa» da, bu, təhlükənin keçdiyi demək deyil. İşemiya artmağa davam edə bilər və istənilən an koronar arteriyanın tam bağlanması mümkündür. Bir çox pasiyentdə infarktdan bir neçə gün və ya həftə əvvəl artıq tipik siqnallar olur, lakin onlar çox vaxt nəzərə alınmır.

İnfarkt öncəsi vəziyyət vaxtında tanınmazsa və müalicə olunmazsa, ağır, bəzən ölümcül ağırlaşmalara gətirib çıxara bilər:

• Kəskin miokard infarktı — koronar arteriyanın tam bağlanması və miokardın bir sahəsinin nekrozu zamanı yaranan əsas və ən təhlükəli ağırlaşma. Dərhal hospitalizasiya və intensiv terapiya tələb edir.
• Ritmin ağır pozğunluqları — mədəcik taxikardiyası, mədəciklərin fibrilyasiyası, AV-blokada. Bu aritmiyalar ürəyin dayanmasına gətirib çıxara bilər və təxirəsalınmaz yardım tələb edir.
• Ürək çatışmazlığı — həm kəskin, həm xroniki; işemiya və ya nekroz fonunda ürəyin nasos funksiyasının pisləşməsi səbəbindən inkişaf edir.
• Kardiogen şok — yığılma qabiliyyətinin kəskin azalması səbəbindən təzyiqin düşməsi; həyat üçün son dərəcə təhlükəli vəziyyətdir və reanimasiya tədbirləri tələb edir.
• Ürək əzələsinin cırılması — nadir, lakin son dərəcə təhlükəli ağırlaşma, çox vaxt infarktdan sonrakı ilk günlərdə.
• Tromboembolik ağırlaşmalar — ürək boşluqlarında trombların əmələ gəlməsi və digər orqanlara (ağciyərlər, beyin) miqrasiyası; bu, insulta və ya ağciyər arteriyasının tromboemboliyasına gətirib çıxara bilər.

Bütün bu vəziyyətlər təxirəsalınmaz yardım tələb edir, buna görə əlamətlərə vaxtında reaksiya vermək çox vacibdir.

İnfarkt öncəsi vəziyyətin müalicəsi kompleks olmalı və mümkün qədər tez başlamalıdır. Əsas məqsədlər:

1. işemiyanı aradan qaldırmaq və nekrozun inkişafına imkan vermədən qan axınını bərpa etmək;
2. tromb əmələ gəlməsinin qarşısını almaq;
3. ürəyə yükü və miokardın oksigenə tələbatını azaltmaq;
4. ağırlaşmalara, ilk növbədə infarkta yol verməmək.

Terapiyanın əsas istiqamətləri:

• Dərmanlar: antiaqreqantlar (aspirin, klopidoqrel), antikoaqulyantlar (heparin), beta-blokatorlar (metoprolol, bisoprolol), nitratlar (nitroqliserin), statinlər (simvastatin, atorvastatin). Onlar qan təchizatını yaxşılaşdırmağa, miokarda yükü və tromboz riskini azaltmağa kömək edir.
• Oksigenoterapiya — oksigenləşməni yaxşılaşdırmaq və işemiyanın ifadəliliyini azaltmaq üçün.
• Reperfuzion terapiya — göstərişə görə trombolizis (trombu əridən preparatlar) və ya dəridən koronar müdaxilə (stentlənmə) aparılır ki, arteriyanın keçiriciliyi bərpa olunsun.
• Cərrahi müalicə — koronar arteriyaların ağır zədələnməsində, dərmanlar və stentlənmə təsir vermədikdə aortokoronar şuntlama.

Şübhə yarandıqda nə etməli? Təcili yardım çağırmaq, sakitlik təmin etmək, təmiz havaya çıxış açmaq, yarımoturaq vəziyyət almaq lazımdır. Əlamətləri nəzərə almamaq və ya özbaşına müalicə etməyə çalışmaq təhlükəlidir — gecikmə həqiqətən həyata baha başa gələ bilər.

Dərmanların seçimini, dozasını və qəbul müddətini yalnız həkim müəyyən edir. Özbaşına dərman qəbulu və ya müalicəni dayandırmaq təhlükəlidir.

Kəskin epizod aradan qaldırıldıqdan sonra reabilitasiya başlayır. Adətən ona daxildir:

• Fiziki fəallığın tədricən bərpası — yalnız həkim nəzarəti altında: müalicəvi bədən tərbiyəsi, dozalanmış gəzinti, üzgüçülük və s.
• Risk amillərinin korreksiyası — siqaretdən imtina, çəkinin azaldılması, təzyiqə və xolesterinə nəzarət, şəkərli diabetin müalicəsi.
• Psixoloji dəstək — orqanizmin belə bir «siqnalından» sonra tez-tez yaranan həyəcan, stress və mümkün depressiya ilə iş.
• Dəstəkləyici dərman müalicəsi — işemiyanın residivlərinin profilaktikası və əsas göstəricilərə nəzarət üçün təyin olunmuş preparatların qəbulu.

Reabilitasiya ixtisaslaşmış mərkəzlərdə və ya ambulator qaydada keçə bilər. Müddətlər vəziyyətin ağırlığından, ağırlaşmaların olub-olmamasından və pasiyentin xüsusiyyətlərindən asılıdır.

İnfarkt öncəsi vəziyyətin profilaktikası mahiyyətcə işemik ürək xəstəliyinin və onun ağırlaşmalarının profilaktikasıdır. Adətən söhbət aşağıdakı tədbirlərdən gedir:

• Siqaretdən imtina — o, aterosklerozu sürətləndirir, koronar arteriyaların spazmını gücləndirir və tromb əmələ gəlməsi riskini artırır.
• Müntəzəm fiziki fəallıq — gəzinti, üzgüçülük, velosiped, yoqa. Hərəkət qan dövranını yaxşılaşdırır, miokardı möhkəmləndirir və xolesterini azaltmağa kömək edir.
• Arterial təzyiqə nəzarət — müntəzəm ölçmələr və hipertenziya zamanı təyin olunmuş preparatların qəbulu.
• Balanslaşdırılmış qidalanma — az yağlı, duzlu və acı; daha çox tərəvəz, meyvə, balıq, qoz. Bu, xolesterinə və çəkiyə nəzarət etməyə kömək edir.
• Normal bədən kütləsinin saxlanması — piylənmə ürəyə yükü artırır və hipertenziya, ateroskleroz, diabetlə bağlıdır.
• Profilaktik baxışlar — xüsusən orta yaşdan sonra və ürək-damar xəstəlikləri üzrə ailə anamnezi ağır olduqda.
• Qanda şəkərə nəzarət — diabet zamanı qlükozanı müntəzəm izləmək, pəhrizə riayət etmək və təyin olunmuş dərmanları qəbul etmək vacibdir.
• Stress səviyyəsinin azaldılması — xroniki emosional gərginlik işemik ürək xəstəliyinin gedişini pisləşdirir, hipertenziya və aritmiyalara şərait yaradır.

Profilaktika xüsusən irsi meylliliyi olanlar, həmçinin artıq diaqnozu qoyulmuş işemik ürək xəstəliyi olan və ya infarkt keçirmiş insanlar üçün vacibdir.

Təcili yardım gələnə qədər sakit oturun və ya yarımoturaq vəziyyət alın, dar geyimi boşaldın, təmiz hava təmin edin. Özbaşına maşın sürərək xəstəxanaya getməyin. Həkimin əvvəlcədən təyin etdiyi dərman varsa, onu həkimin göstərdiyi qaydada qəbul edin.

İnfarkt öncəsi vəziyyətin əlamətləri hələ ağır olmasa da, planlı həkim müraciəti ürək xəstəliyi riskini azaldır. Aşağıdakı hallarda kardioloqa və ya terapevtə müraciət edin: