Panik ataka — güclü narahatlıq və ifadəli qorxu hissinin qəflətən başlayan tutmasıdır, tərləmə, ürək döyüntüsünün sürətlənməsi, hava çatışmazlığı hissi və digər vegetativ əlamətlərlə müşayiət olunur. Bu səhifədə panik atakaların səbəbləri, növləri, diaqnostikası, müalicəsi və mümkün ağırlaşmaları, əlaqəli xəstəliklər, hansı həkimə müraciət etmək lazım olduğu və mütəxəssis rəyi barədə məlumat toplanıb.
İxtisas: Endokrinoloq Kardioloq Nevroloq Psixiatr Psixoterapevt Pulmonoloq
Yayımlanma tarixi: Yenilənmə tarixi:
Panik ataka — güclü narahatlıq və ifadəli qorxu hissinin qəflətən başlayan tutmasıdır, tərləmə, ürək döyüntüsünün sürətlənməsi, hava çatışmazlığı hissi və digər vegetativ əlamətlərlə müşayiət olunur. Konkret bir vəziyyətdə bir dəfə yarana, digər psixi pozğunluqlarla əlaqəsi olmadan müntəzəm təkrarlana və ya başqa nevrotik pozğunluğun gedişinə müşayiət edə bilər. Psixoterapiya və həkimin təyin etdiyi dərman preparatlarının qəbulu xəstənin vəziyyətini yaxşılaşdırır, xəstəliklə mübarizəyə kömək edir.
Növləri
Bu pozğunluğun ümumi qəbul edilmiş təsnifatı yoxdur. Şərti olaraq panik atakaları 2 növə bölmək olar:
- Situativ (atributiv) — müəyyən vəziyyətdə yaranan (avtobusda gedərkən, çoxlu insanın toplaşdığı yerdə olarkən);
- Spontan — konkret vəziyyətlə əlaqəsi olmadan yaranan.
Səbəbləri
Panik atakların dəqiq yaranma səbəbləri bu gün tam aydın deyil. Ehtimal olunur ki, genetik meyllilik rol oynayır: o, baş beynin bəzi şöbələrinin həddindən artıq fəallığına, minimal xarici qıcıqlandırıcılara həddindən artıq reaksiya verməsinə və bu qıcıqlandırıcıların təhlükəli kimi qavranılmasına gətirib çıxarır.
Panik tutmaların inkişaf ehtimalını artıran amillər:
- kəskin və xroniki psixoemosional stress;
- daxili şəxsiyyət konfliktləri və neqativ inanclar;
- həyat üçün təhlükəli situasiyalarda tez-tez olmaq;
- zərərli vərdişlər;
- bəzi somatik xəstəliklər — qalxanabənzər vəzi, ürək-damar sistemi, tənəffüs orqanları.
Panik atakların səbəbi həmçinin digər nevrotik pozğunluqların müalicəsinin vaxtından əvvəl dayandırılması, psixotrop preparatların və ya antidepressantların kəskin ləğvi ola bilər — buna görə belə preparatların qəbulu həkimlə razılaşdırılaraq, tədricən dayandırılır.
Vacibdir: panik atakanın əlamətləri infarktı, ritm pozğunluğunu və qanda şəkərin düşməsini xatırlada bilər. Tutma ilk dəfə baş verirsə, bu vəziyyətləri istisna etmək üçün həkimə müraciət etmək lazımdır.
Diaqnostika
Panik atakalar yarandıqda mümkün qədər tez mütəxəssislə məsləhətləşmək və onların səbəbini müəyyən etmək lazımdır. İlk baxış zamanı həkim xəstədən onun qorxuları barədə ətraflı soruşacaq, fiziki müayinə aparacaq, anamnez toplayacaq və bunların əsasında ilkin diaqnoz qoyacaq.
Əlamətin yaranmasına səbəb olan ilkin ehtimal olunan amildən asılı olaraq, xəstəyə diaqnozu dəqiqləşdirmək üçün əlavə müayinələr təyin olunur. Diaqnostik axtarış tədbirləri siyahısına bir neçə informativ müayinə daxildir.
- Arterial təzyiqin sutkalıq monitorinqi. Müayinə hiper- və ya hipotoniyanın inkişafını təsdiq və ya rədd etməyə imkan verir.
- Döş qəfəsinin rentgeni. Bronx-ağciyər sisteminin patologiyalarını aşkar etmək üçün təyin olunur.
- Ağciyərlərin KT-si. Rentgenoqrafiyanın az informativ olduğu hallarda diaqnozu dəqiqləşdirmək üçün tövsiyə olunur.
- Holter üsulu ilə EKQ-nin sutkalıq monitorinqi. Aritmiyaları aşkar etmək məqsədilə aparılır.
- Baş beynin MRT-si. Bu müayinə infeksion və iltihabi proseslərin, neyrodegenerativ dəyişikliklərin, inkişaf anomaliyalarının və beyin travmalarının, vegetativ-damar distoniyasını müşayiət edən damar pozğunluqlarının olub-olmadığını müəyyən etmək və beyin toxumalarının serebral pozğunluqlarını istisna etmək üçün təyin olunur.
- EEQ. Panik atakalar zamanı elektroensefaloqrafiya beynin funksional vəziyyətini qiymətləndirmək üçün təyin olunur.
- Baş beynin qan təchizatındakı mümkün patologiyaları aşkar etmək üçün baş və boyun damarlarının dupleks skanlaşdırılması.
Lazım gəldikdə müayinələr siyahısı genişləndirilə və ya dəqiqləşdirilə bilər.
Müalicə
Panik pozğunluğunun müalicəsi ambulator şəraitdə aparılır və aşağıdakıları əhatə edir:
- Psixoterapiya;
- Dərman terapiyası.
Psixoterapevt xəstəyə panik atakalar haqqında ətraflı məlumat verir, onların niyə və necə yarandığını izah edir, bu tutmaların həyat üçün heç bir təhlükə yaratmadığını, insultla və ya ürək tutması ilə nəticələnmədiyini, xəstənin onlardan ağlını itirmədiyini bildirir. Həkim müsbət düşünmə tərzini və özünəkömək üsullarını öyrədir — özünü necə ələ almaq və sakitləşmək barədə izahat verir, effektiv üsullar təklif edir.
Panik atakaların müalicəsində istifadə olunan yanaşma və metodlar müxtəlifdir: psixoanaliz, geştalt-terapiya, ailə terapiyası, art-terapiya, «torpaqlanma» (özünü indiki anda hiss etmə) texnikaları, müşahidə və digərləri.
Yalnız psixoterapiyanın effektsiz olduğu və ya onun aparılmasının mümkün olmadığı hallarda psixiatr dərman müalicəsi təyin edir.
- Onun əsasını SSGİ (serotoninin geri alınmasının selektiv inhibitorları) qrupundan antidepressantlar təşkil edir. Bu qrup preparatlar üçün toplanma effekti xarakterikdir — onlar qəbula başladıqdan 10-14 gün sonra təsir göstərməyə başlayır və növbəti 2-4 həftə ərzində təsirini artırır.
- Xəstənin hazırkı vəziyyətini yaxşılaşdırmaq, antidepressant hələ təsir göstərməyən dövrdə panik atakaların yaranmasının qarşısını almaq, həmçinin onun yan təsirlərinin inkişaf riskini azaltmaq üçün xəstəyə minimal effektiv dozalarda qısa kurslu trankvilizatorlar təyin olunur.
- Böyük dozada antidepressantın effektsiz olduğu mürəkkəb klinik hallarda onun təsiri kiçik dozalı neyroleptiklə tamamlana bilər.
- Kompleks müalicənin tərkibində sedativ preparatlar, vegetostabilizatorlar da istifadə oluna bilər, lakin onların tətbiqi mütləq deyil.
Panik pozğunluğunun və panik atakalarla müşayiət olunan digər nevrotik pozğunluqların müalicəsi həmişə uzunmüddətli olur — SSGİ qrupundan antidepressant 6-12 ay və ya daha uzun müddət qəbul edilməli, sonra tədricən dayandırılmalıdır, vəziyyətdə dəyişiklik yarandıqda isə həkimlə məsləhətləşmək lazımdır.
Panik tutmaları somatik xəstəliyin təzahürü kimi yaranırsa, onların ayrıca məqsədyönlü müalicəsinə ehtiyac yoxdur. Belə vəziyyətdə xəstənin əsas xəstəliyə görə vəziyyətini kompensasiya etmək vacibdir, psixi pozğunluq əlamətləri isə özbaşına geriləyir.
Xəstəyə həmçinin aşağıdakılar tövsiyə olunacaq:
- Qidalanmanın korreksiyası (rasiondan psixostimulyatorların — şokoladın, kofeinin, alkoqolun çıxarılması);
- Siqaretdən imtina;
- Müntəzəm fiziki fəallıq;
- Iş və istirahət rejiminə əməl olunması, tam gecə yuxusu;
- Meditasiya;
- Maynfulnes təcrübələri (şüurluluq təcrübələri).
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
Ağırlaşmalar
Panik atakaların özü, xüsusilə xəstənin anamnezində heç bir xroniki xəstəlik yoxdursa, insan sağlamlığı üçün ciddi təhlükə yaratmır. Bununla belə, tutma zamanı insan reallıqla əlaqəni tam itirdiyi üçün adekvat olmayan davranış nümayiş etdirə bilər. Panik atakaların müalicə olunmaması və tez-tez təkrarlanması ciddi nəticələrə gətirib çıxara bilər.
- Tutmaya müşayiət edən məkanda oriyentasiyanın itirilməsi və ifadəli başgicəllənmə uğursuz yıxılma nəticəsində ciddi travma ilə nəticələnə bilər.
- Avtomobil idarə edərkən panik atakanın yaranması yol-nəqliyyat hadisəsi riskini əhəmiyyətli dərəcədə artırır.
- Gündəlik həyat keyfiyyətinin pozulması və psixi pozğunluğun inkişafı, xüsusilə yaxınların dəstəyi olmadıqda.
Təhlükəli nəticələrin inkişafının qarşısını almaq üçün panik ataka tutmaları yarandıqda mütləq mütəxəssisə göstərmək və əsassız qorxuların səbəbini müəyyən etmək üçün tam diaqnostikadan keçmək lazımdır. Bundan başqa, panik atakaların səbəbi olan xəstəliklərin ağırlaşmaları barədə yadda saxlamaq və vəziyyəti özbaşına buraxmamaq vacibdir.
Hansı həkimə müraciət etməli
Panik ataka ilk dəfə yarandıqda və diaqnoz qoyulmayıbsa, terapevtə müraciət etmək lazımdır. Həkim anamnez toplayacaq və narahatlığı doğuran ehtimal olunan səbəbi müəyyən etmək üçün ilkin müayinə aparacaq. İlkin diaqnoz qoyulduqdan sonra göstəriş olduqda xəstə diaqnozu dəqiqləşdirmək və müalicə təyin etmək üçün dar ixtisaslı həkimə yönləndirilir.
Sinə ağrısı qola və ya çənəyə yayılırsa, üzdə assimetriya, nitq pozğunluğu, qolda zəiflik yaranırsa və ya huş itməsi baş verirsə, bu, ürək tutması və ya insult əlaməti ola bilər — belə halda panik ataka ilə izah etməyə çalışmadan dərhal təcili yardım çağırmaq lazımdır.
Yadda saxla!
Panik ataka çox ağır vəziyyətdir, insan tez-tez yaxınlaşan ölüm hissini real şəkildə yaşayır. Heç bir əsası olmayan güclü qorxunun, ürəyi buz kimi soyudan dəhşətin müntəzəm və gözlənilməz şəkildə təkrarlanması həyat keyfiyyətinin əhəmiyyətli dərəcədə aşağı düşməsinə səbəb olur və sosial fəaliyyətə mənfi təsir göstərir. Əksər insanların panik atakaların xüsusiyyətləri və təhlükəsi barədə kifayət qədər məlumatı olmadığından, bu pozğunluğa münasibət müxtəlifdir. Bəziləri onu müalicəolunmaz və çox təhlükəli psixi xəstəlik hesab edir, digərləri isə — ciddi olmayan və heç bir təhlükə yaratmayan hadisə. Nə birincilər, nə də ikincilər mütəxəssisə müraciət etməyə tələsmir. Birinci halda həkimə müraciəti ehtiyatsız buraxmaq «ruhi xəstə» damğası vurulması qorxusu ilə bağlıdır, ikinci halda isə — müalicəyə ehtiyac olmadığı düşüncəsi ilə. Hər iki fikir tamamilə yanlışdır. Bu, potensial təhlükəli vəziyyətdir, lakin yaxşı müalicə və nəzarət olunur. Əgər müalicə ilə ixtisaslı həkim məşğul olarsa, xəstə problemdən çox tez qurtula bilər.
Suallar və cavablar
Panik tutmaları ilə müşayiət olunan pozğunluqların diaqnostikası və müalicəsi psixoterapevt və psixiatr həkimlərin vəzifəsidir. Bəzən bununla nevroloqlar da məşğul olur.
Başlayan panik ataka ilə necə mübarizə aparmaq barədə ətraflı məlumatı həkim verəcək. Effektiv üsullara kağız torbaya nəfəs vermək və ya diqqəti tutmanın simptomlarından xarici dünyaya yönəltmək aiddir (gözlə müəyyən əşyaları axtarmaq, məsələn, görə biləcəyiniz 5 əşya, eşidə biləcəyiniz 4 səs, toxuna biləcəyiniz 3 əşya, iyini hiss edə biləcəyiniz 2 şey, dadını hiss edə biləcəyiniz 1 şey).
Tərkibinə və müddətinə görə adekvat müalicə panik pozğunluğun simptomlarını tam aradan qaldırmağa kömək edir. Lakin tutmaların təkrar yaranma ehtimalı qalır, xəstəliyin sonrakı gedişini əvvəlcədən söyləmək mümkün deyil.
Əsassız qorxuların yaranmasının qarşısını almaq tamamilə mümkündür. Bunun üçün lazımdır:
- sağlam gecə yuxusu qurmaq;
- həddindən artıq gərginləşməyə yol verməmək və işi istirahətlə düzgün növbələşdirmək;
- rasionu korreksiya edərək, ondan sinir sistemini qıcıqlandıran məhsulları çıxarmaq. Bunlara şirin qazlı içkilər, yüksək karbohidratlı rafinə şirniyyatlar, qanda qlükoza səviyyəsini kəskin artıran məhsullar aiddir;
- güclü çay və qəhvə, spirtli içkilərin istifadəsini minimuma endirmək.
Müxtəlif rahatlaşdırıcı təcrübələri öyrənmək və ən uyğununu seçmək də fayda verəcək. Bunlar meditasiya, sakit fiziki fəallıq növləri, masaj və s. ola bilər.
